תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

6 .ס;ו

2 1ה25818ג) א א, 18 םוא

192260 1161 0164

6 111846 1088 16ססט 1115 {ס װס65610011זטן 11ו10116דד0ת 4 1116ז10ז1012 65 סודםן , 811165ן /וט {ס ז110110 10 0 40ז16) ל) 2402 {ס 811111061587 0660109ט 501/1 116

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1 08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

אַמֶערִיקַאנֶער גֶעשִׁיכְטֶע

אָדֶער

:

קיין שׁוֹנֵא זָאל דִיר צוּ קליין יי

פֿערפֿאסט פֿאָן

א, מ, דיק,

ערשטער טהייל

אייגענטהום פֿאן 3, קאפעלאוויץ בדווינסק,

-- יי קע ייו יי

ווילנא

ת רנט,

אתקטעג פם0 028070 .} 0ױ480 ימחהקם 0תסמהאחת /תװחפסװח 80 חחת 4 צחה 0 .8 6תסהעש00

+928 16 ס'אסק .006.סת .חצח16ט .פ'װא20 089מ8עס ח זומסקםת.חחף 4 םה חעם 199

.מעצחם .ז 1898 אתפתתא 22 (ססצמחסת 105803080,

ה ק ד מ ה

אַיין אַלְטֶעם שְׁפְּרִיכְוָארְט זָאנְט: עטוֹיזֶענְד פְּרֵיינְדֶע זָאלֶען דיר צוּ וֶוענִיג זַיין ,. אוּנְד אֵיין אִיינְצִיגֶער פַּיינְד זָאל דִיר צוּ פִּיעל זיין" *) לֵיידֶער אִין בַּייא אוּנְז יודֶען דִיזֶער פַּאלל נַאנְץ אוּמְגֶעקֶעחרְט. יֶערֶער פוּן אוּנְז הָאט פיעל מָעהֶר פַיינְדֶע אַלם פרֵיינֶע ,. אוּנ דִיא אוּרְזַאכֶען דֶערְפוּן ֵייעֶן זייעֶר פִּיל , אוּג מֶעהֶר צוּ הויזֶע בֵּיי אוּנְן יּדֶען, אַלִם אונמער אַללֶע אַנְדֶערֶע נַאצְיאנֶען . עֶרשְׁטֶענְם ווייל מִיר זִיֶען נַאנְץ אונד גָאר עֶרְגֶעבֶּען דֶעם שַׁאחֶער (דֶעם קְלֵיינְהַאנְדֶעל) וָואס אִיז אִיממֶער פֶּערְבּוּנְדֶען מִיט אֵיינֶער גְרָאסְסֶען קַאנְקוּרֶענְץ (סַאפֶּער- ִיטְשֶׁעסְטְוָוא **), אַלְזְא שָׁאן דִינֶעם אַלליין אִיזט גֶענוּג אוּרְזַאכֶע צוּ עֶרְוֶוערְבֶּען (צוּא קמע זיך פיעל פֵיינְדֶע, וָואס עס אִיזְט אִיממֶער פְיִעל לֵייכְטֶער אוּג פיעל בִּיללִינֶער אַיינְצוּהַאנְדְלֶען זֵיי אִין אֵיינֶער נְרוֹימֶער מֶענְגֶע (רבּּי עצום) אֵלֶם אֵיינֶען גוּמֶען פְּרַיינְד . דֶענְן זֵייעֶר אָפָּט בֶּעקָאממְט מֶען זֵיִי גָאר אוּמְזִיסְט, וָואס דִיזֶער פַאל? אִיזט נִיכט מִיט דֶען פְריינְדֶען . דַאהֶער אִיז קיין ואוּנְדֶער, דָאס מִיר גֶעפִינֶען נִיט אִין אוּנְזֶערֶער הַיילִינֶען בִּיבֶּעל (תניך) אֵיינֶען אוֹיסדרוּק (ווירַאזֶענִיִע) אוֹיף אוּמזיסטע פְרַיינְדֶע (אוהבי חנם) ויא מיר גֶעפִּינֶען אין אִיהר אַיין אוֹיסדָרוּק אוֹיף אוּמזִיסְטֶע פַּיינְדֶע (תהלים פיט) ,רבו משערות ראשי שונאי חנם" אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ מֶעהרֶערֶע מָאל. אוּנְד דִיזֶעם אִיזט נוּר אוֹים אִיהר וִויספֶען דָאס אֵיין אוּמזיסְטֶער פריינד אִיזְט אֵיינֶע זֶעלְמֶענְהֵייט (יכר המציאות) אוּג אִיז אַלזָא פַּארְגעווִים נָאךְ ניט פָארְנֶעקוּממֶען אַזוֹי אַיין פַאלל אִין אַללֶען אִיהְרֶען צֵייטֶען וָואס זָאל אִין אִיהר פָארְקוּמֶען צוּ רֵיידֶען פון אֵיינֶער אוּמזִיסְטֶען פְּרַיינדְשַׁאפְט, צווייטֶענס בֶּעקוּמֶען מִיר פיעל פַיינְדֶע ‏ אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ גֶעמֶּעהרְלִיבֶע פַיינְדֶע

דורך

+) משלי י"ח כ"ד קאיש רעים להתרועע ויש אוהב דבק מאח* פ' אפילו מי שיש לו מכבר רעים רבים ישתדל להרבות לו עוד רעים, כי מהיות לו רעים רבים לֹא יִמֶלֵט שלא יִמָצֵא בהם אוהב אחד שיהי' דבוק לו רב יתר מאח, למשל כמו אהבת דוד ויהונתן שהיתה אהבתם צרופה ונאמנה בלתי תלויה בשום דבר שלא פָּנָה נם בסורו .

*+) דָאס הֵייסְט וֶערֶער סְרֶעמֶערִיל אוּנזֶערֶער קאנקורירט (אִיזְט מַסִיג נְבוּל אִין דֶעם מִמְחַר פוּן דֶעם צְוייטֶען קְרֶעמֶער) היינוּ כּל אחד מֹאתּנוּ מתנדר בפרנסת, חברו,, מולזל המקחים ונותן הוספה על הנותו של חבירו,

(אמער, געש,)

4

דוּרְך אוּנְזֶער זיין הָאכְסְט עֶרְגֶעבֶּען (פְּרֶעדַאן) דֶעם פֶערְפְּלוּכְטֶען לוּקְטוּס (דֶעם פְּרֶענְטִיגֶען פּוץ) דָאס דֶער מִינְדֶעסְטֶע פוּן אוּנָז, בְּפּרֵם נָאךְ פְּרוֹיֶען אונד מָאדְכֶען, . זֶעלבְּסְט פוץ דֶער גִיעהֶערִינסְטֶען קלַאמֶע אוּנד אָרֶעממְטֶען שְׁטַאנְדֶע קְלֵיידֶען זי ויא פָארְנֶעהמֶע הֶעררֶען אונ דַאמֶען, אִין פִילְצְטוּך, אִין זַאמֶעט אוּג זֵיידֶען אוּנ הָאכסְט מְהַייֶערֶע שׁוּכְווַארְג,. אונ שְׁטָאלְצִירֶען דַאמִיט אִין דִיא אָפּפֶענטְלִיכֶע ‏ (פּּבְּליצְנֶע) לוסטגֶערטְנֶער . דֶערְצוּ נָא מִיט אֵיינֶער הָאכסְט אַרִיסְטָאקְרַאטִישֶׁען חַאלְטוּנג (פָּאסְטַאצְיִע) אַלְס וַוארֶע זֵיי ווירקליך פוּן גְרוֹיסֶען אַדֶעל גֶעבֶּארֶען , וואהרֶענְד (וְא וְורֶעמְיֵא . בְּשַׁעת) זֵיי וֶוערֶען פֶעררַאטְהֶען (אוֹיסְנִיגֶעבִּין) פוּן זֵייצֶרֶע אֵיינֶענֶע מָאנגֶער אָדֶער בְּרִירֶער וָאס בֶּענְלֵייטֶען זי (וָואם גִייֶען זֵיי נָאךּ) אוֹיף דֶעם פִּייֶערְלֵיכֶען (פַארַאדְנֶעם) גַאנְג, דָאס זֵיי זייען נוּר פְרוֹיעֶן אוּנ שְׁוֶעסְטֶער פוּן גִימֵיינֶע הַאנדְוֶוערְקֶער. דֶען עס אִזְט אִיהנֶען (זֵייעֶרֶע מָאננֶער אוּנ בְּרִידֶער) אַנְצוּזֶעהֶען (צוּ דֶערְקֶענֶען) אַן זייֶערֶע גֶעזִיכְטֶער,

אָן זִייֶערֶע דֶערְבֶּע (פְּלָאטְנֶע) הֶענְד, דָאסם זֵיי זֵייעֶן נוּר קוֹימֶענְקֶערֶער, בְּלֶעבֶער, שׁוּסְטֶער אוּנ דֶעסנְלֵייכֶען,. אוּנ דֶערְצוּ נָאך אִיזט זֵיי צוּ ערקעננען פוּן זֵייעֶרֶע מַאטטֶע אוֹינֶען, דָאס זֵיי זֵייעָן הָאכְסט אָרֶעם אוּנ לֵיידֶען נוֹיט*),

דִיזֶע ‏ פֶערפְּלוּכְטֶע לַיידֶענְשַׁאפּט צו וֶעלִין נְלַאנְצֶען ווָאס הָאט זִיך אוּנְטֶער אוּנְז אֵיינגֶעוואוּרְצֶעלְט שׁוֹין פון לַאנְנֶע דַאטֶען, הָאט אָנְגֶעמַאכְט , אוּג מַאכְט נָאךְ אִיצוּנְד אוֹיךְ אָן, אֵיינֶע גְרוֹימֶע שִׂנָאֶה אוג קַנְאָה צְוִוישֶׁען אוּגְז, דֶען אֵיינֶער פֶערְגִיגְט ניט דֶעם אַנְדֶערן דָאס לֶעבֶּען, ווייל יֶעדֶער מֵיינְט, (זֶעלבְּסְט וִויססֶענ דָאס ער אַלֵיין הַאנְדֶעלְט נִיט בֶּעסֶער אַלְט דֶער אַנְדֶערֶער) דָאס דָארְט גִיסְט זִיךְ אוּנ פְלִיסְט אִיבֶּערְן בָּארְד אוּג וֶערְט אֵיהֶם אַלְזָא הָאכְסְט אוּנפְרַיינדְלִיךְ, וָוארוּם אִיזְט יֶענֶעם אַזוֹי גוּט וִויא אֵיהֶם אוּנ פִילֵייכְט נָאךְ בֶּעסֶער ; וָואס דִיזֶע אַרְט שָׂנְאָה וֶוערְט אַנְגֶערוּכַּען : ישנאת חנם" ,

אֵיינֶע נָאךְ גְרֶעסֶערֶע שֹׂנְאָה הָאט אוּנָז צוּגֶעצוֹיגֶען רִיזֶע פֶערְדָארְבֶּענֶע אוּנְזִיטטֶע (מדה רעה), פוּן אַללֶע אַנְדֶערֶע נַאצְיאנֶען (אומוֹת) וָואס מִיר לֶעבֶּען אוּנְטֶער זֵיי אַלֶם אֵיינְגֶעבֶּעטֶענֶע אוּג צוּגְלייך לָאסְטִיגֶע גֶעסְטֶּע, בֵּייא זֵייעֶר מֵיינֶען דָאס מִיר זֵיינֶען וַאהלְהַאבֶּענְד (גוּט אין מעֲמד) וִויא מִיר שֵׁינֶען צוּ - זַיין דוּרֶךְ ‏ אוּנְזֶערְן גְרוֹיסֶען אוֹיפְוַאנְד (קָאסְט) אוּג ‏ טֵיינֶען אַלְזְא דָאס מִיר בֶּעבֵייכֶערְן אוּנְז אוֹיף זֵייעֶר הֶעכנוּנְג דוּרך מְרוּג אוּג לוג אוּנ װאָס מִיר הָאבֶּען

שוין

') אִיך זֶעלבְּסְט בִּין צֵייגֶע דָאם פִיעלֶע אַרֶעמֶע מָאדְכֶען עֶנבְּרֵייסֶען פון זִיך דֶעם לֶעצְטֶען בִּיסמֶען אוּם נור אֶבְּצוּשׁפָּארֶען אוֹיף אַמָאדֶע. דָאסנְלֵייכֶען הָאבּ. אִיךְ גֶעזֶעהֶען הָאכסְט קבאנקע פְרוֹין ואס דארפען זיך קורירען אוּג זִיך צוּזֶעהֶען וֶוענְדֶען זֵיי אָן דֶעם עֶרשְׁפָּארְטֶען גְרֵאשֶׁען אוֹיף אֵיין פַּארוּק, אוֹיף ! אֵַיין היט , אוּג דֶעסגְלֵייבֶען . (אמער, געש,)

9

שוֹין דֶערפוּן גֶענוּג גֶעלִיטטֶען. פוּן אַלְמֶע דַאטֶעם, וִויא עִם אִיז אַרוֹיסצזֶעהֶען פוּן אוּנְזֶערֶע אַלְטֶע דברי. חימים ויא עִם אִיזְט בֶּעשְׁרִיבֶּען אִין דֶעם סַפֶּר שארית ישראל,, שבט יהורה , קול בוכים י) , דָאס מָעֹהר אַלְס אֵיין מָאל ַייצֶן מיר דֶערִיבֶּער גֶעווָארֶען אַרוֹיסְגֶעמְִיבֶּען פוּן פראנקרייך , פוּן איינגלאנד פוּן שפאניען , פוּן פארטוגאל אוּנ פוּן דייטשלאנד, דֶערצוּ נָאך אוֹיסגֶערויבְּט אוּ עֶרְטָארְדֶעט אוּג מֶען אִיזְט נָאךְ אוּמְז עד הַיוֹם נִיט נוט דַאפִּיר , נָאךּ אִיצוּנְד אוֹיך . דַאהֶער דַארְפֶען זֶעלבּסט אוּנזֶערֶע ווירקליכע בייבע לייט , דיא ָאגֶענַאננְטֶע גְבִירִים נִיש ועלין גְלַאנְצֶען אִין בֵייכֶע קײידעג אע אִין קַאסִטְבַּארֶע שׁמוּק (צירוּנְג). ער שְׁטֶענְס אוּם נִיט צוּ צִיהֶען צוּ זִיךְ אֵיינֶען גְרָאסען הַאסס פוּן דֶער קְרִיכטְלִיכֶען וֶועלְט,. ויא מִיר הָאבֶּען נָאךְ גְענוּ בּיישׁפִילֶע דֶערְפוּן זֶעלבְּסְט אִין אוּנְזֶערֶע. אִיצְטִינֶע. צֵייטֶען *י) אוג צְוַויימֶענִם = אום

+) והנני להעתיק בכאן מאמר אחד מספר שבט יהודה מהשמד השביעי מדברי הויכוח שהיה בין המלך האדיר והחסיד אליפונסו מספרד ובין החכם המהודר טוּמאַשׂ בדבר שנאת הספרדים (שפאניער) ליהודים : .הסבה היותר גדולה לשנא אותם (ה'הודים) אמר החכם הזה להמלך , מהיותם בעלי נאות ומבקשים תמיד להשתרר ולא יְשִׁימוּ על לבם שהם נולים ועבדים , דחופים מנוי אל גוי , אבל להפך שיבקשו להראות עצמם אדונים ושרים, ולבן העם מתקנא בם , וכבר אמר החכם. שהשנאה הנמשכת מצד קנאה אין לה תקנה כף ימי עולם, וראה אדוננו הנסיון בוה, כ' כאשר באו היהודים למלכות אדוננו. היו באים כעבדים ונולים, לובשים בלויי הסחבות , ולא עמדו שנים רבות שלא לבשו בגדים יקרים ונם החלו להשתרר. איש מהם שיש לו מאתים זהובים לובש מיד בגדי משי ולבניו רקמה מה שלא יעשו השרים, אשר להם הכנסות אלף כפולות לשנה ולכן אין לך לתמוה כי יִשְׁנאו ניתושבי. ארצנו וישימו עליהם עלילות ‏ שאין בהם ממש לאמר שהם אוכלים דמי ילדי הנוצרים בליל הראשון של פַּסחם, ועליהם אמר שלמה: יתהת שלשה רגזה הארץ, תחת עבד כי ימלוך, כי מושלים הם בוו, אנחנו הלוים והמה המלוים, ולוה הוא עבד מעולם לאיש מלוה, ועלו מעלה מעלה עד כי השינה ידם להחליט להם יותר משלשה חלקים מקרקעותונו . ויהיו לנו לאדונים ואנהנו להם עבדים, ואינם עושים כתורתם לבלתי התראות לעיני העמים גם כשבעי לחם ומה גם להשתרר עליהם .

יי) עָם אִיז נִיט צוּ בֶּעשְׁרַייבֶּען דיא גְרוֹיסֶע פִייֶערְלִיכְקֵייט וָואם וַואר גֶעפִייֶערְט אִין קעניגסבער: (וואס אִיךְ וַואר דַאן. דָארְט) אִין דֶעם טָאג וָאס נאפאלעאן דער דְרִיטֶער הָאט זי ערְֶעבֶּען דֶעם פְַּיסִישֶׁען קעניגי מִפ וַוארֶען דָארְט טוֹיזֶענְד דַאמֶען אוֹיף דֶעם פְּלַאטְץ, אַללֶע פֶעמְלִיך גֶעקְלֵיירֶעט, אוּג דאָך װאַר נִיט אֵיינֶע פון זֵיי גֶעקְלֵיירֶעט אִין זַאמֶעט, נור אִין צִיץ אוב אִין וָואלְצייג , אוֹיסְגֶענָאממֶען אֵיינֶע אֵיינְצִינֶע, וָואס הָאט דָארְט אוּמשְׁמָאלְצִירְ

(אמער, געש.)

0

אוּם זֵיי זָאללֶען מיט זֵייעֶרֶע אִיינְפַאכֶע קליידוּנָג אַיין גוּטֶעס בֵּיישְׁפִּיעל זַיין פִיר אוּגְזֶערֶע. גֶעמֵיינֶע . מָאדְכֶען אוג פְּרוֹיעָן וָואס טוָען זייא נָאך אִין אַלֶעם, אוּג אַלם אַיין וַוַארְגֶענְדֶעס בֵּיישְׁפִּיעל זֶעלבְּסט פִיר זֵיי (פִיר דִיא נְבִירִים) קען דִיגֶען דִיא גֶעשִׁיכְטֶע פוּן אוּנְזֶער קעניג יחזקיהו, וָאס עֶר וַאר גֶעשׁמְרָאפְט פוּן נָאטט דוּרְךְ דֶעם נָבִיא ישעיה פאַר ואס גער הָאט גֶעצֵיינְט זֵיינֶע נְרוֹיסֶע שָׁאטְצַע אוּנ קאסטבַּארְקֵייטֶען פאַר דִיא גֶעזַאנְדֶעטֶע (פַּאסְלַאנִיקֶעס) פוּן דֶעם קֶענִיג פוּן בבל, וִויא עֶס לוֹימֶעט (גְלַאסֶעט) אִין דֶעם סַפֵּר ישעיי (קאפ. ליט) מִיט דִיזֶען ווָארְטֶען :‏ .בעת חהיא שלח מראדך בן בלאדן מלך בבל ספּרים ומנחה אל חזקיהו וישׂמע כי הלה וחזק , שמח עליהם יחזקיחו ויראם את בית נכתה - את חכסף ואת הוהב ואת הבשמים ואת השמן ואת כל בית כליו ואת כל אשר נמצא בחצרותיו, ולא היה דבר אשר לֹא הראם יחזקיהו בביתו ובכל ממשלתו, ויבא ישעיהו הנביא אל המלך חזקיחו ויאמר אליו מה אמרו האנשים האלה ומאין יבואו אליך . ויאמר חזקיהו, מארץ רחוקה באו אלי מבבל . ויאמר מה ראו בב'תך, ויאמר חזקיהו את כל אשר בביתי ראו, לא חיה דבר אשׂר לא הראיתם באצרותי .‏ ואמר ישעיהו אל חזקיהו שמע ד' צבאות ,, הנה ימים בּאים ונשאו כל אשר בביתך ואשר אצרו אבותיך עד היום הזה בבל. לא יִוָתַר דבר אמר ד', ומבניך אשר יָצאוּ ממך אשר תוליד יֹקחו והיו סריסים בהיכל מלך בבל . אַלזאָ מַיינֶע טְהֵייעֶרֶע לֶעזֶער אוּג לֶעזֶעף ִינֶען,. אֵיינֶע גְרוֹיסֶע ‏ פָאלְגֶעוּנְג (קל וחומר) פִּיר אוּנְזֶערֶע אִיעְגֶעבִּילְדֶעטֶע ְבֵירִים, . דָאס הֵייסְט, וָואס בִּילְדֶען זִיךְ נוּר אֵיין דָאס זֵיי זֵייעֶן בייך *) ראסם אִין ‏ אֵיינֶעם זַאמֶעטֶענֶעם. מַאנְטֶעל, . אוג דִזֶע אֵינְצִיגֶע וַואר אֵיינֶע וִוילְגֶערְקֶע וָואס אִיזְט אַהִין גֶעקוּממֶען אוּם צוּ מַאכֶען איין אָנְזֶעץ נוּר,

*) אֵיין גֶעווִיסֶער אוּג אֵיין הֶעכסְט בֶּערִיהמְטֶער רֵייזֶענְדֶער יאַקאָבּ האך/ דְרִיקְט זִיך אוֹים אִין דֶעם דְרִיטמֶען טְהֵייל פוּן זֵיינֶער רֵייזֶע בֶּעשְׁרַייבּוּנְג ווא עֶר רֶעד דָארְט זֵייעֶר פִיעל אִיבֶּער אוּנְזֶערֶע רוּססִישֶׁע אַיִדין מִיט דִיזֶע וֶוערְטֶער: ידִיא רוּסְסִישֶׁע יוּדֶען לֵיידֶען זֵייעֶר פִיעל אַן דֶער פֶערְדַייאוּנְג אַזוֹי פִיזִישׁ (ּנוּף)

וג אַזוֹי מָארַאלִישׁ (נְכַאווסְטוועננָא) דֶען וֵיי פֶערְדֵייצְן נֵיכֶט קיין פֶּעטֶּען בִּיסֶען. זֵיי פֶּעררֶערְבֶּען דֶעם מָאנֶען פון אֵיינֶער צוּ פֶּעטטֶען פַּאסְטֶעטֶע (קיּגֶעל), זי פֶערְדֵייצְן ניט מיין גֶעלֵד, דֶען ויא נור אֵייגֶער בֶּעקוּמְט אֵיין פֶּערְמֶענֶען פוּן ! טוֹיזֶענְד רוּבֶּעל פֵּיהרְט זֶער זִיך שׁוין אֵלִם נָבִיר, אוּנ דָאסגְלֵייכֶען הֶענֶען זֵיי נִיט פֶּערְדֵיעְן הֵיינֶע בִּילְרוּנָג , דֶען ויא נוּר אֵיינֶער פוּן זֵייא אוּנְד נָאךְ מְעהר אֵיינֶע לֶעזְט דוּרך אֵיין קליין דֵייטְשֶׁעם וֶערְקֶעלֶע, וֶערֶען וֵיי בַּאלְד פְּרַייגֶעזָאנְגֶען אוּג וִוילֶען שָׁאן ווֶערֶען רֶעפַארְמַאטָארֶען אוּנ פָארשְׁרֵייבֶּען גֶעזֶעטצֶע. דַאהֶער קיין וואוּנְדֶער דאסס זֵייא זֵייעָן נַאךְ גַאנֶץ צוּרִיק (ונייט) אִין בִּילְדוּנָג , אִין פֶערְמֶענֶען אוג זֶעלבְּסְט פִיזִישׁ (קֶערְפֶערְלִיךּ) וַוייט פון אוּנְזֶערֶע דֵייטְשֶׁע יוּדֶען.

(אמער געש.) |

7 : דָאס יי זָאלְלֶען זיך הִימֶען פון צוּ וֶועלין גְפָאנְצֶע אוּג צוּ שְׁפִילְעו גְרוֹיסֶע רָאללע אִין אַזֶעלְכֶע לָאנְדֶער נָאךְּ , וָואם מִיר הָאבֶּען נָאךְ קֵיינֶע בִּרְגֶער רֶעכְפֶּע , אוּג זִייען נוּר וִויא זָא צוּ זָאנֶען , גֶעדוּלְרֶעטֶע , זֵיי גֶעהֶערֶען. צוּ פָאלְנֶערן (מַאכֶען אֵיין קל וחומר בַּיי זִיך) אוּג זָאנֶען ' ווֶוען זֶעלְבֶּסְט חזקיהו דֶער (קענִיג וָואר פִּיר דִיזֶע אֵייטֶעלְקֵייט (סוֶעטְנָאסְט) וַואר אַזוֹי הַארְט בֶּעשְׁטְרָאלּט, פשיטא דפשיטא דָאס מִיר גֶעהֶערֶען עִם נִיט צוּ טָאן").

דִיא אוּזַאךְ פוּן אוּנְזֶער וועלֶען אִימֹמֶער גְלָאנְצֶען , אִיזְט, דִיא וַואהרְהַיים צוּ זָאגֶען, . אֵיינֶע עֶרְבּוינְדֶע / דָאם הֵייסְט אַזױ אֵיינֶע זִינְדֶע, וָואם מִיר הָאבֶּען עס גֶיֶערבְּט פוּן אוּנְזֶערֶע אוּהֶעלְטֶערן וָואס וַוארֶען אַזְאטֶען, אוּנ זיא אִיזף דָארְט צוּ חוֹיזֶע נָאךְ אִיצוּנְד. דֶער מַאן מֶעג זִיך זַיין אֵיין טַאגֶעלָאהנֶער (פָּאדְזֶענִיק) אוּנ דִיא פָּרוֹיא מוּז גֵיין גיצירם וִויא אֵיינֶע דאק (פּוּפֶע) , אוג נִיט. וויינִיֶער זייען דָארְט ערְנֶעבֶעץ דֶעם פוץ זֶלְְּסְט דיא מאטֶער. אַזוֹי וַואר זֶעלְבְּסְט דֶער פערזישער שַׁאך, זייֶענד פַּאר אֵיינִינֶע יָאהרֶען אִין עאוָּאפֵּא אָכְֶעמוּנקְט אִיןבְרילַאנְטֶען פן קאפ בי דיא פים/, יו בֶּעוַוייו דָאס נַאנְץ אַוְיֶען שְׁטֵּייט נָאך נַאנְץ גִידֶערִיג אִין בִּילְדוּנְג אוג אִין דֶער צִיווילִיזַאצְיָאן (וֶועלְטְלִיכְקייט) אוּ הָאט נָאךְ אַן זִי וָואס קִינְדִישֶׁעם **).

= איינע

*) צאו וראו מה שררשו חזיל במדרש רבה ביפ וישלח ע'ח על הקרא, ,ואני אתנהלה לאיטי" בפנים כרוכות אני מהלך כמא דתימא הנה היא לוטה בשמלה, פי יעקב אבינן אמר לאחיהוּ אתנהג בעולם חזה בשפלות ולא בנאות בל אתראה לעינו העמים בבנדים יקרים כ"א אלך עטוף וברוך באדרת באחד הנדכאים והנדחים לבלתי יתכנאו בי ולא יְרֵעו אותו .

*י) עס איזְט צווַאר שׁוֹין ‏ פון אַלְטֶע צֵיימֶען פֶערגְלִיכֶען גֶעוָארֶען דִיי ווֶעקט צו. אֵיינֶעם מהֶעאַמֶער וָאס וֶוערְט אין איהר גֶעשְפּילְט פֶערְשִׁיערֶנע רַאללֶען . בַּייא אַללֶעם דֶעם אִיזְט נָאךְ דָא פִילֶעם אוּנטֶער צוּשֵׁיידֶען צְוִוישֶען זי בֵּיירֶען. ערסְטֶענְם אִין דֶעם וויְקְלִיבֶען טְּהֶעאַטֶער זֵייצְן דָא מָעהר צוּשֹׁיעֶר (וְרִיטֶעלֶעם) אַלֵם אַקְטָארֶען אוג אִין דֶער ועלְט זֵייעֶן דָא מעהֶר אַקטָארען אֵלִם צוּשוֹיעֶר,. וִוידֶער דָארְט אִין דֶעם וִוירקלִיכֶען טְּהֶעאטֶער זֵייען דִיא צוי שׁוֹיעָר פִּיעל וִויבְטִיגֶערֶע לייט אַלָם דִיא אַקְטָּארֶען , אוּג אִין דֶער וֶועלְט זֵייְן דיא אַקְטָארֶען פּיעל וִויכְטִינֶערֶע לייט אֵלִם דִיא צוּשׁוֹיעֶר ‏ אוּג פִּיעללֵייכְט אִיזְט דָאס דֶער מֵיין פוּן דֶעם ר' ירמי' (דָארְט אין סכה מ"ה) ,ראיתי בני עליה זהמה מעטים""י דָאס הֵייסְט אִיךְ הָאבּ אֵיינְגִיוֶעהֶען דִיא וָואס זִיצֶען אויף דֶער גַאלֶערִיַע (ד. ה. דִיא וָואס ֵייעָז נָאר צוּשוֹיעֶר) זֵייצְן גַאנְץ וֶענִיג, אוּנ אוּנְזֶערֶע חֲכָמִים זֶאנֶען אִין מ' קהלת ;לעולם יהיי האדם ‏ מן הרואים ולא מן הנראים" דָאס הֵייסְט, עֶר זָאל זַיין פוּן דִיא וָואס זֶעהֶען, אוּג נִיט פוּן דִיא וָאם לָאזֶען זִי זֶעהֶען. דָאס הֵייסְט מֶען זָאל זַיין בֶּעסְסֶער אֵיינֶער פוּן דיא יֶענִנֶּען וָואס זֵייצְן צוּשׂוֹיֶער אַלְס פוּן דיא יֶענִיגֶען ואס זִייען אַקְטָארֶען, אוּנ אַזױ זֵיינֵן

8

אִיצֶע הייטע אוְזַאכֶע פון אוּנְזֶער הָאבֶּען מֶעחר פַיינדֶע אַלֶס פְריינְדֶ אוּנְטֶער אוּנְזֶערֶע ‏ אֵיינֶענֶע ‏ בְּרִידֶער , אִיזְט דִיא גְרוֹיסֶע סֶעקמִירוּנְג (כתות) וָואס גֶעפִּינֶען זִיךְ אוּנְטֶער אוּנְז יוּדֶען , אוּג דִיא גְהוֹיסֶע פֶערְשִׁידֶענְהֵייט דֶער מֵיינוּנְגֶען (חלוקי דעות) אִין עניני הדת , וָואס מֶען וֶוערְט דוּדך דֶעם שׂוֹנאים: מוּחלטים אֵיינֶער דֶעם אַנְדֶערֶען , פִיל מְעהר אֵלָס עס נִייֶען זיך אַיינַאנְדֶער מֶענְשֶׁען פוּן נַאנְץ פֶערשִׁידֶענֶע רֶעליְגַאנֶען. צום בֵּיישְׁפּיל יודֶען מִיט מריסְטֶען קִֶיסְטֶּען מיט מַאמַאמֶערַאנֶער , מֶען וֶוערְט זִיךְ בַּייא אוּנְז יודֶען בְּלוּטְפֵיינְדֶע פיר דיא אִיבֶּערְְרֶעמוּנְג. אֵיינֶער דֶער קְליינְסְטֶען רֶעליְיאזֶען צֶערֶעמָאנְיען .

נָאך מָעֵהר קוֹיפְּט מֶען זיךְ אֵיין אוּמְויסְטֶע פַיינְדֶע. אִין דיא שׁולען , אִין דִיא בְּתִּי מֶדְרָשִׁים, אִיבֶּער עֲליוֹת ;‏ אִיבֶּער גִבָּאוֹת, ‏ אוּג וֶוער רֶע שׁוֹין פוּן דיא גֶעוָאהנְלִיכֶע מַחְלוֹקוֹת וָואס בְּרֶעכֶען אוֹיס אִין דיא קְלֵיינֶע שְׁטָארְט אִיבֶּער חַזָנִים , רַבָּנִים , שׁוֹחְטִים ,. זֵייֶער אֶפֶּט קוּמְט נֶעס צוּ בְּלוּטִינֶע גֶעשְׁלַאג א צוּא וַויטְלֹיִינֶע לַאנְגֵש) ‏ פְרַאצֶעמֶען ואס הָאסְמֶען אָפּ אֵינֶענסֶען מִיט גֶעלְד , וָואס אוּנְזֶער נְרוֹיסֶע שְׁטָאדְט ווילנא הָאט אויך זֵייֶער פיל גֶעלִיטֶען דֶער פון. | |

אִיעָע פִירְטֶע אוּרוַאכֶע פון פִילֶע אוּמְוִיסְטֶע פיינְדֶע בַּייא אוּנְז יּדֶען , אִינְט אוּנְזֶער פֶּערְאַכְטֶען יֶעדֶען קליינֶערין פוּן אוּנְז אוג שְׁמִייֶען נִי אום זיינֶע פְרַינְדָשַׁאפְּט אוּג נִיבֶּען אלא אַנְלַאסם (פְּאוָואר) צוּ מַאכֶען אִיהם פֵיינדָלי צו אוּנְד/ דֶען וָאס נָאךְּ אין דֶער וֶועלְט קען מַאכֶען דֶעם בֶּעסְטֶען אוב ְֶעפְטֶען מֶענְשֶׁען פֶערְחַאספְט, ויא שְׁטאלְץ (נאוח) ? אוּג מִיר נֶעהמֶען אַלְזָא קֵיינֶע רִיקְזֵיכְט (וְונִימַאנִיִע) אוֹיף דֶעם וֶועלְט קלוּגֶען שְׂפּריכְוָוארְט :. ,קיין פַיינְד זָאל דִיר נִיט צוּ קליין זין' אוּנ דָאס גְלֵייכֶען אוֹיף דִיא רַייד פוּן אוּזֶערֶע חֲכָמִים , וָואס זייא זִייֶען נִזְהִיר אוּג זָאגֶען : .חזהר בנוי קטן" הִיטֶע דִיֹך צו פֶערְאַכְטֶען זֶעלֶַּכְט דֶעם מְליינסְטֶען מֵיידֶע, אוג אָן דִיזֶער קְליפָּּע 2 אבן

דָא נָאךְּ מֶעהרֶערֶע חִוּקִים צְוִוישֶׁען זֵיי בֵּיידֶען,. נור אִיך הָאבּ נִיט גֶענוּג רוים (פְלַאץ) דָא פאַר יי גִם צו בֶּעשׁריבֶּע. וָואס מִי אַנֶּעמְרִיֶּט (אנבֶעלַאנגט) בֶּעזיכֶע אִיך פִיל מֶעחֶר דיא פּּבְלִיצְנֶע שְׁפַּאצִיעריגַאנְֶע אַלִם דָאס טְהֶעאַטֶער, נוייל אִין ייא (אִין דִיזֶע ערְטֶער) וֶוערֶען דִיא רָאללֶען פְֵייעֶר גֶעשְפִיעלְט אַלס אויף דֶער בִּיהנֶע פוּן מְהֶעאַטֶער וָאס נֵייען נור עֶלֶענְדֶע קָאפְיֶען פון דיא דָארְטינֶע הָאללֶען וָאס זי אָנִינַאלֶעף. דֶעגן נָאךְ א קיין טְהֶעאְרַאלִישֶער אַקְטָאר אִים שְׁמַאנְדֶע אוֹיס צוּשׁפִיְלֶען זַיינֶע רָאללֶע אַזוֹי מְרֵייא אוּנ אַזֹי עכֶט ויא אֵיינֶע מארק אִידֶענֶע שְׁפִּיעלְט אוֹיס אִיהרֶע רָאללֶע אין אֵיינֶעם שְׁפַּאצִיר- ָאְטֶען אֵלָם אֵיינע פארְנֶעמֶע אינ הֶעכסְט יע דאמֶע בּיי אִיהרֶעם פַארֵא- דִינֶען דָארְט מִיט שְׁטָאלְץ אִין אֵינֶעם סאמֶעטֶענֶעם מַאנְטֶעל, ‏ אונ איך זְעה עָם אָן אַ בִּילֶעט. --

(אמער, געש.)

9

(אבן נגף) הָאט אָנְגִישְׁטוֹיסֶען דֶער אַראן שפּעלענטע וָואס אִיזְט דֶער הֶעלְד פוּן אוּנזֶער גֶעשׁיכְטע , דָאס היימְט ער איָט פֶערְאוּנְליקְט גֶעוָוארֶען נור דורך דֶעם וָואס ;ער הָאט זִיךְ הָאכְסְט בַּארְשׁ (נְרָאבּ) אוג שְׁטָאלְץ בֶּעגַאנְגֶען גֶענֶען אַ קְלֵיינֶעם נַאכְבַּאר (שכן) זֵיינֶעם . אֵיין וַארְגֶענְדֶעם בֵּיישְִּׁיל פִיר יֶעֶען

לֶעוֶער אוּג יֶערֶע לֶעזֶערִין ויא נַייט מֶען מו זך הַאלְטֶען אָן דִיזֶעם

גָאלְדֶענֶען שְׁפְּרִיכְוָוארְט ‏ יקיין פַיינְד זָאל דִיר נִיט צוּ קליין זיין". אוּג אַזוֹי הָאבֶּען מִיר נָאךְ מֶעהרֶערֶע אוּרזַאכֶען פון אוזֶערֶע פִילֶע פַיינְדֶע אוֹים: צוּ צֵיילֶען . עס פֶעחלְט אוּנְן אָבֶּער דָא אַן רוֹים (פּלאץ), דַאהֶער מוּזֶען מִיר אוּנָז בֶּעגֶענּגֶענֶען מִיט דִיזֶען אֵיינִיגֶען הוֹיפְּט אורוַאכֶען, וָואס שְׁטַאסִירֶען זִיךְ צוּ אוּנְזֶערֶער עֶרצָאהלונג .

גון לַאדֶע אִיך אייך אֵין, מֵיינֶע לֶעוֶער אוג לֶעזֶערִינֶען, דָאס הֵייסְט דִיא יֶענִיגֶען נור, וָואס עס אִיזְט אַייךְ דֶער אַפֶּעטִיט צוּ לֶעזֶען דִיזֶע גֶעשִׁיכְטֶע נָאךְ. נִיט פֶערְגַאנְגֶען דוּרְך דָאס דוּרְבְלֶעזֶען דִיזֶער הקדמח , וָואס אִיזְט פִיל מָעָהר אֶהנליך (פָאדָאבְּנָע) צוּ אֵיינֶער מָארַאלִשֶׁען פְרֶעדיגְט (פְרוּמֶע תְֹּהָה) אֵלָם צּ אֵיינֶער פָארְדֶערֶע ‏ צוּ אֵיינֶער וֶועְטְִיכֶען ֶרְצָאהלוּנג.. איך לַאדֶע אַייך איין צו אֵיינֶער נֵוייטֶען רַייזֶע , דָאס הֵייסְט דָאס אֵיהר זָאלְט אַייך מִיט מִיר אִים גֵייסְטֶּע (אִין גֶעבַאנְקֶען) בֶּענֶעבֶּען נָאךְ דִיא גַאנְץ וֵייטֶע זִידְִיכֶע (דְרוֹמְדיִקֶע, יונֶע) אַמעריקא /. דָארְטְהִין אוֹיף דֶער אִינְזֶעל גְוַואדֶעלוּפֶּע, דֶען

דיזֶע גֶעשִׁיכְטָּע אִיזְט גֶעשֶׁעהֶען אוֹים אִיהרֶעם בָּאדֶען (גְרוּנט), אַלְזָא מוּז זיין מייגֶע ‏ עֶרְשְׁטַּע זַאכֶע צוּא מַאכֶען אַיך בֶּעקַאנְט מִיט אֶיהֹרֶע לַאנֶע (מְיֶעפְטנָאפְט) ,‏ מִיט אִיהרֶער בֶּעשַׁאפֶענְהֵייט (פְואיסְטְוָוא) אוּג מִיט אִיחרֶע

וֹ

אַיינְוָואקֹנֶער אונג דָאס גְלֵייבֶען מִיט אֵיהרֶע זִיטֶען אוּנ נִיטֶּען , וָואס דִיזֶעם

אַלֶעם וֶועט אייך הֶעכְסְט אִינְטֶערֶעסִירֶען (פֶערְֶעִינֶען). אוג צוּ אֵינֶעם גוּמֶען צִיעל פִּיקרֶען ,

,1 דיא אִינְזֶעל נְוַארֶעלוּפַע

דִיזֶע אִינְזֶעל אִיזְט גֶענוּנ נְרוֹיס אוּנ הֶעכְסֶט פְּרוּכְטְבַּאר אוג אט אַלְנָא אֵיינֶע פון דיא בְּלִיהֶענִדְְטֶע אִינְזֶעלֶען וָואס לִיגֶען אִין דֶעם טִיפֶען זִידֶען (דרוֹם) פוּן אַמעריקא , וָואס הֵייסֶע בּבְֵל אַנְטִּיללֶען. עֶס הֶערְשְׁט דָארְט אֵיין אֵייבִּיגֶער פְּרִיהלִינְג (וויֶעמְנַא) רֶע עִם אִיז דָארְט אַ נַאנְץ יאהר הֶעכְסְט וַוארֶעם . עֶס וַואקְסֶע | אוֹיף אִיהר רַאנ גֶעטְרֵיירֶע (תּבואות) אַללֶערְהַאנְדבּוֹימְפְרִיכְטֶע אוג עִם אִיז דָארְט צוּ זֶעהֶען אַ גַאנְץ יְאחר אויף אִיינֶעם אוּנ דֶעם זֶעלבֶע בּוֹים אִין אֵיינֶער אוּג דֶערְזֶעלְבֶּען צייט ימע (בְּלִיחוּנְגֶען) אוּג צֵייטִינֶע פְרוּכְט בֵּייזַאמֶען , אוֹיך אִיזְט זִיא בֶּעוָואססֶערְט מיט זִייֶער פִּיל ַואסמֶערְקוֶועלֶען אוּנ טֵייכֶען וָואס זייען הָאכְסְט פִּישְׁרֵיךְ/ עִם אִיזְט דָארְט דָא אֵיין גְרוֹיסֶער וַואסְטֶערְפַאלל (װאָדאָפּאַד) וָואס מֶען הֶערְט זַיין רוֹישֶׁעך פוּן דְרֵייא מייל וֵוייט , אוֹיךְ אִיזְט דָארְט דָא אֵיין פַייעֲרְי שְׁפִּייֶענְדֶער בֶּערְג אוּג אַזֹ. אוֹיך זִייען דָארְט דָא אַללֶערְהַאנְד גֶעהִילְץ , מִיגֶערַאלֶען (אַללֶעוְהַאנְד שְׁטֵייגֶער), זֵייער פִּיל שוֶועבֶּעל, קוֶועקוילְבֶּער , עֶס זִייען דָארְט דָא פֶּערְשִׁירֶענֶע אַרְטֶען (טינים) פוּן פִיה (בֹּהמוֹת) אוּנ פוּן | מְהִירֶע (חיות), אוּבֶּעשְׁרַייבְִּיכֶע אַרְטֶען (נַאטוּנְגֶען) פון פֵיינְלַאךְ.. אִיבֶּערְי הוֹיפְּט אִיוט דָארְט צוּ הוֹיזֶע דֶער קָאלִיבְּרֵי אִין אֵיינֶער גְרוֹיסֶען צָאהל, עֶר אִיזט צְוַואר דֶער קְלֶענְסְטֶּער הַאגֶעל אוּנְטֶער אַללֶע פַיינְלַאךְ, דָאךְ אָבֶּער דֶער שֶׁענְסְטֶער , אוּנ וֶוערְט אַלזָא אָנְגִירוּפִין דֶער וואוּנְדֶער נָאטטֶעס, עֶר הָאט אוּנְטֶער זִיךְ זִיבֶּעצִיג נַאטוּנְקֶעס וָואס שֵׁיידֶען זִיךְּ אוּנְטֶער פוּן אַיינַאנְדֶער נור אִין קלייניגקֵייטֶען . זֵיי זייען אָבֶּער אַלֶע דוּרְכְאוֹים שֵׁיין אוּג צִירָלִיך אִיבֶּער דִיא מַאסֶען . זִייֶערֶע פֶּעדֶעוְן גְלִיהֶען אוג גְלַאנְצֶען ויא דִימֶענְטֶּען אוּג בְּרִילַאנְטֶען , - זִייערֶע אֵיינֶעלַאךְ הלע וִויא דִיא מְהוֹי טְרֶאפִינֶם , וָואס גֶעם שְׁפִּיגֶעלְט זִיךְ אֶבּ אין זֵיי דֶער מָארְגֶענְשְׁטֶערן ), קוּרֶץ געזאגט *) אוּג דַאהֶער פֶּערְדִינְט עֶר דָאס מיר זָאללֶען אוּנָז דָא בֶּעשְׁפּרֶעכֶען אִיבֶּער אִיהם פיל מָעהר אֵלם אִיבֶּער אַנְדֶערֶע גֶעשָׁאפּפָּע (בּרוּאים) וָואס וֶועלִין פַארְקוּמֶען הִיר אִין אוּנְזֶער ערְצָאהלּנְג. אִיבֶּערְהוֹיפְּט וֶועלִין מִיר נוּר רַיידִין דָא פּוּן זֵיינֶער קליינְסְטֶען נַאמוּנְג (מין) וָואס הֵייסְט מִיט רֶעכְט ידֶער פְיגֶענפֶאגֶעלי ווייל ער אִיזט נִיט גְרָאססֶער אַלס אֵיין בִּין. זַיין רוּקען אִיזט (אמער, = געש.) גלענצענד

11 גֶעזָאנְט, דטֶע אִינְזֶעל אִיזְט איין וַאחרֶער נָאכְשְׁלֶעקֶעל (קָאפֶּיֶע) פוּן רֶעם גָארְטֶען נָאטטֶעט (גן עדן) וָאס מֶע הָאט גֶעקָאנְט דָארְט פִיהיֶען אֵין גְלִיקְלִיכֶעס לֶעבֶּען ויא אַמָאל אדם חראשון פַאר זַיינֶעם זִינְדֶענְפַּאלל (קודם שחטא). לֵיירֶער ‏ אָבֶּער הָאבֶּען זֵיא אוּנזֶערֶע עאוּרָאפִּיעֶר, וָואס הָאבֶּען דָארְט | מיט גְלֶענְצֶענְד. גְרִין . זיין בּויךְ מַיים, זַיין געק שְׁוַארְצְליךְ בְּלוֹיא, דיא פְלִינְלֶע פְנָאלֶעט, . זַיין שְׁנָאבֶּעל וָואס אִיזְט דִין אוג לַאנְג וִויא אֵיינֶע נָאדֶעל אִיזְט הָאכְסְט שְׁוַוארְץ. אוֹיף זֵייגֶעם קָאפּ הָאט ער אֵיינֶען פֶּעדֶערְבּוּשׁ (טְשׁוּבּ) פוּן פֶּערְשִׁידֶענע ‏ גָאלְדְפַארְבֶּען . מִיט דִיזֶעם דִיגֶען שְׁנָאבֶּעל זֵיינְט עֶר אוֹים דֶעם זַאפֶּט פוּן גֶעוִיססֶע בְּלוּמֶען , . וָואס דִיזֶעס אַלֵיין אִינְט זֵיינֶע נַאהרוּנג. זֵיינֶע שְׁטִיממַע אִיזְט הָאכְסְט זִיסֶם, אַנְגֶענֶעהם, הֶעלל קִלִנְגֶענְד, הָאכְסְט לוט גגְלָאסנֶע) דָאס עֶס אִינְט צוּ הָארֶען אִיהר פוּן נַאנְץ וַוייט דָאס דֶער רֵייזֶענְדֶע וָואס וַוַאנְדֶערְט דוּרֶך וֶענֶע וָואלְדֶער װאוּ זֵיי זִייֶען צוּ חוֹיזֶע (וואוּ זֵיי גֶעפִּינֶען זִיךְ) אִיבֶּערְהוֹיפְּט דֶעס מָארְגֶענְס, דוּכְט זִיךְ אִיהם דָאס אָן יֶערֶעס בְּלַאט אִיזְט אָנְגֶעהַאקְט (אָנְגִיצֶעפֶּעט) אֵיין גָאלְדֶעגֶעם גְלָאקְכֶען וָואס וֶוערְט בֶּעוֶוענְט פוּן אֵיינֶעם זַאנְפְטֶען זֶעפִיר (וִוינְטֶעלֶע) . זֵיי פְלִיהֶען צטַאממֶען אִין גְרוֹיסֶע שׁוָוארְמֶע {רוֹיֶעס ווייז) וִויא דִיא בִּינֶען , טוֹיזֶענְד אוֹיף אֵיין מָאל אוּנ דַאן הֶערְט זִיךְ זייערֶע הֶעלֶל הּרבְדְִנְגֶענְדַע . שְׁטִימֶען ויא זִיססֶע אָרְגֶעלְטָאנֶע, ‏ אָדֶער וֵויא אֵיינֶע שְׁטִיממוּנְג פוּן טוֹיזֶענְד פָארְטֶעפְּיאנֶען פון דער חוֹיך, אוּג דָאס גְלֵייכֶען זֶעהט עס דַאן אוֹים אֵלִם עַם אִיזְט דָארְט אוֹיבֶּען אֵיין גֶעשְׁטָאבֶּער (מיאַטעליצאַ) פוּן פְלִיטֶערְלַאך אוּנ פון אַללֶערְהַאנְד דִימֶענְטֶען אונ בְּרִילַאנְטֶען. אוּנ ויא אוֹיך זֵיי זֵייעְן קליין אוּג שֵׁיינֶען צוּ זיין הָאכְסְט שְׁואךְ, בַּייא אַללֶעם דֶעם זֵייען זֵיי גְענוּג מָאכְטִיג אוּ בֶּעהֶערְצט צוּ שְׁטְרֵייטֶען מִיט זִייעֶרֶע פֶערְפָאלְגֶער (רודפים) ‏ אָדֶער פַיינְדֶע ‏ וָואס זייען בִילְיָאנֶען מָאל גְרָאסמֶער אוּג שְׁטַארְקֶער אֵלֶם זֵיי זייען , דֶען זֵיי בֶּעזִינֶען יי זייֶען מְנֹצֵח) וֶעלִבְּסְט דֶעם קָאנְדָאר (אֵין מִין אָדְלֶער) וָואס פון אֵיינֶעם שְׁפִיץ פְלִיגֶעל זֵיינֶעם בִּיו דֶעם אַנְדֶערֶען שְׁפִּיץ פְלִינֶעל (וֶוען עֶר בְּרֵייטֶעט זֵיִי אוֹיס) אִיזְט נַאנְצֶע אַכְמְצֶעהֶען פוס אוּג וָואם ֵיינֶע ‏ פְִּיגֶעל פֶּערֶערן (פֶענֶעם) זַיין פִּיל ריִקער אֵלֶם אֵיין פִינְגֶער . דִיזֶער קָאנְדָאר פְלֵיהט נָאך זִייֶערֶע שְׁוַיארְמֶע (פְטִיֶעם) אוג שֶׁלִנְנְט זֵיי ויא דיא הַאבִּיכְטֶען (קַארְשׁוּנֶעס) דיא בִּינֶען אוּג דָאךְ אִיבֶּערְַיינְדֶען זֵיי אִיהם בַּאלְד (קוּמֶען זֵיי אִיהם בַּאלְד בֵּיי) דֶען אַ טְהֵייל פון זֵיי פְלִיהֶען ארוֹיף אוֹיף זיינֶעם נַאקֶעטֶען קָאפּ נד. ה, וָואס ער אִיז אָן פֶּעדֶערןא אוּג לָאנֶערן אִיהב דָאס גֶעהִירן (דֶעם מוֹחַ) מִיט זִייֶערֶע שְׁפִּיצִינֶע שְׁנֶעבֶּעלַאךְ: וָואם זִייֶען הַארְט ויא שְׁטָאל, . אוּג אַ טְהֵייל קְרִיכֶען אִיהם אַרוּנְטֶער אוּנְטֶער דיא פְלִינְלֶען זֵיינֶע את שְׁמֶעכֶען אַריין זִייֶערֶע שְׁנֶעבֶּעלאךּ אִין זַיין בְּרוּסְט דָאס גֶער וֶוערְט בַּאלְד בֶּעטֵייבְּט (פֶערְטוּמֶעלְט דֶער פוּן) אוּנ פַּאלְט אַרוּנְטֶער מִיט זֵייא אוֹיף דֶער עָרֶד אוּנ בְּלַייבְּט דָארְט לִיגֶען טוֹיט אוג דַאן פְלִיהֶען זֵיי אַריף צורִיק אִין (אמער. געש.) דער

19 | מִיט אַיָאר צְוַואנְצִינ צוּריק נָאךְ גֶעשַׁאלְטֶעט אנ גֶעוַואלְטֶעט וִויא דֶער טייוֶועס

אִין דֶער אוּנְטֶערְוֶעלְט , פֶעהְוַואנְדֶעלְט אִין אֵיינֶער הָאללֶע (ניהנם), וִויא מִיר וֶועלֶען דָא וַוייטֶער ערְצָאהלֶען . אוּג דִיזֶע עאוּרַאפִייֶער וַארֶען קֵיינֶע אַנְדֶערֶע | אלס דֶער הוֹיךְ מִיט אֵיינֶעם פְּרֵיילִיכֶען צְוויטְשׁערן (קוויטְשֶׁען) אֵלֶם הֶעלְדֶען נָאךְ אֵיינֶעם נְרוֹיסֶען נִצְחוֹן . |

דֶער גֶעפָאהְּליכְסְטֶער פַיינְד זייעֶרֶער אִיזְט דִיא בּוּשישׁפִינֶע (וַאלְד ְׁפִיְ). וָואס ער פַּאנְגְט זייא אִין זיינֶעם שְפִּינְגֶעוועבֶּע ויא דיא פְלִינֶען ‏ זייֶערֶע נֶעסְטֶען מַאכֶען זֵיי פוּן בַּאוֶועל רוּנְד (קיילִינְדִיק) אוּג בֶּעפֶּעסְטִינֶען זי אָן דיא וַוייכְסְטֶע עֶנְדֶען פון דיא הֶעכְסְטֶע צְוַיינֶען פוּן דִיא הֶעכְסְטֶע בּוֹימֶער ‏ אום דֵיא שׁלַאְגֶען זאלֶען נִיט קֶענֶען צּ קִימֶען צוּ זֵיי, זייערֶע אִיֶעלאך זייע אַזױ קְליין ויא דיא קלֶענְסְטֶע אַרְבֶּעְלאך, זי וֶוערֶען גֶעפַּנְֶען זִייֶער פיל לֶעבֶּנְדגֶערְהֵייט אוג. אֵיינְגֶעשְׁפֶּערְט אִין זייֶער שִׁינֶע שְׁטיגֶעלַא אום צוּ פֶעְגֶעִינֶען זיך מִיט זִייֶער גֶעזַאנְנ אוּג מיט זִיעֶרֶע שֵׁינֶע קָאלָארֶען , דָאס הֵייסְט מִיט זִייֶער פַארְבֶּענְשְׁפִּיל וָואס עֶערְפְּרִיט דָאס אוֹינֶע וִויא אֵיינֶע פְּרִיזְמַאי) דֶען עס אִיזְט נִיט אִיבֶּער צוּ צֵיילֶען דיא צָאהל פוּן זייֶערֶע קַאלָארֶען וָואס אָנְדֶערן זיד (מִיגֶען זיך) בַּיי יֶעדֶער בֶּעוֶועננְג זִייערֶעריי) זֵיי וֶוערֶען גֶעפַּאנְגֶען אִין שַׁאטְקֶעם וִויא דִיא זמֶער פִיינֶעלאך (שְׁמֶעשטֶערְינְֶע) ‏ אוֹיך וֶוערֶען זֵיי זִייֶער פיל גֶעשָׁאססֶען , נִיט אוּם צוּ עססען זֵיי נוּר אוּם צוּ גֶעבְּרוֹיכֶען זֵיי אֵלִם שָׁמוק (צִירוּנג) . דֶען דיא דָארְטִינֶע דַאמֶען גֶעבְּוֹיכֶען זי אֵלָם דִימֶענְטֶענֶע אוֹיערְרינגֶעץ אוג דָאס גְלייכֶען אַלֶם בְִּילַאנְטֶענֶע שְׁטֶעקְנַאדֶעלן (שׁפִּלְקֶעם) אִן זִייֶערֶע לָאקֶען (פַּאפִּילָאטֶעס). אוֹיך וֶוערֶען זִייֶערֶע פֶעדֶערֶען גֶעבְּרוֹיכְט אִין שְׁטִיקֶערֵייֶען (הַאפְטֶעוַואנְוֶעם) , זיי וֶוערֶען אָבֶּער גֶעשָׁאסְטֶען נִיט מִיםּ שְׁרָאט אוּג פוּלְוֶוער, אום עֶס זָאל נִיט שַׁאדֶען דיא פֶּעדֶערן , נּר מִיט וַואסְמֶער אוּנ זַאמְד { אוּג נָאךְ בִּיו דַאטֶע וַואר קיין לֶעבֶּענְדִינֶער קָאלִיבָּרֵי גֶעבְּרַאכְט נָאךְ יעאוּרַאפֵּא , = נֵוייל. זֵיינֶע נָאהרוּנְג בֶּעשְׁטֵייט נו" אִין דֶעם זַאפְט פון אֵיינֶער אַרְט בְּלוּמֶען וָאס קֶענֶען גיט גֶעדֵייהֶען אִין עאוּרָאפַא. --

אַלָזְא אִיְט אוּנְזֶערן גְרוֹיסֶען שֶׁעפֶער צוּ בֶּעוואוּנְדֶערן אִין זֵיינֶע קְלֵיינֶע וֶוערְקֶע ‏ נִיט וֶוענִינֶער אַלֶס אִין דִיא גְרויסֶע וֶוערְקֶע זִינָעי -

-) דָאם אִינְט אי דרייטִיֶעם גְֹאְגֶעשְִׁיפֶענֶעם גָאז ווָאס בְּרֶעכְט דיא לִיכְטְשְׁטְרַאלֶען פוּן זִבֶּען פַּארְבֶּען, דֶען מְעהר אֵלֶם זִיבֶּען גרוּנדפַארְבֶּן זייֶען נִי דָא אוּג זֵיי גֶעבִינֶען זיך אִין רֶעגֶענְּוֹינֶען, אוּג פוּן זייר הַרְכָּבָה עֲִטְשְׁטֶעהֶען טויזֶענְדְעֶרְלֵיי קַאלָארֶען .

**) מדרש בראשית ז". ר' הונא בֹשֶׁם רב מתנא אמר הצבוע הו (מין עוף) מײַפה של לובן הוא יש לו שלש מאות וששים וחמשה מינר

צבעונים כטנין ימות השנה של המה, (אמער, געש.)

13 אַלֶם דִיא פְּרַאנְצָאזֶען, וָואס זִייֶען גְרַאדֶע ‏ דִיא צִיוִוילִיִירְטֶעסְטֶע נַאצְיָאן אִין דֶער גַאנְצֶער וֶועלְט, דֶען דִיזֶע אינְזֶעל גֶעהָארְט צוּ פְּרַאנְקְרֵייךְ ,. איין גְרוֹיסֶער בֶּעַייז אַלְזָא דָאס צִיוִויליזַאצְוֶע (פְרָאסְוְיֶעשְׁצֶענְיֶע) אַליין, ‏ אָן נָאמְטֶעס פּוּרָכֶט אִיזְט דֶעם מֶענְשֶׁען נִיט גֶענוּג אוּם צוּ זַיין אֵיין רֶעכְטְשַׁאפּפֶענֶער מֶענְשׁ אוּנ דַאהֶער הָאט אברהם גֶעעֶנְטְפֶּערְט דֶעם אבימלף אַלֶם עֶר הָאט אִיהם פָארְ- גִיהַאלְטֶען וָארוּם הָאט ער נִיט אוֹיסְגֶעזָאנְט דָאס שׂרח אִיזְט זַיינֶע אַ פָרוֹיא, נװוי מִיט דִיזֶע וֶוערְטֶער ,בי אמרתי אין יראת אלהים במקום הזה' ד. ה. אִיךְ הָאבּ אַיינְגטֶעהֶען דָאם עעם אִיָט קֵיינֶע גָאטֶעסְפוּרְכְט דָא אִין דִיזֶעם אֶרְט אוּג נִיט נֶעעֶנְטְפֶערְט מִיט דִיזֶען וָארְטֶען: .כי אין חכמה ואין דעת במקום הזה" ד. ה. דָאס גֶעס אֵזְט קִינֶע צִיוִיִיזַאצְוָאן (פְּרָאסְוְיֶעשְׁצֶענְיֶע) דָא אִין דִיזֶעם אֶרֶט , אַלְנְא מוּזֶען מִיר שׁוֹין דֶער פוּן שְׁלִיססֶען דָאס צִיוִוילִיזַאציִע אַליין אָן נָאטטֶעמְפוּרְכְט ‏ אִיזְט נִיט אִים שְׁטַאנְדֶע. אָבְּצוּהַאלְטֶען אֵיינֶעם מֶענְשָׁען זֶעלְבְּסְט פון אֵיינֶער גְרָאבְּסְטֶען זּנְדֶע, זֶעלְבָסְט פוּן אֵינֶעם מָארְד, . ויא אברהם הָאט זִיךְּ. אוֹיסְגֶעדְרִיקְט דַאן מִיט דִיזֶען וָוארְטֶען: טהרגוני על דבר אשתיי זֵיי וֶועלִין מִיךְ ערְמָארְדֶען וֶועגֶען מֵיינֶער פְרוֹיא. אוּג דִיזֶע שְִׁימֶע פֶערְוַואנְדְלוּנְג דִיזֶער אִינְזֶעל אִין אֵיינֶער הָאללֶע, ‏ אֵיזט גֶעשֶׁעהֶען עֶרְשְׁטֶענְס דוּרך דִיא גְרוֹיסֶע ‏ פֶּערְוָוארְפֶּענְהֵייט (פָּאדְלָאסְט) אונ זִיטמֶענְלָאזִינְֵייט (אוֹיט- גֶעלַאטֶענְהֵייטֶען) פון דיא דָאטִינֶען דְרייטויזֶענְד. קָאלָאנִיסְטֶען וָואס הָאבֶּען דָארְט גֶעלֶעבְּט דאן אִין אֵיינֶעם גְרוֹיסֶען אִיבֶּערְפַלוֹסס (רֵייכְטְהוּם) אוּג אִין אֵיינֶער גְרוימֶען ואהלְלוּסְט (רָאמְקֶאשׁ),. אונ הָאבֶּען נָאךְ גֶעשַׁאלְטֶעט אונ גֶעוַאלְטֶעט אִיבֶּער זייעֶרֶע לַייבְאֵייגֶענֶע (פַּאדַאנֶעס). דֶען זֵיי (דִיא קַאלָאנִיסְטֶען) וַוארֶען זְעהר רייך, דֶען עֶרְשְׁטֶענְס הָאבֶּען זֵיי דַאן גֶעהַאט צָוַואנְצִיג טוֹיזֶענְר סְקְלַאוֶוען, וָואס זֵיי הָאבֶּען מיט זֵיי גֶעאַרְבֵּיטֶעט נָאךְ פיל שְׁוֶוערֶער אַלִם מִיט צוּנְפִיה (פֶערְד אתּג אָקְסֶען) וִויא מִיר וֶועלִין דָא בַּאלֶר מֶעהרֶערֶעס דַארִיבֶּער ְׁריבֶּען . צְווייטֶעגֶם הָאבֶּען זי זיך דָארְט בֶּעשֶׁעפְטִינְט נִיט נור מִיט דֶער אַגְרָאנָאמְיֶע (עבודת אדמה) אַלֵיין , גֵיין, זֵיי הָאבֶּען זִיךְ נָאךְ דָארְט בָּע- שֶׁעפְטִינְט מִיט אֵיינֶער נְרוֹימֶען פַאבְִּיקַאצְיָאן , זֵיי הָאנֶּען דָארְט אַינְגֶערִיכְטֶעט צוקֶערְפַאבְּרִיקֶען , זַאוָואדֶען פון רום , לֶעדֶערְפַאבְּרַיְקֶען אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ מִיט אֵיינֶער נְרוֹיסֶען פִּיהֶעצוּכְט (פְקַאטָאוָואדְסְטְוָא) . מָעהר אֵלֶם צְוֵייא מָאל הּנְדֶערְט טוֹיזֶענְד שַאפֶּע וַוארֶען אוֹיף דֶער וֵויירֶע גֶעטְרִיבֶּען, דֶערְצוּ נָאךְ זייען זי גֶעשְׁטַאנֶען אִין אֵיינֶעם גְרוֹיסֶען פֶערְגְעהר מִיט דִיא אַלֶע דָארְטִינֶע נָאהֶנְטַע . אוג נֵוייטֶע אִינְזֶעלן וָאס וֶוערֶען גֶענַאנְט אִים אַלְגֶעמִיינֶעץ (בכלל) דיא אַנְטִיללֶען . זֵיי הָאבֶּען דָארְט אֵיינינֶע הַאפֶען (פָּארְטֶען) וָאס וַארֶען דַאן אִימֶער פול אוּג פַּאק מִיט קוֹיפְמַאנִם שִׁיפֶען, ‏ דָאס דיא דָארטיגֶע הוֹיפְּט שְׁטָאדְט זִייֶערֶע וֶועלְבֶע עס הֵייסְט בַּאסטַאטֶערְא וָואס וַואר שׁוֹין דַאן גֶעבּוֹים פול. מִיט. פְּרֶעכְטִיגֶע ‏ פַּאלַאצֶען ,‏ מִיט גְרוֹים אַרְמִיגֶע קירכֶען , . מִיט אֵיינֶעם גְרוֹיסֶען טְּהֶעאַטֶער, וַואר אִיממֶער בֶּעלֶעבְּט פוּן טוֹוֶענְדֶע גֶעסְטֶּע (פְרֶעמְדֶע) (אמער, - געש, ) קויפּלײיטע

14

טְחִימֶער (הִנְיַאזֶעסְטְוֶעם), אַלְזָא קֵיין וואּנְדֶער שׁוֹין דָאס זֵיי הָאבֶּען דָארְט

+ 5= = ראט

צָוֵוייטֶענִם וָואר זִיא צוּ אֵיינֶער הָאללֶע (גיהנום) גֶעוָוארֶען דוּרְך זִייֶערֶע בַּארְבַּארִישֶׁע בֶּעהַאנְדְלונְגֶען זייערֶע סְקְלַאוֶוען דָאס עס שׁוֹירֶערְט עִם צוּ הֶערֶען פַּשִׁיטָא שׁוֹין געם צוּ זֶעהֶען גֶעוֶועזֶען, אוּנ דִיזֶעם וִויל אִיך בֶּעשְׁרֵייבֶּ דָא אין דֶעם צְוֵוייטֶען קאפִּיטעל , דָאךְ אָבֶּער מִיט אֵיינֶער שׁוֹינוּנְג בַּייא מַיינֶעם וויססֶען דָאס אִייֶערֶע זֶעצְלֶען , מיינֶע טְהייֶערֶע לֶעזֶערִינֶען , וֶועלֶען דֶער בַּייא נִיט וֶוענִיג לֵיידֶען . אִיך וֶועל דָא נור אֵיין עֶטְוָאס בֶּערִיהרֶען דֶער פוּן, דָאס הֵייסְט , . ויא ייט אִיהר הָאט עעִם נֵייטִיג צוּ וִיסְטֶען אוּם צוּ פֶערְשְׁטִיין דִיזֶע גֶעשִׁיכְטֶע , גֶעשְׁוַוייגֶע (בפרט) דָאס אִיךְ הָאבּ שׁוֹין אֵיין לַאנְגֶעם אוּנ בְּרֵייטֶעם נֶעשְִׁיבֶּען דֶער פץ אִין מֵיינֶער גֶעשִׁיבְטֶע ידִיא סִקְלַאוֶועןי וָואס וַואר גֶערְרוּקְט פַּאר אֵיינִינֶען יָאהרֶען צוּריק אִין צְוֵויי טְהֵיילֶען אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ מִיט אֵיינֶער גְרוֹיסֶען פָּארְרֶעדֶע וָואס אִיזְט זָא צוּ זָאנֶען, אֵיין נוּטֶער קַאמֶענְטַאר (מפורש) אוֹיף דֶעם פָּסוּק ,כי יצר לב האדם רע מנעוריו" אוּנ צוּ נְלֵייךְ אֵיין גְרוֹיסֶעם פַּאסְקְוִויל אִיבֶּער דִיא מֶענְשְׁהֵייט (מין האנושי) בכלל, וָאס נֶעס שְׁטֵייט אוֹיף אִיהם גֶעשׁרִיבֶּען אִין אינזער תֹּדֶה דָאס ער אֵזְט אֵין גָאכְשְׁלֶעקֶעל (קאפְּיֶע) פון בורא ברוך הוא: יכי בדמות אלקים עֲשֹׂה את האדם' אוּ דָאךְ בַּיי אַלֶעם דֶעם , טְּרָאמְץ (פְּרָאִיוו) זַיינֶער נַאטטְלִיכֶען זֶעעלֶע אִיזְט עֶר פִּיל מָעהר גֶענֵיינְט (סִקְלָאנְנִי) צוּם בֵּייזֶען אַלֶם צוּם נוּטֶען אונ אִיזְט אַלזָא גֶעמַיינִינְלִיך (על פי רוֹב) פִּיל מָעהר אֶהנִיףָּ (פָאדָאבְנֶע) צוא אֵיינֶעם בִּיזֶען דֶעמָאן (מייוֶועל) אֵלֶם צוּ אֵיינֶעם עֶנְגֶעל נָאמֶעס אוּג צֵייגְט זיךְ זייר אָפֶּט פִיל מָעהר גֶעוּנְמֶען (גִידֶערִיג) אֵלָם אֵיין רֵייסֶענְדֶעם פְּהִיר ' (אמער, נעש,) היה

19 (חיה רעה *) , וִויא ;עס אִיז צ לֶעזֶען אִיבֶּער דעם אין ;דער גְלָאקְקע' פוּן שׁלְלֶער , וֶועלְכֶע אִיך צִיטִירֶע (איך פִיהר אָן) דָא אנְטֶען. --

ידי 25י------

:2

דֶער צוּשְׁטַאנְד. פוּן דִיא שֶׁקְלַאוֶען דַאן אויף דער אִינְזֶעל גְוַארֶעלוּפָּע .

דִיא צָוַואנְצִיג טוֹיזֶענְד שִׁקְלַאוֶוען וָאס וַוארֶען דָארְט אִין יֶענֶער צייט וָואס אוּנְזֶערֶע גֶעשִׁיכְטַע אִיז דָארְט גֶעשֶׁעהֶען , דָאס הֵייסְט אִין דֶעם יְאהר טוֹיזֶענְד זִיבֶּען הוּנְדֶעלְט אַכְט אונ צָוַואנְצִינ , וַארֶען אֵיין גֶעמִישׁ {פֶערְמִישׁוּנְג) פוּן גֶענֶער, פוּן מולַאטֶען , פון מֶעסְטִיצֶען , פון אִינְדיַאנֶער **), אוּנ נַוארֶען דָארְט בֶּעהַאנְדֶעלְט מִיט אֵיינֶער גְרוֹיסֶען הַארְטֶע. (הַארְמְקֵייט) פִיל שְׁלִיממֶער

ר אלס

') גֶעפָאחְלִיך אִיזְט עס דֶען לֵיי (לייב) צוּ וֶועקְקֶען , פֶערְדֶערְְִּיךְ אִיט דֶעם מִינֶערֶם צַאהן, יֶעדָאך דֶער שְׁרֶעקְלִינְסְטֶע דֶער שְׁרֶעקקֶען, ‏ דָאס אִיזְט דֶער מֶענְשׁ אִין זַיינֶעם וַאהן (אִין זַיינֶער אֵיינבִילְדונְג), וֶועהֶע דֶענֶען, דיא דֶעם עִַוינְבִינְדֶען דֶעס לִיכְטֶּעם הִיממֶעלְמְפַאקקֶעל לייהן 1 (דָאס אִיזְט גֶעמֵיינְט דיא בִּילְדוּנְס) זִיא שׁטְרַאהלְט אִיהם נֵיכְט ,. זיא קאן נוּר צִינְדֶען אוּנ אשֶׁערְט יא פֶערְבּרֶענְט אוּנ מַאכְט צוּ אֵשׁ) שְׁטָאדְט אונ לָאנְדֶער אֵיין ! (המשביל יבין רד לעומק דעתו שׁל הטשורר הנשנב הזה).

*+) גֶענֶער זִייֶען אַפריקאנישע מוּרִינֶען וָואס וֶוערֶען נָאךְ אִיצוּנְד דָארְט אִין אַפּריקא פֶערְקוֹיפְּט אוֹיף דִיא מֶערְק הֶערְדֶענְוַיים (סְטַאדֶעוַוייז) וִויא דיא צוּנְפִיהֶע (פֶערְד אוג אָקְסֶען), מָאנְנֶער , פְרוֹיֶען אוּנ מִינְדֶער ,. אוּג מִיט אַיָאהר צְוַַאנְצִיג צוּרִיק וַאר דֶער הַאנְדֶעל מִיט זֵיי נָאךְ הוּנְדֶערְט מָאל גְרֶעסטֶער גֶעמְרִיבֶּען אֵלֶם אִיצוּנְד , וֵוייל דיא סְקלַאוֶענְהֶענְדְלֶער פְלֶענֶען דָארְט ציּ מַאכֶען נְרוֹיסֶע אֵיינְקוֹיפֶע (קניות) פִיר דִיא אמעריקאנישע הַאלָאנִיסְטֶען פוך דֶעם זִידֶען (דרום), מָעהר אַלֶס הוּנְדֶערְט טוֹיזֶענד, וָאהר פִיר יְאהר , אִיצוּנְד אָבֶּער שׁוֹין נִיט מָעהר, דֶען ;עס אִיז דָארְט נַאנְץ אוּג גָאר פֶערְבָּאמֶען צוּא הָאבֶּען מעחר אִיגֶענֶע סְקְלַאוֶוען, דיא אַלֶע וָואס הָאבֶּען גִילֶעבְּט דָארְט פון פָּרִיהֶער וַוארֶען בֶּעפְרֵייט , אוג מֶעהרֶערֶע טָּארֶען שׁוין נִיט צו גֶעפִיהרְט וֶוערֶען אִין דִיזֶע קַאלָאנְיֶען. דִיזֶע גֶענֶער וַוארֶען דיא בֶּעסְמֶען שֶׁקְלאוֶען . דיא מילאמען זייֶען אַזֶעלְבֶע שְִׁלַאוֶוען מָאס וַארֶען פון גֶעמִישְׁטֶע עֶלְטֶערן ; דָאס הֵייסְט , דָאס דיא מוּמטֶער צוּם בֵּיישְׁפִּיל וַואר איינע גֶענֶערִין אוב דֶער פָאמֶער אֵיין עעאוּרָאפּייֶער , = אָדֶער אוּמְגֶעקֶעהרְט , . דֶער פָאמֶּער אין נֶענֶער אתג דִיא טוּטטֶער אֵיינֶע עְאוּרָאפִייֶערין , דיזֶע זייִען דוּנקעל+

(אמער, - געש, ) געלב.

10

אַלם עס וַוארֶען בֶּעהַאנְדֶעלְט אַמָאל דִיא לֵייבְּאֵייגֶענֶען אִין פּוֹילִין . נִיט אֵיינֶער פוּן זֵייא הָאט זִיךְ ;גֶעטָארְט. עֶנְטְפֶערְנֶען (אַטְלוּצֶען) פוּן זֵיינֶעם אָרְט אָן אֵיינֶע שְׁריפְמְליכֶע עֶרְלוֹיבְִים פוּן זֵיינֶעם הֶערְרֶען וֶוען אַזוֹי אֵיינֶער וואר ערְטַאפּפְּט (אָנְגֶעהַאפְּש) וַואר עֶר פִּיל שְׁלִיממֶער בֶּעהַאנְדֶעלְט אַלם אֵיין מָאל אֵיין דִיזֶערְמִיר (אֵיין בַיענְלֶער סָאלְדַאט). נָאךְ הַארְטֶער וַוארֶען זייא אנ אֵלֶס מֶע הָאט זייא אנְגֶעטְרָאפֶען אִין אֵיינֶער גְרויסֶען פֶערְזַאממְלוּנָג. וֶוען אֵיינֶער פוּן זֵייא הָאט זִיך גֶעוַאנְט אוֹיפְצוּהַייבֶּען אֵיינֶע הַאנְד נֶעגֶען אֵיינֶעם נֵוייסֶען, נואר ור גֶעהַאנְנֶען, עָם הָאט נִיט אֵיינֶער פוּן זֵייא גֶעטָארְט זִיך לֶערְנֶען לֶעזֶען אדֶער שְׁרֵייבֶּען , נִיט אֵיינֶער פוּן זֵייא הָאט נִימָארְט שְׁטֵיין. אִין דֶער קירְכֶע מִיט אֵיינֶעם וֵוייסֶען צוּזַאממֶען , הָאט זִיךְ נִיט נִיטָארְט. אָנְרוּפֶען אוֹיף זיין פָאטֶערְט נָאמֶען, נור אוֹיף דֶעם נָאמֶען פוּן אֵיינֶעם ִוילרְפְרֶעמְדֶען אָדֶער וִויא עם אִיְט אַיינְגֶעפַּאלְלֶען דֶעם פְּרִיסְטֶער בַּייא דֶער טוֹיפֶע, דָאס הֵייסְט אוֹיף אַזױי אַנָאמֶען וָואם גֶעפִּינְט זִיךְ גָאר נִיט אִין דֶער וֶועלְט, אוּם עם זָאל קיין פַאמִילְיֶענְפֶערְבּוּנָד זַיין אוּנְטֶער זייא , ;עס וַואר מִיט זֵייא גֶעאַרְבֵּייטֶעט וִויא מִיט אָקְסֶען אוּנ פֶערְד, דֶען זֵיי וַוארֶען גֶעשְׁפַּאנְט פַאר דֶעם אַקֶער אוּג פַאר דֶעם וָואנֶען וִויא דִיא פֶערֶד/ זֶעלִבֶּסְט פַּאר דִיא פַּאיֶעטַאנֶען (קַארֶעטֶעם) אוּג אָנְגֶעמְרִיכֶּען מִיט לַאנְגֶע בֵּייצֶען אִיבֶּער זִייֶערֶע הוֹילֶע לֵייבֶּער, אִין דִיא גְרֶעסְטֶע חִיצֶען אוּג אִין דָיא גְרֶעסְטֶע זֶעמְד, דָאס זֵײי ְלֶעגֶן זִיךְ (וויא צוּ זָאנֶען) בָּאדֶען אִין זֵייִער אֵייגֶענֶעם בְּלוּט, דֶען זִייֶערֶע יבער פְלֶעגֶען צוּ וֶוערֶען אוֹיפְנֶערִיסֶען דוּרֶךְ דֵיא גְוַַאלְדִיגֶע הִיבֶּע (אוּדַארֶעם) פוּן דִיא קוּטְשַׁארֶעט מיט זייֶערֶע לַאנְגֶע אוּג

קאנמיגע

גֶעלְבּ , אוּג {עס גִיט אוּנְטֶער זֵיי גְרוֹיסֶע שִׁייִנהֵיימֶען. -- דיא מֶעסְטִיצֶען זייען קִינְדֶער וָואס וֶערֶען, אוֹיך גֶעבָּארֶען פון אֵיינֶער אַנְדֶערן זָארְטֶע פֶערְמִישׁוּנָג , דָאס הֵייסְט פוּן אַזֶעלְבֶע עֶלְטֶערן וָואס דִיא מוּמטֶער אִיזְט צוּם בּיישׁפִיל אֵיינֶע אִינְדְיָאנֶערן , אוּנ דֶער פָאטֶער אֵיין עְאוּרָאפִייֶער אָדֶער אוּמְנֶעקֶעהרְט , דָאס הֵיימְט דֶער פָאמֶער אִיזְט אֵיין אִינדְיאנֶער אוּנ דיא מוּטטֶער אִיזְט אֵיינֶע עְאוּרַאפִּייֶערִין . אוּנ אוּנְטֶער דִיזֶע קְלַאסְסֶע גִיבֶּט עס דיא גֶרֶעסְטֶע שֵׁיינְהֵייטֶען. בֵּייא דִיזֶער פֶערְמִישׁוּנְג קוּמְט עִם הוֹיפְִָּאכְלִיך אָן אוֹיף דִיא פַארְבּוּנְג פוּן דיא פָּאטֶער (פָאטֶערְס) . אִזְט נוּר דֶער פָאמֶער אֵיין וַויימֶער זייֶען שׂין דיא קִינְדֶער פִיל שֶׁענֶער אוּנ קְלָארֶער . דִיזֶע אַלֶע הָאבֶּען דָארְט קֵיינֶע מֶענְשֶׁענְרֶעכְטֶע

דַאןגֶעהַאט , וַוארֶען בֶּעמְרַאכְטֶעט נוּר וִויא צוּנְפֵיהֶע אוּג ווארען אוֹיסְגֶעמִידֶען פּוּן דֶער מֶענְשְׁלִיכֶען גֶעזֶעללְשַׁאפְט, אוֹיסְגֶענָאממֶען דִיא בֶּעפְרֵייטֶע סִקְלַאוֶוען , דָאס הֵייסְט דִיא יֶענִיגֶע וָואס זייֶערֶע הֶערְרֶען הָאבֶּען זֵיי בֶּעפְרֵייט, הָאבֶּען גֶעמַאט דָאם רֶעכְט צוּ קוֹיפֶען גְרוּנְדשְׁטִיקְקֶע (קרקע) אוּג דָאס גְלֵייכֶען צוּ הָאבֶּען אֵיינֶע אֵיינֶענֶע הֶעעֶרְדֶע (סְטַאדֶע) סְקלַאוֶוען , דָאךְ קיין אַמְט (צִין) הָאבֶּען אוּנ גִיט אוֹיפְגֶענוּמֶען צו וֶוערִין אִין אֵיינֶער עְאוּרָאפִּייאִישֶׁען מאבְּרַאניִע, אין וֶועלְבֶער זייא וַוארֶען אוֹיסְנֶעמִידֶען וִויא דִיא פֶּעסְט.

(אמער, געש,)

11

מַאנְטִינֶע ‏ רַאפְּניִקֶעס . דִיזֶע ואוּנְדֶען פְלֶענֶען מוזען אַלֶע אָוֶוענְד גֶעוַאשֶָׁען ֶוערֶען מִיט וַויינֶעסמִיג אוּנ מִיט צִיטְרָאנֶענְַאפְּט, אוּג וַוארֶען דֶערְצוּ נָאךְ פִיל שָׁלִיממֶער גֶענָאהרְט אַלָם דִיא פֶּערְד אוג גֶעהַאלְטֶען אִין ואוֹנּנגֶען וָואס וַוארֶען פִיל שָׁלִיממֶער אַלִם דִיא שְׁמַאלֶען , דֶען זייֶערֶע הַייזֶעלַאךְ וַוארֶען זייעֶר קְליין ‏ אוּג נִידֶערִיג, ‏ גֶעמַאכְט פוּן שִׁילֶם (קֵאמִישׁ) אוּג לִיים , אוּג אַזֹי אויך וַוארֶען זֵיי זִייֶער שְׁלֶעכְט גֶעקְלֵיידֶע. זי פְלֶעגֶען צוּ גֵיין הַאלְבְּנַאקֶעט , אוֹיסְגֶענוּמֶען דיא יֶענִינֶע וָואס וַוארֶען בֶּעשְׁטִימְט פִּיר דִיא הוֹינְבֶּעדִינוּנג,

| == דע | אַלֶע ‏ נֶענֶער ‏ וַוארֶען גֶעטוֹיפְט מִיט גֶעוַואלְט אוּג צוּ קְרִיסְטֶען גֶעמַאכְט , = נִיט וִויסֶענְדִיג אֵיין עִמְוָאס פון דֶער קַרִיסְטְליכֶען רֶעלִינְיָאן וָואס אִיזְט נֶעגְרִינְדֶעט אוֹיף נַאכְסְטֶעגְלִיבֶּע (אהבת רעים). דָאס אֵיינְצִינֶע גוּטֶע וָואס זֵיי הָאבֶּען פוּן אִיהֹר גֶענָאסְמֶען ואר נוּר דִיא רוּהָע וָואס זֵיי הָאבֶּען גִיהַאט אַלֶע זוּנְטָאג , אֵיינֶע רוּהֶע וָואס אִיזְט בֶּעשְׁטַאנֶען נוּר אִין דֶעם , דָאס זֵיי וַוארֶען נִיט גֶעטְרִיבֶּען אִין אִיהם צוּ פַּאנְשְׁצִיוְנֶע , אָבֶּער נִיט אֵיינֶע פָּאלְקַאמֶענֶע ‏ רוּחַע וָואס דִיא לֵייבְּאֵינֶענֶע (פַאדַאנֶעס) פלֶענֶען צוּ גֶענִיססֶען אַלֶע ‏ זּנְטָאג. אִין אוּנזֶערֶע עֲאוּרָאפֵּייאִישֶׁע לֶענְדֶער . גֵיין , אין דִיא אַלֶע וּנְטָאנְט טַאנֶע פְלֶענֶען זייא מוזֶען בֶּעשְׁטֶעלֶען (צוּרֶעכְט מַאבֶען) זִייערֶע אוּצַאסְטְקֶעס עֶרְד וָוָאם וַואר זֵיי צוּגֶעטְהֵיילְט צוּ פֶערְזִייֶען . אִין זֵיי נָארְטֶעני פְּרִיכְטֶע , (קארְטָאפֶעל , מַאהרֶען , . צְוִויבֶּעל,. רִיבֶּען , רֶעטַאךְ) צוּא זייער אֵייגֶענֶעם גֶעבְּרוֹיךְ , - דֶען ‏ קֵיינֶע ‏ אַנְדֶערֶע ‏ צֵייט וַואר זייא נִיט פֶערְנֶענְט (פֶערְגוּנֶען) צוּ מָּאהן וָואס אַרוּם דֶעם . דיא מְקְלַאוֶוען וָואס הָאבֶּען גֶעהֶערְט צוּ דִיא אִידִישֶׁע קאלְאנִיסְטֶען הָאבֶּען נֶעמַאט רוּהֶע צְויי מֶעג זּנְטָאג אוּג שַׁבָּת ,‏ אוּג הָאבֶּען גֶעהַאט אֵיינֶע פִיל. בֶּעסְטֶערֶע בֶּעהַאנְדְלוּנ בי זי אַלֶם בֵּיי דִיא קאטוֹילִישֶׁע קָאלָאנִיסְטֶען ,

אַלֶע זֶעבֶּם מֶעג אִין וָואךְ לע גֶען זייא גֶעוֶועקְט וֶוערֶען - דוּרֶך . אֵיינֶע טְרוּכֶע בַּיי מליין בֶּענִינֶען צוּ דֶער אַרְבֵּייט אִינְס פַּעלד אוּג אִין דִיא פַּאבְּרִיקֶען אוּג וַוארֶען אַנְגֶעהַאלְטֶען (צוּגֶעמְרִיבֶּען ) זייֶער שְׁטְרֵיינְג בֵּיי דיא אַלֶע שְׁוֶוערֶע בֶּעשָׁאפְמִינוּנְגֶען בִּיז צְוֶועלְףם דֶעם זֵייגֶער אוּנ דַאן אֵלם זייא וַוארֶען אָבְּגֶעלַאזֶען פון דֶער אַרְבַּייט, הָאבֶּען זֵיי זי בֶּעשֶׁעפְטִינְט מִיט דֶעם צוּבֶּערֵייטֶען פוּן זייר מִיטטָאג , וָואס ואר גֶעקָאכְט פוּן נָארְטֶענְפְרִיכְטֶע מִיט דִיא קְנָאכֶען (בֵּיינֶער) וָואס זִייעֶרֶע קְלֵייגֶע קִינְדֶער פְלֶענֶען עס צוּזַאמֶענְקְלֵייבֶּען אִין דיא קִיכֶען פון זייֶערֶע הֶערְרֶען , אוּג פוּן צְוֵוייא אוּהר וַוארֶען זייא וִוידֶער אָנְגֶעחַאלְטֶען בַּייא זייֶערֶע שְׁוֶוערֶע אַרְבַּייט בִּיו רֶעכְט נַאכְט. פִיר זִייֶערֶע קְלַיידוּנג הָאבֶּען זֵיי בֶּעקוּמֶען אַלֶע יָאר אֵיין גְרָאבֶּעם הֶעמְד אוּג אַלֶע מָאנַאט אֵיין הַאלְבֶּע טָאם זַאלְץ, אוּנ דִיא אִיבֶּערִינֶע לֶעבֶּענְסְֶּעדִירְפנִיססֶע הָאבֶּען זֵיי גֶעמוּזְט שׁוֹין אַלֵיין בָּ בֶּעזָארְנֶען פִּיר דֶען קְנַאפֶּען גְרֶאשֶׁען וָואס זֵיי פְלֶענֶען צוּ בֶּעקומֶען פִיר דִיא פִּישׁ אוּג פֵיינְלַאךְ וָואס זייא פְלֶענֶען צוּ פַאנְגֶען אִין מַאנְכֶע זוּנְטָאגֶען

(אמער, געש,) ,9 וואם

18

נָואס זֵיי פְלֶענֶען צּ ניין אֶפֶט ליידיג פון זִיֶערֶע הֵייְִיבֶע אַרְבּייט אונ פְלֶענֶן עֶס טְרָאנֶען צוּם מַארְק, אונ וֶען דִיזֶעם ואר זֵיי נָאךְ צוּ וַויינִי, פְלֶעגֶען זיא שְׁטֶעהלֶען נננְבֶענֶען) אִין דִיא פִינְסְטֶערֶע נֶעכְט, אוג הָאבֶּען דִיזֶע פְרָאפֶעססְוָאן ‏ פִּיל גֶעשִׁיקְטֶער נֶעמְרִיבֶּען (פְרֶאאִיוָואדֶעט) אֵלֶם אוּנוֶערֶע עְאוּרָאפִּייאִישֶׁע דִיבֶּע (ננבים), גֶערְשְׁטֶענֶס ווייל נֵיי זִייֶען הֶעכְסְט גֶעשֵׁיקְט אִין קְלֶעטמֶערן אוג ‏ אִין שׁפְּרנְֶען נִיט ווייניגֶער אַלְס דיא אַפֶּען (אָבֶּעדַאנֶעס) אוּנ צְוֵוייטֶענְס וַוייל זֵיי זיין שְַׁוארְץ אוּנ פִּינְסְטֶער ויא דִיא נַאכְט , נוּן וַואר. שׁוֹין גַאנְץ שְׁוֶוער צוּ בֶּעקוּמֶען זי אִין דֶער דוּנקֶעלְהֵייט דֶער נָאכְטָע. דרִיטטֶענְט וואר זִייֶער שְׁוֶער אֶנְצוְּבֵייפֶען זֵיי , נַוייל זֵייא וַוַארֶען אִיממֶער נַאקֶעט , אונ וֶוען מֶען הָאט זייא שׁוֹין יוֹא אָפְט עִרְגְרִיפֶען הָאבֶּען זֵייא זִיך זיר שְׁנֶעל אַרים גֶענְלִיטְּשְׁט מוייל זִייֶערֶע ַייבֶּער וַואר גֶעשְׁמִירְט אִיממֶער מִיט אֵיינֶעם פֶעמְס אֵלָם אֵיין גֶעוִויסְטֶער שׁוּצְמִיטטֶעל גֶעגֶען דיא זָאנְֶענְהִיטְצֶע אונ אַללֶעס וָואס זֵיי הָאבֶּען נוּר גֶעשְׁטוֹילֶען וַואר עס פֶּערְקוֹיפְט אַן דיא שַׁאמֶערֶער (חוֹיחֶעם) אָדֶער מַאטְרָאזֶען פִיר אֵין פִרְטֶעל גֶענְט. = -

צְוֶועלְט יָארִיגֶע , אוג עֶס פְּלֶענֶען ווערֶען פֶּערְשׁוּינְט נור גַאנְץ אַלְטֶע, שְׁוַואבֶע אוּג קְרַאנְקֶע, אוּנ ויא אוֹיךְ עֶס וַואר מִיט זַיִיא גֶעאַרְבֵּייט זִייֶער שְׁוֶוער אִין דִיא פֶּעלְדֶער אוג אִין דיא פַאבְּרַיקֶען , בֵּייא אַלֶעם דֶעם וַואר דיא יֶענִינֶען, וָואס וַוארֶען אָנְגִיהַאלְמֶען (פְרִינוּדֶעם) צוּ דִיזֶע זֹיֶערֶע אַרְבֵייט , פִיל בֶּעססֶער אֵלֶם דיא וֶעִינֶען גֶעגֶער וָואס וַַארֶען אָנְגֶעהַאלְטֶען בַּייא דֶעם הוֹינדִנְסְט אַלם קּבַארֶעם , קּבַארְקֶעם ,. לאקייען, . מאמֶערְמַארְכֶען אונ קַאמֶערְדִינֶער ‏ זייא וַוארֶען צְוַואר גוט בֶּעקֶעסְטִיגְט , נוּט גֶעקְלֵיידֶעט , = אוּג שׁוין נִיט וִילֶענְדִיג (דָאס הֵיימְט מְמִילָא) אֵיין עטְוָואס אוֹימְגֶעבִּילְרֶעט . זי ווַארֶען אָבֶּער אִיממֶער מִיסְהַאנְדֶעלְט (שְׁלֶעכְט בֶּעהַאנְדֶעלְט), דֶען זייא פְלֶענֶען וֶוערֶען זייעֶר הַארְט בֶּעשְׁטְרָאפּט פִיר דֶעם מִינְדֶעסְטֶען פֶערְזֶעהֶען . אַזוֹי צוּם בַּיישׁפִּיל וַוארֶען דיא קוּבַארֶעס אוּנ דִיא קוּכאהקעם גֶעצִיכְטִינְט (גֶעשְׁמִיססֶען) וֶוען דָאס עֶסְסֶען הָאמ נִיט אַזֹױ גוּט גֶעשְׁמֶעקְט וִויא עס וַואר גֶעוואוּנְשֶען, אוּנ אַזוֹי וַוארֶען דֵיא וֶועשֶׁענְס גֶעפֵייטְשְׁט (גֶעקַאטֶעוֶועט) וֶוען דִיא וֶועשׁ וַואר נִיט אַזוֹי גֶעוַואשֶען ויא עם נואר פֶערְלַאנְגְט. דָאס גְלֵייכֶען וַוארֶען דִיא קוצַארֶעם גֶעפְִּינֶעלְט וֶוען אַ פֶּערְד הָאט זִךְּ פֶערְדְרַאטֶעוֶועט , אָדֶער וֶוען דֶער ‏ פָּאיַאזְד הָאט גֶעבְּרָאכֶען , נָאךְ מָעֹהר הָאבֶּען דיא קַאמֶערְמַאדְבֶען גֶעלִיטֶען פִּיר דֶעם מִינְדֶעסְטֶען פֶערְזֶעהֶען דָאס עֶס פְּלֶענֶען זיךְּ זיר פיל פון זייא עֶערְמְרִינְקֶען אונ אוֹיפְהַיינְגֶען , | ַאנְכֶע קָאלָאנִיסְטֶען פְלֶענֶען צּ פֶערְְּליבֶען זִיצֶען אָן וַייבֶּער אום צוּ קֶענֶען לֶעבֶּען נָאךְ זייר בֶּעלִיבֶּען מִיט דיא שֵׁינֶע מלַאטְקֶעם או מעסטיצקעם . אַלַע נַאכְט וַואר צוּנֶעפִיחרְט אֵיין אַנְדֶער מָאדְכֶען פון זייא (אמער, געש, ) אדער

עִם וַוארֶען נֶעְרִיבֶּען צוּ דֶער אַרְבֵּייט מָאננֶער פְרוֹעֶן אוּג קִינְדֶער

19 אָדֶער אֵיינֶע פְרוֹיא, אוּג דִיא קִינְדֶער וָואס זֵייא פְּלֶענֶען צוּ הָאבֶּען פון זִייא וַוארֶען צוּ. שֶׁקְלַאוֶען אָדֶער שְׁקְלַאוִיגֶען גֶעמַאכְט. אוּנ אַזֹי וַואר אוֹך אוּמְנֶעקֶעהרְט , - דָאס הֵיימְט דָאם מַאנְכֶע אלָאנִיסְטן (רָאס הֵייפְט אֵייגֶע דַאמֶע וָואס וַואר אֵיינֶע בֶּעוִיצֶערִין פץ אֵיינֶער הַאלָאנִיע) פְלֶענְט בְּלַייבֶּען זִיצֶען אָן אַ מַאן אוּם צוּ לֶעבֶּען מִיט אִיחרֶע שֵׁייגֶע שִׁקְלַאוֶוען . פִּילֶע פוּן דיא קַאלָאנִיסְטֶען פְלֶעגֶען אָבְּצוּנֶעבֶּען פִּיר אֵיינֶען גוּטֶען פּרייז ויֶערֶע שֵׁייגֶע מולַאמקעט אוג מֶעסְטִיצְקֶעס אִין דִיא פְּרֵידֶענְהֵייזֶער (פְִּּּיצְנֵי דָאם) אִין דיא הָאטֶעלֶען,. אוּג זייערֶע קְרַאנקֶע אונ אַלְטֶע שִׁקְלַאוֶען פְלֶענֶען זֵייא פֶערְקייפֶּען צוּ דִיא אָרֶצֶטֶע (דָאקְטוֹירִים) דָאם זֵייא זָאלֶען אוֹיף זֵייא פְּרַאקְטִיצִירֶען אוּג זיך אִיבֶּען (אוּפְּרַאזְנַאיֶען אָדֶער לֶערְנֶען) וִויא צוּ מַאבֶען אַפֶּערַאצְיָאנֶען . אָדֶער זֵייא פְלֶענֶען זייא פֶערְקוֹיפֶען צוּ דער דָארְטִינֶען רֶענִירוּנְג וָואס הָאט זֵייא גֶעבְּרוֹיכְט אַלָם קאדֶער (פְרִימַאנְקְא לָאקְשְׁפֵייוֶעי) פִּיר דִיא קְרָאקָאדִילֶען וואס זייען

*) דֶער קְרָאקָאדִיל אִיזְט אֵיינַע איידֶעקְסֶע (יאשְׁצֶערְקֶע). גער גֶעפִּינְט זִיךְ אִין דיא גְרוֹיסֶע פֶּלִיססֶע (טֵייכֶען) די ה. אִין גֶעהֶעדִינֶע נואסערן אוּג אִין אָזֶערֶעם אוּנ אִיְט לַאנְג. זִייֶער אָפּט פוּנְפָצִיג טָרִיט . זַיין שׁיּפִּינֶע הוֹיט אִיזְט אַזוֹי הַארְט דָאס קֵיין קויל קען אִיהר נִיט דוּרֶך שִׁיסמֶען . זַיין בּוֹיךְ אָבֶּער אִיזְט נַוייךְ / זיין מויל אִיזְט גֶעשְׁטַאלְטֶעט (גֶעפַּארְמְט) וִויא דָאס מוֹיל פון אֵיינֶעם הֶעכְט, אוּנ עֶר הָאט אִין זִיךְ צוּ פוּנְפַצִיג שַׁארְפֶע אוּנ גְרוֹיסֶע צֵיינֶער אִין יֶעדֶער קִינְלַאדֶע (דָאס הֵייסְט אַזוֹי אִין דיא אוֹיבֶּערְשְׁטֶע יָאסְלֶעס זַיינֶע אוג אַזוֹי אוֹיך אִין זֵיינֶע אוּנְטֶערְשְׁטֶע יַאסְלֶעם) . עֶר הָאט קֵיין צוּנָג , זֵיינֶע פָּאדֶערְמְטֶע פִיס הָאבֶּען צוּ פִינְף פִּינְגֶער וָואס זִייֶען מיט גְרוֹיסֶע גֶעגֶעל, אוּג דָאם גְלֵייכֶען הָאט עֶר צוּ פִּינֶף פִּינְנֶער אִין זֵיינֶע הִינְטֶערְסְטֶע פִיסֶע וָואס זיען פֶערְבּוּנְדֶען מִיט אֵיינֶער שׁוֹימְהוֹיט ויא דִיא פִינְגֶער פוּן אַ נַאנְז . זיין עק אִיזְט אַזוֹי לאנג וִויא זַיין גַאנְצֶער קַארְפֶּער אוּנ עס אִיזְט אַזוֹי פִיל קְרַאפֶּט אִין אִיהם דָאס ער קען מִיט אִיהם אוּמְקֶעהרֶען אַ גְהויסֶע צִינְקֶע (לָאדְקֶע) אוּג מֵייטֶען אַ מֶענְשֶׁען מִיט אֵיינֶעם שְׁלַאג אוּג אִיזְט אַלְוֹי אֵיין גְרוֹיסֶער מַזִיק. זַיינֶע נָאהרוּנְג (עֶססֶען) אִיזְט פִּישׁ , טָהִירֶע אוּנ מֶענְשֶׁען אוּג פֶּערְצֶעהרְט ;עס נוּר אוֹיף דֶער יַבָּשָׁה אָבֶּער נִיט אִין וַאסְטֶער, אַזױ דִיא פִישׁ אוֹיך נִיט. ער לוֹיפְט זִייֶער שְׁנֶעל וִויא אֵיין פַייל פוּן בּוֹיגֶען אונ פַאלְט אַלָוֹי אִיבֶּער זַיין רוֹיבּ אוּנְגֶערִיכְטֶּערְהֵייט.. ‏ אוּנ וַוייל יער מען זיך נִיט אוּמְוֶוענְדֶען (דָאס הֵייסְט נִיט בּייגֶען זַיין נאקען ויא אַ וָאלְף) אוּנ אוּמְקֶערֶען זי קוּמְט אִיהם אָן שְׁוֶוער ויא אַ בֶּערְוֶוענֶע *) דַאהֶער אִיזְט זֵייֶעֶר לֵייכְט צוּ רֶעטטֶען זִיךְ פוּן אֵיהם דוּרֶך אֵיינֶען זַייטֶענְשְׁפְּהּנְג. זַיינֶע שָׁטִיממֶע איְט אֵיין בּרילֶען ויא פון אִינֶעם +) ולפי זה נקרא הוא גם נחש בריח שמה בכפר ישעי' כיז מפני היותו

בלא פּרקים וארוך כבריח ארמון , |

(אמער,, געש.)

|? זייעְן דָארְט דָא זייעֶר הֵייפִיג אִין יֶענֶע וַואסמֶערן, דָאס הֵייסְט, זִיא (ריא רֶענִירוּנְג פוּן דָארְטֶען) הָאט זֵייא גֶעלָאזְט אָנְבִּינְדֶען אָן סְלּפָּקֶעס לֶעבֶּען יֶענֶע עֶרְטֶער פוּן דִיא וַואססֶערן וָואס גֶעפִינֶען זִיךְּ דָארְט דִיא קרְאקָאדִילֶען אוּם אַרוֹים צוּ בַּאוֶוען זייא דוּרְךְ דֶעם פון דיא טִיפֶּע אוג פֶערְשְׁטֶעקְטֶע עֶרְטֶער זִייֶערֶע (דֶען זייא לִיבֶּען ‏ מֶענְשֶׁענְפְלֵיישׁ :פיל מָעהר אֵלָם אַלֶע אַנְדֶערֶע שְֵּׁיזֶען), . אוּג טֵייטֶען זייא בַּייא זייר אִיבֶּערְפַאללֶען אִיבֶּער דִיא אַלְטֶע אוג שְׁוַואכֶע שֶׁקְלַאוֶוען , אוֹיךְ אַכָט יָארִיגֶע קינְדֶער וַוארֶען דָארְט דַאן נִים פֶערְשׁוֹינְט . זֵייא וַוארֶען גֶעבְּרוֹיכְט צוּ פַאנְגֶען דיא קאלִיבְּרֶעס, צוּ בֶּערִינֶען אוּנ צוּ בֶּעלוּסְטִיגֶען דיא בַּארְמְקֶע קִינְדֶער , צוּ פִּירֶען זייא ,‏ אָדֶער בֶּעסְטֶער צו לֵייבּ , -- זיין וייבְּכֶען לֵיינְט הוּנְדֶערְט אַייֶער אַלֶע יָאחר אוּג פֶּערְשַׁארְט זֵייא אִין זֵאמְד, זֵייא וֶוערֶען אַזוֹי אוֹיסְנֶעבְּרִיטֶעט פון דֶער זוּן אוּנ אֵלֶם זֵיא מְרִיכֶען אַרוֹים פוּן דִיא אִייֶער קוּמְט דִיא מוּטטֶער צוּ זֵייא, לֵיינְט זֵייא אַרוֹיה אוֹיף אִיחרֶעם רוּקֶען אינ טְרָאגְט זֵייא אַרַיין אִינֶם וַואססֶער אוּנ דַאן עֶסְט זִיא אוֹיף דִיא יֶעגִינֶען פוּן זייא וָואס קֶענֶען נִיט שְׁוימֶען, אוּנ אוּם דָאס דִיזֶע נַיקִים זָאללֶען זִיךּ נִיט פֶערְמֶעהרֶען הָאט דיא נָאטְלִיכֶע. הַשׁנָחָה בַּאשַׁאפֶען אַזױי אַ מִין מוֹיז וָואס אִיזְט גְרוֹים ויא אַ וֶועוֶוערְקֶע וָואם זּכָט אוֹיף דִיזֶע אֵייעֶר אוּנ זוּפָּט זֵייא אוֹים, דִיזֶע מויז הֵייסְט: דִיא אֵייכְנָאמֶע. אוֹיך וֶוערֶען

נָאמֶען. קיימאן אוּג אִיז דָארְט אֵיין הָאכְסְט גֶעפֶעהרְלִיכֶעס טְּהִיר פִּיר דִיא פֵּיהֶע אוּנ פִיר דִיא מֶענְשֶׁען . -- |

נוּן פֶערְשְׁטֵייט זִיךְ שׁוֹין פוּן זֶעלְבְּסְט וִויא עַם אִיז צוּ מוּמָה דִיוֶע אָרֶעמֶע שִׁקְלַאוֶוען וָואס וֶוערֶען בֶּעשְׁטִימְט צוּ דִיזֶעם טִירַאנִישֶׁען גֶעבְּרוֹיך. עִם צִיטֶערְט אִין זייא דָאן וֶעדֶער נֶערְוו (אָדֶערִיל), זֵייא וַויינֶען אוּג קְלַאגֶען אוּג שִׁילְטֶען דֶעם טָאג וָואס זֵייא זִייֶען אִין אִיהם גֶעבָּארֶען גֶעוָוארֶען. דֶען בֶּעפָאר נָאךְ דִיא וָאנֶער פַּאמְפִייֶען צוּ מֵייטֶען זייא (דיא קְרַאקָאדִילֶען) וֶוערֶען זֵייא (דיא שִׁקְלַאוֶוען) אִיבֶּער גֶעפַאללֶען פון דִזֶע אעגֶעהֵייֶער (מזֵיקִים) אונ וֶוערֶען פון זייא פֶערְקַריפֶּעלְט (צוּ קאליקֶעס גֶעמַאכְט) אָדֶער אִין גַאנְצֶען צֶערְרִימֶען . ובזאת יבואר לנו הקרא (איוב ג') יקבהו אוררי יום העתידים. עורר לױיתן, פי' יקללו וום הולדו העבדים הנחרציב לעורר את הלותן (אוֹיפְּצוּרֵייצֶען דֶעם קְרָאקָאדִיל) כי כן נקרא בלשון ערבית כ? בריה משונה בגדלה ובכחה (יֶעדֶעם אוּנְגֶעהֵיעֶר} מחיותם מחירים ומלומדים לאור ולקלל רב יתר מכל קשי ימים אחרים . |

(אמער, געש.)

21

צוּ זָאנֶען אֵיין צוּ שְׁפַּאנֶען זִיך אִין דיא קְליינֶע קַארֶעטְמֶעס אֵלֶט פֶערְדְלַאך, צוּ פֶערְשְׁטֶעללֶען זִיך אוּנ מַאכֶען קונְצֶען פַאר זייא , אוג וַוארֶען גֶענָאהרְט גֶעמָארְמֶעט) וִויא הְלֵיינֶע הִינְטְלַאךְ.

אוג דָאךְ בַּייא אַלֶע דִיזֶע אוּנְטֶערְדְרִיקוּנְגֶען אוג פִּינִינּננֶען הָאבֶּען דָארְט דֵיא - שִׁקְלַאוֶוען . גֶעלֶעבְּט פִּיל לינֶגֶער אַלְס זִיעֶרֶע הֶערְרֶען (דיא קָאלָאנִיסְטֶען) דֶען זייא הָאבֶּען דָארְט נִיט מַאֲרִיךְ יָמִים גֶעוֶעזֶען וֶוענֶען ‏ זִייֶערֶע גְרוֹיסֶע ‏ אוֹיסְגֶעלַאססֶענְהֵייט אוּג וֶענֶען זֵייעֶר פִּיהרֶען אֵיין. הָאכְְט אוּנְמָאססִינֶעם לֶעבֶּען . דֶען פוּן זייָער אוֹיפִשְׁטֵיין בִּיז זייר לֵייגֶען זִיךְ נוארֶען זייא עֶרְגֶעבֶּען דֶעם זיפֶען, דֶעם פְּרֶעססֶען, דֶעם קָארְטֶענְשְׁפִּיל , אין דִיא אַבֶענְדֶע הָאבֶּען זֵייא פֶּערְבְּרַאכְט אִין בָּאלֶע (בַּאלִיקֶעם) אוג אִין פֶּערְבֶּאטֶענֶע ִיבְּשַׁאפְּטֶען , אוּנ הָאבֶּען אַלַוֹי גֶעאַלְטֶערְט פַאר דֶער צַייט , אוּג אֵיין גְרוֹיסֶער טְּהֵייל. פוּן זֵייא פְלֶענֶען צוּ שְׁטַארְבֶּען אֵיין אוּנְנַאטִרְלִיכֶען מיט. דֶען מַאנְכֶע ‏ פון זֵייא פְּלֶענֶען זִיךְ זֶעלֶבְּסְט פֶערְִיפְטֶען אוֹיס אֵייפֶערְזֵיכְט, דָאס הֵייסְט אוֹים פֶּערְדְדום דָאס זִייֶערֶע פְרוֹיֶען זייען גֶעוֶועוֶען עֶרְגֶעבֶּען אַנְדֶערֶע מָאנגֶער , | אוֹים זִייֶער פֶערְשְׁפִּלֶען נְרוֹיסֶע קָאפִּיטַאלֶען אין קָארְטֶען, אוּג מַאנְכֶע ‏ וַוארֶען פֶערְנִיפְטֶעש דוּרְך זִייֶערֶע שֶׁקְלַאוֶוען אוּג אַנְדֶערֶע פְּלֶעגֶען אוּמְצוּקוּמֶען דוּרֶך צְוִוייקַאמְפְּפֶּע (פֶאיֶערִינְקֶעס) אוּנ אֵיין גְרוֹימֶער טְהֵייל דוּרךְ דִיא אוֹיפְשְׂטַאנְדֶע (מריבות) פוּן זִייֶערֶע שֶׁקְלַאוֶוען וִויא מִיר וֶועלֶען דָא בַּאלְד אֵין עִטְוָואס שְׁרַיבֶּען דֶער פון ,

דידי ידיל יירד

2 אַיין עמְוָואס אִיבֶּער דֶעם כַארַאקְטֶער פוּן דִיא שֶׁקְלַאוֶוען,

דיא נֶעגֶער שֶׁקְלַאוֶען זייֶען פו נַאמוּר גֶעדּלָדִיג (צֶערְפְּיוֶינֶע), פֶערְשְׁוויגֶען,. אַרְבייטְזֵאם (רַאבָּאטְלִיוֶוע), אונ בַּייא אֵיינֶער גוּמֶען בֶּעהַאנְדְלוּנג זיעְן זֵייא אויך הָאכְסְט טְרֵיי אוּג עֶרְגֶעבֶּען זייֶערֶע הֶערְרֶען . אִין פֶערִי קֶעהרְטֶען פַּאלל אָבֶּער , דָאס הֵייסְט, וֶוען מֶען בֶּענֵייט זִיךְ מִיט זֵייא הַארְט אוּנ רויה אוּג מֶען לַאדֶעט זֵייא אִיבֶּער מִיט צוּ שְׁוֶוערֶע אַרְבֵּייט , וֶוערֶען זֵייא הָאכְסְט חִימְרֶע אוּנ הָאכְסְט רַאכְזִיכָטִיג (מסטיטעלנאָ) אונ רֶעכְנֶען זִיך אָבּ מִיט זִייֶערֶע בֶּעדְריקֶער בֵּייא דֶער עִרְשְׁטֶּען אוג בֶּעסְטֶען גֶעלֶעגֶענְהֵייט הָאכְסְט בְּלוּטִיג אוּג הָאכְסְט טִירַאנִישׁ, מַאכֶען דַאן אֵיינֶע פֶערְשְׁוֶוערוּנג (זַאנָאוָואר אָדֶער קֵשֶׁר) אוּנ דֶערְצוּ אֵינֶען גֶעהֵיימֶען הוֹיפָּט מַאן אִיבֶּער זִיךְ וָואס זֵייא גֶעבֶּען זִיךְ אִיהם אוּנְטֶער מִיט לֵייבּ אוּנ לֶעבֶּען אוּם צוּ טָאן אַלֶעס וָואס ער וֶועט זֵייא בֶּעפֶעהלֶען צוּ מָאן אִין דֶער צַייט וָואס עֶר וֶעט בֶּעשְׁטִיממֶען צוּ זייֶער אוֹיפְשְׁטִיין גֶענֶען זייעֶרֶע טִירַאנֶען . דִיזֶע פֶערְשְׁוֶוערוְּגֶען

(אמער, געש,) ' זאנאווארע

22

(ַאנאוארֶען) וַוארֶען גֶעמַאלְטֶען בְּסוֹר ויֶער אֶפּט מֶעפדֶערֶע יָארֶען, דָאס עס וַואר נִיט אַם מִינְדֶעסְטֶען צוּ שְׁפִּירֶען דֶער פון בִּיז דיא לֶעצְטֶע מִינוּט פוּן- זייעֶר אוֹיפְבְּרֶעבֶען . דֶען זייא זייֶען הָאכְסְט פֶערְשְׁוויגֶען (מאָלצאַליו) . |

אַיין הָאכְסְט מְרוֹיֶערִינֶער בֵּיישְׁפִּיל דֶער פוּן וַואר דֶער גְרוֹימֶער אוֹיפּל שְׁטַאנְד (מְיַאטֶעז) וָואס וַואר אוֹיף דֶער נְרוֹיסֶען אִינְזֶעל סאַנקט דאָמינגאָ אִין. דֶעם יָאהר טוֹיזֶענְד זִיבֶּען הוּנְדֶערְט דְרֵיי אוּנ נַיינְצִיג, דָאס דִיא גֶעגֶערְסְקְלַאוֶוען וָואס. וַוארֶען דַאן אָנְגֶעפִיחרְט פוּן זייֶערן בִּיזְחֶער גֶעהֵיימֶען אָנְפִיהרֶער (הוֹיפְּט מַאן) טאאוסיינט לובערטורע אֵיין גֶעקְנֶענְטֶעטֶער גֶענֶער, זֵייא הָאבֶּען דַאן עֶרְמָארְדֶעט דָארְט מְעהר אֵלָם. צְוַואנְצִיג טוֹיזֶענְד קָאלָאנִיסְטֶען מִיט מִיתוֹת מְשׁונוֹת', הָאבֶּען זֵייא אֵינְגֶענּוּנְדֶען צְוִוישֶׁען צְוויי בְּרֶעטֶער אוג אִיבֶּערְגֶעזֶעגְט, אַרוֹיסְגֶעצוֹינֶען זייֶערֶע אוֹיגֶען מיט אָנְגֶעבְּרֶענְטֶע פְּרָאפֶּענְצִיהֶער , הָאבֶּען פֶּערִי ְרֶענְט זִייֶערֶע פְּלַאנְטַאצְיֶען אוג הָאבֶּען אָנְגֶעמַאכְט שַׁאדֶען מְעחר אַלְט פִינף הוּנְדֶערְט מִילָיאן פְרַאנְק אוּנ הָאבֶּען זִיךְ אַלְזוֹי דַאן בֶּעפְרייט אוֹיף אִיממֶער. פוּן דֶער פְרַאנְצווישֶׁען רֶעגִירוְּג .. אוּג אַזֶעלְבֶע אוֹיפְשְׁטָאנְדֶע (מְיאטֶענֶען) פון דיא שִׁקְלַאוֶוען אַנְטְקֶענֶען זייעֶרֶע טִירַאנִישֶׁע הֶערְרֶען וַוארֶען הּנְדֶערְטֶע, נו, אִין אֵיינֶעם קלֶענֶערְטן מַאסְשְׁטַאבּ (נְרַאד) אונ זייר אָפְּט הָאט גֶעטְרָאפֶען דָאם אַלֶע שִׁקְלַאוֶוע: פוּן אֵיינֶער מָאלָאנִיע, דָאס הֵייסְט דיא גַאנְצֶע סֶעלֶענִִע זייֶערֶע , זייָען אִין אֵיינֶער נַאכְט אַנְטְלָאפֶען גֶעוארֶען מיט וַוייבּ אוּג קַעְדֶער, בִּיז אֵיינֶעם וִויא אֵיין שָׁוַוארֶעם (רוֹיא) בִּינֶען. פון אֵיינֶעם בִּינְשְׁטָּאק, אוּג זִייֶען אַוֶועק אִין דיא גֶעדִינְטֶע וַואלְרִינְגֶען (וֶעלְדֶער), וָואס צִיהֶען זִיךְ אִיבֶּער דיא דָאְמִינֶע . גֶעוַואלְטִיגֶע ‏ אוּג סְקָאלִיסְטֶע גֶעבִּיְנֶע, וָואס עֶס אִיזְט אוּנְמֶענְלִך צוּצוּקוּמֶען צוּ זֵייא אוּג תֶערבְּלֵייבֶּען דָארְט פִּיר אִיממֶער. זֵייא לֶעבֶּען דָארְט פוּן יַאנְד , פוּן פִּישׁ פַאנְג ,‏ פוּן ואוּרְצֶעלן, פון קָרֵייטֶער, פוּן שְׁוואוֹימֶען אוּג וִוילֶרֶע פְּרִיכֶטֶע אוּג פוּן רױבּ, דֶען זֵייא פַּאלֶען אִיבֶּער אִין פִּינְסְטֶערֶע נֶעכְט אִיבֶּער דִיא נָאהנְטֶע קָאלָאנְיֶען , אונ טְרייבֶּען אוֹיךְ אֵין הַאנְדֶעל מִיט דִיא זֶעעֶרוֹיבֶּער, דָאס הֵייסְט אֵיין מוֹישׁ הַאנְדֶעל (מְיֶענָאוָואי טָארג) דָאס הֵייסְט זֵייא בֵּייטֶען אֵין זִייֶערֶע פֶעל אוּג גֶעמְרִיקֶענְטֶע פִישׁ אוּנ אַלֶעס וָָאס זֵייא רוֹיבֶּען אַיֶועק פון דִיא קַאלָאנֶיען, בַּייטֶען זֵייא אוֹים מִיט זֵייא אוֹיף גֶעועהר, - פּולוֶוער אוּג קוֹילֶען אוג שׁטִיֶען אִין בּוּנִד מִיט דיא בּוּקָאנֶער *).

דזֶע אַנְטְלָאפֶענֶע שִׁקְלַאוֶען וֶוערֶען אָנְגירּפֶּען בּוּשְׁמַאנְגֶער ‏ אוּג דִיא קָאלָאנִיסְטֶען פְֶענֶען צוּ פִּיהרֶען אִימֶערְוֶועהרֶענְד (שְׁטֶענְדִיג) קינ **) וָואס

| | ווארען

') בּקַאנֶער הֵיימֶען פְרייבִּיטֶער דָאס וַוארֶען גֶננלַאנְדֶער וָואם וַוארֶען מִלִיטֶערִישֶׁע (וָואיֶענֶע) רוֹיבֶּער , וָואס פְלֶענֶען אִיבֶּער צוּ פַאללֶען נור דיא שפּאנישע קאלָאנְיען, נוייל ענגלאנד וַואר פִילֶע יַאהרֶע אִין קריג מִיט שפּאניען .

**) דִיזֶע בּוּשְׁמַאנְנֶער חֵיימֶען אִים הֶעבְּרֶעאִישֶׁען שוכני סנה עיין אבן ערא על הקרא הזה ונם עליהם נאמר תחת חול יכפחו,

לאמער, געש,)

29

וַוארֶען הָאכְסְט בְּלוּטִיג אוג טִיבַאנִישׁ. דִיא נְרֶעסְטָע רַאכֶע (נקמה) פון דִיא בּוּשׁמַאנְגֶער אִיוְט בֶּעשְׁטַאנֶען אין דֶעם קִינְדֶערְרוֹיבּ. דֶען זֵייא פְלֶעגֶען וֶוענ צוּרוֹיבֶּען דיא קליינֶע קִינְדֶער פוּן דיא קָאלָאנִיסְטֶען, פְּלֶענֶען זֵייא צוּ מַאכֶען פֵּיר קָאלַיִקֶעם אוג אָבְּשִׁיִקֶען זֵייא צוּ זִייֶערֶע געלְטֶערן .

אַבֶּער נוּן פֶעהלְט אוּנָו נִיט אוֹיך אַן שֵׁייגֶע בֵּיישְׁפִּלֶע פון זִיֶֶרֶע נְרוֹיסֶע טְרֵייע אוּג ערְגֶעבֶּענְהֵייט צוּ זִייֶערֶע הֶערְרֶען וָואס הָאבֶּען זֵייא נוּר גוּט בֶּעהַאנְדֶעלְט אוּג דָאס גְלֵייכֶען פון זִייֶער גְרוֹיסֶע פֶּערְשְׁוויגֶענְהֵייט אוג מִיר וֶועלען דֵא אֵינִיגֶע בֶּענֶעֶּענְהֵייטֶען דֶער פון מִיט טְּהֵילֶען אַיך, מֵיינֶע מִייֶערֶע לֶעזֶער אוּג לֶעזֶערִיגֶען, אַלֶס פְּרָאבֶּעשְׁטִיק פון דִיזֶע בֵּיידֶע טוּגֶענְדֶען (מדות טובות) זֵייעֶרֶע .

אִין דֶעם יָאהר טוֹיזֶענְד זִיבֶּען הוּנְדֶערְט אֵיין אוּנ נַינְצִיג וַאם פְרַאנְקְרֵייךְ וָואר אִין אִיהם גֶעוָוארֶען דידך אֵיינֶע הָאכְסְט בְּלוּטִינֶע רֶעוָואלוּצְָאן אֵיינֶע רֶעפּוּבּלִי, אוג הָאט אַלְוֹי דַאן פּּבּלִיצִירְט נְלֵייכְחֵייט אוּג פְרֵייהֵייט אִין אִיהרֶעם גַאנְצֶען בייך (אִימְפֶערְיֵא , מְדִינָה) דָאס הֵיסְט , דָאס עס זָאל אִין נַאנְץ פְּרַאנְקְרִיך שׁוֹין נִיט מָעֵהר זַיין קיין אַדֶעלְשׁטַאנְד אוג קֵין סְקלַאוֶוענְשְׁטַאנְד , . הָאבֶּען דאן פִּילֶע פַאִיכְטִינֶע קַאלָאנִיסְטֶען , אוֹים בָּעי זָארְנָנִים דָאס דִיזֶער בָּעפָּעהל פוּן נְלֵייכְהֵייט אוּנ פְּרֵייהֵייט זָאל זִיךְ נִיט בֶּעצִיהֶען אויך אויף דִיא אַלֶע אִינְזֶעלן וָואס גֶעהֶערֶען צוּ פְּרַאנְקְרייךְ אוּג עֶס וֶועלֶען אַלְֹי בֶּעפְרֵייט וֶוערֶען אוֹיךְ דיא גֶענֶערְְקְלַאוֶען, וָואס דַאן וֶועלֶען זייֶערֶע פְּלַאנְטַאצְיֶען קיין גֶעהַאלְט (פְטָאאִימָאסְט, זְנַאצֶענְיֶע) הָאבֶּען ויא אֵיין גול אן אֵיינֶעם צִיפֶּער , -- הָאבֶּען זִיךּ בֶּעאֵילְט צוּא פֶערְקוֹיפֶּען זייערֶע קַאלָאנֶיען, אוּנ הָאבֶּען אויְגֶעוַואנְדֶערְט נָאךְ עְאוּרָאפֹּא - אַם מֶעהרְסְטֶען וַואר מֶען בֶּעזָארְגְט דַארִיבֶּער אִין סאַנקט דאָמיננאַ , דֶען עם וַואר דָארְט אֵייגֶע גְרוֹיסֶע מֶענְגֶע סִקְלַאוֶוען , איין הַאלְבָּע מִילְוָאן בֵּיינַאהֶע (כמעט) אונ דֶער צוּ נָאךְּ וַוארֶען זֵייא גֶענֵיינְט פוּן אִיממֶער צוּ גֶעמְפַארוּנְגֶען (מרידות) אוּג וֶועלֶען אַלְזֹי פִירְגֶעוִיס בַּייא זִייֶער דֶערְשְׁמֶעקֶען נוּר דֶעם גֶערוּךּ פוּן דִיזֶעם בֶּעפָעהל, וֶועלֶען זייא זִיךְ שוין פון זֶעלְבְּסְט בֶּעפְַייֶען אונ וֶועלֶען זִיךּ בְּלּטִיג רָאבֶען (נוקם זיין) אָן זִייֶערֶע טִירַאנֶען (דָאס הֵייסְט אָן זִייֶערֶע קַאלָאנִיסְטֶען), אוג דַאחֶער וַואר דַאן דִיא אוֹיסְואנְדֶערוּנְג פוּן סאַנקט דאָמינגאָ פִּיל מָעֵהר אַלְס פון אַנְדֶערֶע פְרַאנְצוֹיוֶעשֶׁע קאלַאניען , דָאךְּ הָאבֶּען עִם גֶעטָאן נוּר דִיא דַייכְסְטֶע ‏ אוּנ דיא גֶעבִּלְדֶעטְסְטֶע וָואס וַואר זייא זִייֶער לֶעבֶּען פִּיל מִייֶערֶער אֵלֶס זִייֶער פֶּערְמֶענֶען . |

אוּנְטֶער דִיזֶע ‏ פָּארְזִיכְטִינֶע אוֹיפְוַואנְדֶערֶער וואר אוֹיךְ. איין גֶעוִויסְסֶער פְּרַאנְצוֹיִישֶׁער יוּדֶע וָואס הָאט גֶעהֵיימֶען יאקאב אַלטאַרוּם. ;ער הָאט דָארְט גֶעהַאט אַ גְרוֹיסֶע ‏ פְּלַאנְטַאזֶע אוּג הָאט זִיךְ דָארְט גֶעלֶעבְּט אֵיין הָאכְסְט פֶערנְנִינְטֶעם לֶעבֶּען ‏ ויא אֵיין קליינער פִירְסְט אִין זַיינֶער רֶעזִיֶענְץ דֶען ער האט גֶעהַאט אַללֶעם פָּאללְאוֹיף (װדאָװאָל) . מֶעֹהר אֵלָם פִּיר הּנְדֶערְט

| (אמער, = געש,) סקלאווען ‏ -

24

סְקְלַאוֶען אונ ‏ מִקְַאוינֶען נַארֶען אִין ייגער פְלַאנְטַאזֶע, אי ער וַאר. הָאכְסְט ‏ גֶעלִיבְּט אוּג גֶעאַכְטֶע פון זייא אַלֶע, דֶען זֵייא הָאבֶּען גֶעהַאט אִינֶע פֶעטֶערְלִיכֶע. אונ פְרֵיינְְִיכֶע בֶּעהַאנְדְלוּנג פוּן אִיהם אנ וַוארֶען אִיהם: צוּגֶעמָאהן מִיט לַייבּ אוג לֶעבֶּען, אוּנ בַּייא אַלֶעם דֶעם הָאט ער בַּייא ינֶעם וויטמֶערן (שְׁפִּירֶען) אונ פָּארְאוֹיס דָאס גְרוֹיסֶע בְּלוּטְבַּאד וָואס עס אִיו גֶעשֶׁעהֶען דָארְט עֶרְשְׁט אִין אַפָּאר יָאחר אַרוּם , פֶערְקוֹיפְט דִיזֶע פְּלַאנְטַאזֶע מִיט דיא פֶקְלַאֶען צעַאמטֶען פִיר אֵיינֶען גוּטֶען פְּרייו נָאך, פִיר פִיר מִילָיאן פְרַאנְק ,= אַלֶע זיינֶע ‏ הויְבֶעדִינְטֶע בֶּעפְרִיט , = נור אֵיינֶעם פון זייא מִים גֶענוּמֶען , יואַן פאל, וָואס ואר זַיין לַייבְדִינֶער אוג אֵיהם הָאכְסְט מְרֵייא אוּנ זייר קָלוּג , אוּנ הָאט גֶענוּמֶען אֵיינֶען נַוארֶעמֶען אַבְּשִׁיד פוּן זֵיינֶע מְקְלַאוֶוען ואס נַוארֶען בֶּעשֶׁענְקְט פוּן אִיהם מִיט קְלֵיידונגֶם שְׁטִיקְקֶען , מִיט פְּפֵייפֶען (פְרּבּקֶעס) צום אִיבִינֶען אַנְֵיינְקֶען אונ הָאבֶּען אִיהם עֶנְטְלַאסמֶען פוּן זִיך מִיט נַאסְטֶען אוֹינֶען . אֵינֶען נָאךְּ רִיהרֶענְדֶערן אַנְּשִׁיד הָאט ער גֶענוּמֶען פון דֶעם גְרַאבּ זַיינֶער לִיבֶּען פְרוֹיא וָאם זִיא אִיזְט אִיהם אָבְּנֶעשְׁטָארְבֶען אִין דִיזֶעם יָאֹהר אוּנ הָאט אַלְזָא פֶערְלֵיידֶעט (פֶערְאוּמֶערְט) זַיין פֶערְְּלייבֶּען דָארְט אִין דֶער קאלָאנִיִע נָאךְ אִיהר טוֹיט . ער הָאט זַיינֶע אוֹינֶען אוֹיסְגֶעוֵויינְט אוֹיה אֵיהר גְרַאבּ אונ הָאט זִיךְ בַּאלְד דַארוֹיף, עֶר אונ זיין מְרייֶער בֶּעדִינְטֶער יואַן פאל, אֵיינגֶעשִיפְט אִין אֵיין שִׁם וָואס וַואר דאן זֶעגֶעלפֶערְטִיג נָאךְ שפּאניען אוּם צוּ פֶערְזיכֶעין דָארְט זַיין קאפִּימַאל בַּייא אֵיינֶעם פְּרַאנְצוֹיזִישָׁען מִילְיַאנָאוֶוען בַּאנְקִיר וָואס הָאט זִיךְ דַאן אוְֹלַיינְנְסְט בֶּעזֶעצְט אִין מאדדיר אוּם צוּ פֶערְבְּלֵייבֶּען דָארְט אִים זִיכֶערן מִיט זַיינֶעם גְרוֹיסֶען פֶערְמֶענֶען אוּג גֶעשֶׁעפְּט אִיבֶּער דִיא אוּנְרוּהִינֶע צֵייט וָואס וַואר דַאן אִין נַאנְץ פְּרַאנְקְרַייךְ אוּנ נָאךְ מָעֲהֹר אִין פאריז . לֵיידֶער הָאט דִיזֶער יאקאב זִייֶער פִיל גֶעלִיממֶען פוּן זַיינֶער לַאנְגֶען זֶעעֶרֵייוֶע דֶען עס וואר שְׁטוּרֶעם אִינֶּער שְׁטוּרֶעם אוּנ הָאם אַלְזוֹי פֵּיל מָעֵהר גֶעדוֹיעֶרְט אַלס גֶעוָואנְלִיךְ , אוּנ עֶר וַואר אַזוֹי וַוייט אָנָי גֶעגְרִיפֶּען פוּן אִיהר דָאס וִיא נוּר עֶר הָאט זַיין פֶּערְמֶעגֶען אִיבֶּערְגֶעגֶעבֶּען אִין דֶעם בַּאנְקִירֶם הַאנְד הָאט עֶר זִיך מִיט זַיינֶעם בֶּערנְטֶען בֶּענֶעבֶּען אִין אֵיינֶעם פון דִיא בֶּעסְטֶען גַאסְטְהִייזֶער אוּם אוֹיס צוּ רוּהֶען דארט אֵיינֶע וָואכֶע, דֶען עֶר וואר נַאנְץ צֶערְבְּרָאכֶען אוּג דֶער צוּ נָאךְ לֵיידֶענִד אוֹיף דֶעם מָאנֶען וָואם עֶר הָאט אֵיהם פֶערְדָארְבֶּען דוּרְך דִיא פֶערְדָארְבֶּענֶע שְׁפֵּייזֶען וָואס עֶר הָאט גֶענָאסְסֶען אוֹיף דֶעם שִׁיף , דָאס ער וַואר אַלְוֹי גֶעצְוואוּנְגֶען צוּ רוּפֶען צוּ זִיךְ אֵיינֶען אַרְצֶט (דַאקְטָאר) . צוּם אונְנְלִיק ואר דִיזֶער אַרְצט אֵיין נעצ הֵיימֶער אַגֶענְט (פִיפְלָאל) פון דֶער אִינְקְוויזִיצְיַע, אוג דֶער ‏ צוּ. נָאךְ אֵיין גֶעטוֹיפְּטֶער יוּדֶע , אי הָאט אַלְזְא אוֹיף דֶער שְׁטֶעלְלֶע דֶערְקֶענְט אִין דֶעם אַלמאַרוּס אֵיינֶען יוּדֶען ') אוּג דֶער צוּ נָאךְ אֵיינֶען הָאכֶסְט רֵייכֶען יוּדֶען וָואס 2 | | דיזעס *) מדרש שׂיר השירים ו' (סוף סימן י'א) מה אנוז אינו יכול לננוב (אמער. געש.)

59

דִיזֶעס וַואר דַאן אֵיין גוּמֶער בּרַאמֶען פִיר דִיא אִינְקְוויזִיציַע אִין יֶענֶער צַייט וָואס עֶס וַואר אֵיינֶעם יֶעדֶען וּדֶען פֶערְבָּאטֶען מִיט לֶעבֶּענְסְנְעפַאהֹר צוּ בֶּעטְרֶעטֶען ‏ שְׁפַּאנִישֶׁען בַּאדֶען (גְרוּנְט) , דֶען אַזױ אֵיינֶער וַואר דַאן דָארְט פֶערְבְּרֶענְט אוֹיף- דִיא שֵׁייטֶערְהוֹיפֶענְט (קָאפְטְיָארֶען) וָואס זִייֶערֶע רוֹיְֵיילֶע ען הָאבֶּען נָאךְ דַאן אוֹיפְגֶעשְׁטִיגֶען אִין אַלֶע שְׁפַּאנִישֶׁע שְׁטֶעדט אוּנ וָואס זייָען אוֹיסְגֶעלֵאשֶׁען גֶעווארֶען עֶרְשְׁט אִין דֶעם יָאהר טוֹיוֶענְד אַכֶט הוּנְדֶערְט וִיבֶּען דוּרְך דֶעם גְרוֹיסֶען גֶעוִויסֶער. פוּן שְׁפַּאנִישֶׁע בָּלוט וָואם ואר דאך. דָארְט גֶעשֶׁעהֶען דוּוך נאַפּאלעאן דֶעם עֶרְשְׁנֶען *) .

נו אַזוֹי לַאנְג דֶער אַלטאַרום וַואו קְרַאנְק אוג דֶער אַרְצֶט וָואס וַואר אֵיין גְרוֹיסֶער גֶעלְְנַייץ פְלֶעגְט צוּ בֶּעקּמְץ פון אִיהם פִּיר יֶערֶען בָּעזיּך זַיינֶעם אֵיין נְרָאסְסֶעם הָאנָארַארָיוּם (בֶּעלוֹינּנְג) וָאט עֶר גֶעהַאלְטֶען מוֹיל, וִויא נוּר אָבֶּער עֶר הָאט שׁוֹין אוֹיפְגֶעהֶעוְט צוּ זוּמֶען צוּ אִיהם הָאט עֶר אִיהם דַאנָאצִירְט (דָאנַאסֶעוֶועט) פַּאר דֶעם אָבֶּעְאִינְקְוִויזִיטָאר אוּג ער וַואר אויף דֶער שְׁטֶעלְלֶע אַרֶעסְטִירְט ‏ אוּג אֶבְּגֶעפִיהרְן אִין דֶעם גֶעפֵינְנגִיס פון דֶער אִינְקְוִויוִיצְיֶע , אִין אֵיינֶער קלייֶען צֶעללֶע וָואם וואר אוֹיף דֶעם דְרִימֶען שְׁטָאק נָארֶען) מִיט אֵיינֶעם קְלֵיינֶען פֶענְסְטֶער וָואס וַואר פֶערְזֶעהֶען (סְנַאבְּזָאן אָדֶער אֶבֶּעוְפֶּעצֶעט) מיט אֵיינֶער אֵייזֶערְנֶען גְרַאטַע אונ צוּנֶעוֶוענְדֶעש צוּ דֶעם קליינֶען פָּלוּם (טייךְ) מָאנְצַאנַארֶעם. אַלְלעם יָאס עס וַואר דֶערְוִוימְֶט פוּן

זיינע

מן המכס שהוא נשמע ונכר, כך יעראל כל מקום שאחד מהם הולך אינו יכו? לומר שאינו יהודי למה שחא נכר, שאמר כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך די',

*) קֵיינע נַאצְוָאן פוּן נַאנְץ עאוּרָאפֵּא הָאט אַזֹ תִיפ נִיט גֶעלִימֶען פוּן דִיא פְּרַאנְצויזִין זִייֶענְד נָאךְ ‏ אִינֶע רֶעפּניק' אוּג נַאכְהֶער פוּן נאפאלעאן דֶעם עֶרְשְׁטֶען אַלִם פְרַאנְקְדֵייךְ אִזְט גֶענְואֶען אֵיין קֵייזֶעוְמְּהום אֵלֶס דִיא שְׁפַּאנִישֶׁע נַאצְיָאן , דִיא פָארְזֶעהוּנְג (השגחה אלקות) הָאט זִיךְ אָבְּגֶערֶעכֶענְט מִיט דִיא שְׁפַּאנְיֶער דוּרֶך דִיא פְּרַאנְצוֹיזֶען פִּיל שָׁלִיממֶער אֵלס מִיט אַלֶע אַנְדֶערֶע לַאסְטֶערְהַאפְּטֶע נַאצְיָאנֶען, מעחר אִים צֶעהֶען וָאחר הָאט שְׁפַאנְֶען גֶעבְּלוּמֶעט אוּנְטֶער דִיא הֶענְט פוּן דִיא פְּרַאנְצויזֶען, ‏ {עס זייֶען דַאן הוּנְדֶערְט טוֹיזֶענֶר מֶענְשֶׁען אוּמְנֶעקוּמֶען דוּרְך שָׁוֶוערְר את פִייֶער , הוּנְדֶערְטֶע דֶערְפֶּער אוע שְׁטֶערְט אֶבְּגֶעבֶּרענְט, דֶער הֶענִיג גֶעפַאנְגֶען גֶענוּמֶען, דיא אִינְקְוויזִיטָארֶען ערְמָארְדֶעט , דִיא קִירְכֶען פֶערְוִויסְט , אוּג פון יֶענֶער צייט אָן קען שְׁפַּאניֶען ינָאך נִיט צוּ זִיךְ קוּמֶען , זִיא אִיזְט גֶעבְלִינֶּען אָרֶעם , שְׁוַאךְ אוג הָאכְסְט עֶלֶענְד , זֶעהט אוֹיס וִויא אֵיין אוֹיסְגֶעבּרֶענְטֶער רַאקֶעט אנ וַייט פוּן קֵיינֶע רוּהֶע ,‏ דֶען אִיממֶער זִייען דָארְט בְּלוּטִיֶע בִּירְגֶערְקְרִיגֶע .‏ זֵייא הָאבֶּען קֵיינֶע פֶעפְטֶע רֶעגִירוּנְג, = קוּרְץ גֶעזָאגְט עֶס לִינְט אוֹיף שְׁפַּאנְיֶען איין פָלוּך גָאטטֶעס ווא פָארְשְׁט דָאס אוּנְשׁוּלְדִיגֶע בְּלוּט וָואס וַואר פֶערְנָאסְסֶען אִין אִיהר ,

(אמער, ‏ געש, )

36

זֵיינֶע ‏ זַאכֶען אוג פַּאפִירֶען אִין זֵיינֶעם נוּמֶער ואר אִין בֶּעשְׁלַאג גֶענוּמֶען , דֶער וִוירָמָה זֵיינֶער וַואר צְוַואר הָאכְסְט אוּנְצוּפְּרִירֶען מִיט דִיזֶער גֶעשִׁיכְטָע אוֹיס בֶּעזָארנָנִים דָאס מֶען נֶועט מֵייגֶען דָאס ער ואר דֶער אָנְגֶעבֶּער רָאנמְצִי ק) פוּן דִיזֶעם רֵייכֶען אַלטארוס וָואס הָאט לָאזִירְט בַּייא אִיהם, אַלזא וֶועלֶען שׁוֹין אַלֶע רֵייזֶענְדֶע אוֹיס ווייכֶען זַיין נַאסְטְהוֹיז וִויא דִיא פֶּעסְט אוג הָאט אבֶּער אַם מִינְדֶעסְטֶען נִט גֶעקֶענְט טָּאהן צוּם וואהל פון דִיזֶעם אַלטארוּס אונ הָאט אֵיהם אַלְוָא אויך נִיט גֶעטָארְט בַּערויערן / דֶען דִזֶעס וַואר אוֹיךְ אֵיינֶע נְרוֹיסֶג זִינְדֶע דָארְט , נוייל שוין מָעהר אל אֵיינֶער וַואר דָארְט בֶּעשְׁטְרָאפְט פֶר דָאם צַיינֶען פון מִיטְלַייד מִיט אַזֹי אֵיינֶעם וָואס ואר גֶעפִיהרְט צום פֶערְבְּרֶענֶען . דָאס אַיינְצִינֶע וָואס ער הָאט גֶעטָאן וַואר, דָאם עֶר הָאט זִיךְ אָנְגֶעֶּאטֶען דֶעם װאַן פאָל צוּ הַאלְטֶן אֵיהם בַּייא זִיך אַלֶם מֶעלנֶער (הָאטֶעל בֶּעדִינֶער) בַּייא זֵיינֶעם מֵיינֶען דָאס ער אִיזְט בְּלוּמְאָרֶם , ער װאַן פאָו אָבֶּער הָאט זִיךְ בַּייא אִיהם בֶּעדַאנְקְט דֶערְפַאר ,‏ אִיזְט בַּאלְ. אַוֶעק פּוּ אִיהם צוּ דֶעם פְרַאנְצוֹיוִישֶׁען בַּאנְקִיר וָואס זיין הֶערֶר הָאט אִיהם אָנְגִיטְרוֹש זַיינֶע קָאפִּיטַאלֶיען אונ וָואס עֶר הָאט שׁוֹין גִיוואוּסְט וָואס פִיר אֵיין ְרוֹיסָע צוּטְרוֹיֶען זיין הֶערֶר הָאט צוּ אִיחם בִּיוְהֶער גֶעהַאט, הָאט אִיהם מִימגֶנטְהֵיילְט אְַלֶעס וָואס עעִם אִיוְט מִיט זַיינֶעם קָ הֶעררֶען גֶעשֶׁעהֶען, אוּנ + גלייךד פֶערְטְרוֹיט דָאס ער הָאט בֵַּייא זִיך בֶעשְׁלָאסטֶען נִיט אֶבְּצוּצֵיהֶגן פוּן מאדרד בִּיז עֶר וֶועט נִיט זַיינֶען הֶערְרן בֶעפְרִייֶען,. אוּג פֶערְלַאנְגְט פון אִיהֹם דָוט ער זָאל אֵיהם דֶעוְבֵּיי בֶּעתִילְפְִךְ יי אִין דיא קְלִיעֶע זוממען אוּנ קָאסְנֶען וָואס עֶר וֶועט דֶערְצוּ בְּרוֹיכֶען, עֶר זאל עס אֵיהם גֶענֶען אוֹיף דיא רעכְנוּנְג. פוּן זַיינֶעם הֶעררן , אוּנ ער (דֶער קַאנְטַארִיסְט) הָאט עס אִיהם פערשׁפרָאֶע מִיט פְּרֵיידֶען , אוּנ הָאט אֵיהם דֶער צוּ נָאךְ אָנְגֶענָּאמֶען פְרייָע קָאסְט אוּנ קוַארְטִיר אוּנ הָאט אִיהם שׁוין ‏ אִין פָארְאוֹיס גֶעגֶעבֶּען מוֹיוְננָד פְרַאנְק דָאם ער זָאל שׁוֹין וָואס אָנְהֵייבֶּען צוּ טָאה פִיר דִיא בֶּעפְרַייאוּנְג פוּן זֵייגֶעם הֶערְרן אונ צוּ גֶעוואוּנְשֶען. אִיהם נָאךְ דֶער צוּ דָאס ;עס זָאל אִיחס גֶעלִינְגֶען (נְלִיקֶען) אִין זיינֶעם אוּנְטֶערְנֶעהמֶען.

נוּן וַואר זיין עֶרִשָׁטָ טֶער גַאנְג צוּ אֵיינֶעם פוּן דִיא אִינְקְוִויזִיטָארֶען, ער הָאט זִיךְ איהם פָארְנֶעשְׁטֶעלט אֵלִם ִקְַאוֶוע פוּן דֶעם אָקָארְסְט אֵיינְגֶעצאגֶעגֶען (אַרֶעסְטִירְמֶען) יאקאב ! אַלטאַיוס אוּג הָאט פוּן אִיהם פֶּערְלַאנְנְט דָאס עֶר זָאל אִיהם מַאכֶען פִיר אֵיין קאטוֹיל, שֶען בִּיוְהָערי הָאט ער זִיךְ אָבְּגֶערוּפֶען צוּ אָהים , וַואר אָק;: ור אֵיין הֵיידֶע (יַאזִיצְנִיק אָדֶער פַּאגַאנִיק) דֶען אִיךְ בִּין אֵיין גֶעבָּארֶענֶער אַפריקָאנֶער אוּג וַואר אַלְזוֹי פון גֶעבּוּרט אי גָאצֶענְדינֶער . אִיךְ וָואלְט שׁוֹין לַאנְג אֵיין קאטָאלִיק גֶעוארֶען, ‏ נוּר זָאלַאנְג אִיךְ וַואר אוּנְטֶערְוָוארפֶען. אינְטֶער מֵיינֶעם הֶערְרן הָאבּ אִיך {עס נִיט גֶעקָאנְט וֶוערֶען,. דֶען ער הָאט עעט נִיט צוּ גֶעלָאזֶען זֶאגֶענְד דָאס עס אִיזְט פִיל בֶּעססֶער אֵיין

{אמער, געש.) היידע

27

הֵיידֶע ‏ צוּ זַיין אֵלָם אֵיין פַאנַאטִישֶׁער קַאטָאלִיק. דֶען עֶר אַליין ויא עם שֵׁיינְט אִיזְט אֵיין מֶענְשׁ אן אַ גְלוֹיבֶּץ . דֶען עס וַואר אִין זַיינֶעם הוֹיזֶע קיין ְבייץ אוג מֵיין חִילִינֶעם בִּילֶר גֶעוֶענֶץ צּ זֶעהֶעץ, אכ הָאטטֶּע אִיך גֶעוואוּסְט דָאם אַזױ אֵיין אַנְטִיקְרִיסְט (אֵיין קרִיסְטֶענְפִיינְד) וֶוערְט הִיר אִין שפּאניען נִיט גֶעלִיטֶען וָואלְט אִיך אִיחם זֶעלֶבֶּסְט אוֹיסְגֶעגֶעבֶּען פַאר אייֶערֶע הַייליגְקֵייט, . אוּג גְבַאדֶע אַזוֹי אֵיינֶער אִזְט אֵיין גְרוֹיסֶער מִילְָאנֶער" ,

;דִיזֶע גְנַאדֶע זָאל דִיר זַיין פֶּערְגֶענְט (פֶּערְגוּנֶען), מֵיין זן" הָאט זִיך דֶער אִינְקְִויזִיטָאר אָבְּגֶערוּפֶּען. צוּ אִיהם מִיט אֵיינֶעם וֵוייכֶען מוּנְד, עס אִיזט קיינְמָאל צוּ שְׁפֶּעט צוּ וֶוערֶען רֶעכְט גְלוֹיבּיג אוּג דָאס גְלייכֶען אִיזְט נָאךְ דָא גַענוּג רוֹים (בְּלאץ) אִין אוּנְזֶער זֶעלִינְמַאכֶענְדֶע קִיְכֶע וֶעלִבֶּסְט פִיר יֶעדֶען פֶערְזַאמֶענְדֶען חֵיירֶע (גָאצֶענְדִינֶער) דֵיינֶעס גְלֵייכֶען, דֶען דוא בִּיסְט דָאךְ שי גִּיט מָעֵהר יוּנג, דָאךְ אָבֶּער נָאךְ נָענוּג צייט צוּא וֶוערֶען אֵיין פְרוּמֶער ַאטָאלִיק , דָאךְ מוּסְט דוּא פְּרִיהֶער וָאס לֶערְגֶען פוּן אוּנְזֶער רֶעלִיגָיאן בֶּעפָאר דוא וֶעסְט דִיא וֵייהֶע עִמְבְּפַאנְנֶען (פָאסְוְיֶענְצֶעט וֶוערֶען) אוּג רִזֶעם זָאל דיר אוּנְטֶעררִיכְטֶעט (גֶעלֶערְנְט) וֶערֶען אִין אוּנזֶער אִינָק- וויִיטָארִישֶׁען מֶעמִינַארְיוּם , הי אוּג מָעֵהר וִויא דִיזֶעס הָאט דֶער יואַן פאָל נִיט גֶעוואוּנְשֶׁען, דָאס הֵייסְט דָאס יֶער זָאל פֶערְבְּלֵייבֶּען אִין דֶער אִינְקְוויזיצִיע אוּם צוּ הָאבֶּען מִיט דֶער צֵייט אֵיינֶע ‏ גוּטֶע גֶעלֶעגֶענְהֵייט צוּ בֶּעפְרִייֶען זֵיינֶעם הֶעררְן , דֶען גֶעמוֹיפְט ואר עֶר פון זֵיינֶער קִינְדְהֵייט אָן, אוג וַואר אַין נַאנְץ טָאלֶערַאנְטֶער (צֶערְפְִּיוֶוער *) קַאטָאלִיק, ‏ אוג דָאס גְלֵייכֶען הָאט דֶער אִינְקְווזִיטָאר אַזֹי פְרַיינְְלִיך. אוֹיפְֶענָאמֶען אִיחם אי דֶערְהַאלְטֶען אִין דֶער אִינְקְויזִיצְַע פִּיל. מָעֵהר אוּם צוּ הָאבֶּען אִיהם אִיממֶער בַּייא דֶער הַאנְד אוּם צוּ עֶרְפַארְשֶׁען פוּן אִיהם וָואס פִיר אֵיין מֶענְשׁ זיין הֶערֶר אִיזְט אוּנ ואוּ שְׁטֶעקֶען זַיינֶע גְרוֹיסֶע קַאפִּיטַאלְוֶען אַלֶס אַרַיין צוּ בְּרִינְגֶען אִיהם אוּנְטֶער דיא פְלִנְלֶען פון דֶעם קַאטוֹילִישֶׁען גְלוֹיבֶּען. קירץ גֶעזָאגְט, דֶער יװאַן פאָל אִיזְט פֶערְבְלִיבֶּען אִין דֶער ‏ אִינְקוויִיצְיִע , + אוּג הָאט דָארְט גֶעשְׁפִּילְט דִיא רָאללֶע פון אֵייגֶעם אייפערינען - - *) אֵיין מָאלֶערַאנְטֶער מֶענְשׁ הֵייסְט אַזױ אֵיינֶער וָואס הַאסְט נִיט קיין אַנְדֶערְט גְלוֹיבִּינֶען , דָאס הֵייסְט צוּם בֵּיישָׁפִּיל וד אִיזְט אַיין יוּדֶע וָואס הַאסְט נִיט מיין קרִיסְט וַוייל עֶר הָאט אֵיין אַנְדֶער גְלוֹיבֶּען אֵלִם זֵיינֶער אִיזְט , אוּג דָאס גְלֵייכֶען אֵיין קְרִיסְט וָואס עֶר הַאסְט נִיט דֶעם יוּדֶען וַוייל ;ער הָאט אֵיינֶע אַנְדֶערֶע אֲמוּנָה אַלֶם זַיינֶע אִיוְט. -- אִינְטָאלֶערַאנְט הֵייסְט אַזוֹי אֵיינֶער וָואס לֵיידעט קֵיינֶען אַנְדֶערן וָואס אִיְט נִיט פוּן זַיינֶעם גְלוֹיבֶּע. אִין קרְצֶען ‏ גֶעזָאגְט : טָאלֶערַאנְץ הֵייסְט דילְהונְג (מֶערְפֶענֶיֶע) אין עַנְיִי אֲמונָה , אִינְטָא- לֶערַאנְץ הֵייסְט אוּנְדילְהונְג (ְיֶעטֶערְפֶּענְיֶע) אִין ענְינִי אֲמונָה . (אמער, נעש,)

08 אִייפֶערִינֶען פְלֵייסִיגֶען נָאוִויצֶע (ניילִינְג, -דָאס הֵייסְט אַזֹי אֵיינֶער וָוָאס וִויל עֶרְשְׁט וֶוֶערֶען אַיין קַאטָאלִיק), הָאט גֶעלֶערְנְט זִיֶער פְּלֵייסִיג, אוּנ הָאט אַלְוֹי אִיבֶּער גֶעשְׁטִינֶען אַלֶע אַנְדֶערֶע נָאוִויצֶען נַייגֶעווארֶענֶע קַאטָאלִיקֶען) וָואם וַארֶען אִין דֶעם דָארְטִיגֶען מֶעמִינַארִיים, אַזֹי אִין ערְלֶערְנֶען זִיך דיא ְרוּנדְואמְצֶע (יסודי הדת) פוּן דֶער קַאטוֹילישֶׁען רֶעלִיגְיָאן , = אוּג אַזֹ אִין יינֶער רֶעלִינְאזִיטֶעט (פְּרוּמְקֵייט) דֶען עֶר הָאט אָבְּגֶעהִיט אֵיהר יֶעדֶעס גֶעבָּאט - אוּג וֶעדֶען מִנְהָנ אִיהרֶען נָאךְ פיל מָעֲהר אֵלס מַאנְכֶע נֵייסְטְלִיכֶער (דוֹהָאוְונֶער) אוּנ הָאט דִיזֶע פֶערְשְׁטֶעלְלוְּג (פּרִיטְוָוארְסְטְווְא , אָדֶער צביַּאמְמְטְוָוא) אַזוֹ נַוייט גֶעְרִיבֶּען דָארְט , - דָאס גער אִיזְט גֶעוָוארֶען בֶּעוואוּנְדֶערט פוּן זַיינֶע - לֶעחרֶער אוּג דָאס גְלייכֶען' פוּן דִיא אִינְקְוִיזִיטָארֶען זֶעלִבְּסְט אוּנ וַואר אַלְוֹי הָאכְסְט. געאַכְטֶעט פון זייא , דֶער צוּ נָאד הָאט ער גֶעזֶעהֶען צוּ מַאכֶען זִיך בֶּעלִיבְּט בַּייא ‏ דִיא דָארְטִינֶען אִיבֶּערִינֶען ֵייטֶען ,‏ דָאס הֵייסְט. בַּייא. דָיא דָארְטִינֶען אָפִיצִילִיסְטֶען (דִינֶערְשַׁאפְּט ,‏ שְׁרֵייבֶּער, שַׁאפְֶערֶעם ;‏ עקאנָאמֶען) בּייא מַאנְכֶען דוּרְך אֵיינֶע שְׁמֵייכֶעלֵי (חניפה). אוּג בַּייא מַאנְכֶען דורך הֵייפִינֶע טְרַאקְטַאמֶענְטֶען , דוּרֶך פֶערְלֵייחֶען זייא קלינֶע גֶעלְדְטוּממֶען אוּנ הָאט אַלְוֹי דוּרֶך דִיזֶע אַלֶע מִיטֶעלן אוֹיסְֶענירְקְט אין אֵיין פֶערְלוֹיף פוּן צְוֵוייא מָאנַאטֶע צוּ וֶוערֶען דָארְט אֵיין שַׁאפְנֶער אָדֶער עְקָאנָאם אִיבֶּער דִיא פָּארְצְוַאנֶען וָואס וַוארֶען דָארְט מֶענְלִיךְ אוֹיסְגֶעטְהֵיילְט אוּנְטֶער דִיא הוּנְדֶערְטֶע גֶעפַאנְגֶענֶע ואם הָאבֶּען גֶעשְׁמַאכְטֶעט דָארְט אִין דיא צֶעללֶען (צֶעלֶעם) אוּג אִין דֵיא ְקְלֶעפֶּעם פּוּן דֶער אִינְקְויזִיצְיֶע. נָאךּ דִיזֶעם הָאט עֶר גֶעשְׁטְרֶעבְּט (נֶעצִילְט) פוּן פַּארְנֶע הֶערֵיין , . דָאס הֵייסְט נָאךְ בַּייא דֶעם אָנְפַּאנְג אַרַיין טְרֶעטֶען אִין דִיזֶער בַּלוּטִיגֶען ַנְְׁטַאלְט (ַאוועדֶעניִע) וִויא דִיא אִינְקְוִויזִיצְיֶע אִיזְט , אוּנ נוּן הָאט עֶר עֶס עֶרְרֵייכְט (דֶער גְרֵייכְט) אוּנ הָאט עס זִייֶער קלוג אוּג גֶעשִׁיקְט אָנָי גֶעוֶוענְדֶעט צוּ דֶער בֶּעפְרַייאוּנְנג זֵיינֶעס הֶערְרְן אוּנ עס הָאט אֵיהֶם מִים נָאטטֶעס הִילְפֶע גֶעלּנְגֶען (גֶענְליקְט), אוּג דִיזֶעם אִיזְט גֶעשֶׁעהֶען ויא מִיר

וֶועלֶען יֶעם דָא בֶּעשְׁרַייבֶּען אִין קוּרְצֶען . בַּייא זַיינֶעם וִויסְטֶען שׁוֹין, ‏ לוֹיט (וֶועדְלִיג) זַיינֶעם גִייֶען אַמְט (סְלּובֶּע) דֶעם נָאמֶען פוּן יֶעדֶען גֶעפַּאנְגֶענֶען, אוג דָאס גְלֵייכֶען אִין וֶועלְכֶען נוּמֶער יֶעדֶער פוּן זֵייא זִיצֶט, בַּייא זֵינֶעם וִיססֶען שׁוֹין אוף קְלָאר ווא זַיין הֶערֶר גֶעפִינְט זִיךְ, הָאט עֶר אָנְגֶעהֵייבֶּען צוּ פִּיהרֶען מִיט אִיהם אֵיינֶע גֶעהֵיימֶע קָארֶעסְפָאנְדֶענְץ (בְּרִיפְוֶועקְסֶעל) , ;ער (דֶער יואַן פאָל) הָאט אִיהם פֵיינֶעם הֶערְרן) צוּ גֶעזֶענְדֶעט זֵַיינֶע צֶעטְלַאךְ אַיינְגֶעקְנַאמֶענֶערְהֵייט אִין דִיא לֶעבְּלַאךְ בְּרוֹיט וָואס ער פְלֶעגְט אִיהֶם צוּ. שִׁיקֶען אַ טָאג אִיבֶּער אַ טָאג צוּ זַיינֶע פַּארְצְיַאנֶען וִויא צוּ אַלֶע אַנְדֶערֶע גֶעפַאנְגֶענֶע , אוּנ ;ער (זיין הֶערֶר, דֶער אַלטאַרוּם) וָואס וַוַאר נָאךְ אַלֶץ נִיט גֶעוּנְד אוּג וַואר דָארְט קוּדִירְט פון דֶעם דָארְטִינֶען דָאקְטָאר פְלֶענְט צוּ זֶענְדֶען (צוּ שִׁיקֶען) זֵיינֶע צֶעמֶעלַאךְ צוּ דֶעם װאַן פאל דוּרֶךְ דֶעם דָארְטִיגֶען בֶּעדִיגֶער אֵלָס רֶעצֶעפְטֶען פון דָאקְטָאר

(אמער, געש," | אום

| 9

אוּם עס צוּ לָאזֶען מַאכֶען אִין דֶעם דָארְטִינֶען אַפְטֵייק, אוג דִיזֶער גֶעמֵיימֶען קַארְרֶעפְפַּאנְדֶענְץ וָואס וואר צְוִוישֶׁען זֵייא בֵּיידֶען , ואר (וִויא עָס פֶערְשְׁטֵייט זִיךּ) פֶערְהַאנְדֶעלְט גִיט אִיבֶּער דֶעם שְׁטֵיין דֶער וַויזֶען ) אוּג נִיט אִיבֶּער דָאס פֶּערְפֶּעטוּאוּם מָאבִּילֶע "') נור אִיבֶּער דֶעם פְּלַאן ‏ פון אֵיינֶער פְלִיכְטוּנג (אַנְטְלֵייפוּנְג) ; אוּג אַם עֶנְדֶע אַלֶס מֶען וַואר שׁוֹין פֶּערְטִינ דַאמִיט הָאט אִיהם יואַן פּאָל צוּגֶעשִיקְט אוֹיף דֶעם זֶעלְבֶּען וֶועג וָואס עעֶר פְּלֶענְט אִיהם צוּ ֶענְדֶען דיא צֶעטֶעלַאך אֵיינֶע קְלֵיינֶע אָבֶּער הָאכְסְט שַׁארְפָע פֵיילֶע, אוּם אִיבֶּער צוּ פִיילֶען דיא אֵייזֶערְגֶע נְבַאטֶעץ פון דֶעם פֶענְסְטֶערל וָואס וַואר אִין זיינֶער צֶעלְלֶע ; אוּג דֶער צוּ נָאךְ אֵיינֶע זֵיירֶענֶע שְׁנֹר מִיט מְנִפְלַאד אוּם אַרּנְטֶער: צוּלָאזֶען זִיך אוֹיף אִיהם דוּרְך דָאס פֶענְסְטֶער אִין פְרֵין, דָאס הֵייסְט צוּ דֶעם בְּרֶעג פוּן דֶעם קְלֵיינֶעם שְׁטְרָאם מַאנְצַאנַארֶעם ,. אוּנ יֶעדֶעס פוּן דִיזֶע צְוייא הִילֶפְסְמִיטֶעלן וַואר אַיינְגֶעקְנאטֶען אִין אִינֶעם בֶּעזּנְדֶערן לֶעבִיל בָּרויט, דֶער צוּ נָאךְ אֵיין שְׁרַייבֶּען ויא עֶר זָאל זִיךְ דֶער מִיט בֶּענֵיין, אונ צוּ גְלִיךְ בֶּעשְׁטִימְט דִיא צַייט אוּנ דִיא שְׁטוּנְדֶע וֶוען זַיין פְּלוּכְט (אַנְטְלֵייפוּנג) זָאל גֶעשֶׁעהֶען , אוּנ דֶער צוּ נָאךְ הָאךְ אוּג טְהַייֶער פֶערְשְׁפְרָאכֶען דָאס עֶר וֶועט אִיהם שׁוֹין דָארְט ערְנַוארְטֶען מִיט אֵיינֶעם גֶעזָאטֶעלְטֶען פֶערֶר אוּג מִיט אֵיינֶעם וַואוֶענֶעם אוִּיפֶארֶעם (מּנְדִירָאיוְקֶע) דַאמִיט עֶר זָאל זִיךְ אוּמַקְליידֶען, דֶען ער וַואר דָארְט אָנְנִיטָאן אִין אֵיינֶעם אַרֶעסְטַאנְמְקֶען איבּיָאר , = אוּנ ויא אוֹיסְגֶעדַאכְט ואַזֹי וַואר ;עס אִין דֶער וִוירְקְלִיכְקֵייט הֶערְפָארְנֶעבְּיַאכְט (אוֹים. גֶעפִיחרְט), דֶען אִין דֶער אֶבְּגֶערֶעדֶעמֶען שְׁטוּנְדֶע וַואר שׁוֹין דֶער אַלטאַרוּם אוֹיף דֶעם בֶּעשְׁטִימְטֶען אָרְט דָאס הֵייסְט בֵּייא דֶעם בְּרֶעג פון דֶעם פָּלוּם וָאס דָארְט הָאט אִיהם שׁוֹין עֶרְוַוארְטֶעם דֶער װאַן פּאָל מִיט אֵיינֶעם גֶעוְאטֶעלְטֶען פֶערְד , . אוּנ גֶער דָאס גְלֵייכֶען וַואר אוֹיךְ רֵייטֶענְד ,. אוג זייא זייען פון דָארְט אַוֶועק זייֶענְד גֶעשִׁיצְט דוּרך דיא גֶעכְמְלִיכֶע פִינְסְטֶערְנִים אוּנ זיען צו זַאמֶען אַוֶועק צוּ דֶעם פְּרַאנְצוֹיִישֶׁען בַּאנְקִיר , הָאבֶּען זִיךְ בַּייא אִיהם פֶערְשְׁטֶעקְט (בֶּעהַאלְטֶען) אֵיינגֶע טֶעג, אוּם מֶען זָאל זיא נִיט בַּאלְד . נַאְיַאנֶען = אוּג נַאכְהֶער הָאבֶּען זֵייא בַּייא אֵיהֹם גֶענוּמֶען אֵיינִינֶע טויזֶענְד פְּרַאנְק אוג הָאבֶּען זיך גְליקְליך גֶעפְליכְטֶעט (אַנְמְלָאפֶען) אִיבֶּער דיא שְׁפַּאנִישֶׁע גְרֶענְצֶע נָאךְ פְרַאנְקְרייךְ ‏

אֵין גָאד פיל שֶׁענֶערֶער בֵּיישׁפִיל פון מְרִייֶע. אוג פֶערְשׁויֶענְהֵייט הָאט אוּנְז גֶעלִיפֶּערט (גֶעגֶעבֶּען) אֵיינֶע יונְגַע מֶעפְטִיצְקֶע וָואס וַואר אֵיינֶע מִקְלַאוִוי

פון |=*) שְׁמֵיין דֶער וַוייוֶען הֵייסְט אבן הפילוסופיא אָדֶער בֶּעסמֶער צוּזָאנֶען

דיא מַעמִיימֶע קינְסְט וָאס מֶען קען דֶער מִיט פֶּערַואנְדְלֶעץ קִיפֶּער אִין גָאלֶר אוּג נַייֶע וֶועלְטֶען שַׁאפֶען ,

**) פֶּערְפָּעמוּאוּם מָאבִּילֶע הֵייסֶט דִיא חָכְמָה מַמְצִיא צו זַיין ‏ אַזֹי אַ רֶעדֶעל וָואם זָאל זִיך אִיממֶער ‏ אונ ‏ אֵייבִּע. אַלִין בֶּעועֶען. ‏

| {(אמער, געש,)

30

פּץ דֶעם וִויצֶעקֶענִיג (נַאמְיֶעסְטְנִיק) פוּן פערו, אוּנ וַואר אַלזוֹי אֵיין קַאמֶער- מָאדְבֶען בּייא זֵיינֶער פְּרוֹיא דֶער גְרֶעפִּין בינכאָן . דײֶעם מָאדְכֶען נואר זִייֶער. שֵׁיין פוּן גֶעשְׁטַאלְט אוּג פוּן בֶּעסְטֶען כַארַאקְטֶער , = אוּנ וואר ערְנֶעבֶּען דֶעםוּ דִינְסְט (מְלְּבַּא) פון אִיהר דַאמֶע מִיט לייבּ אוּנ לֶעבֶּען, אונ וַואר דַאהֶער גֶעלִיבְּט פוּן אִיהר וִיא אַיין אֵיינֶענֶעס קינד, אוּנ זִיא וַואר אַלְזוֹ בֵּייא אִיהרֶער ַייטֶע טָאנ אוג נַאכְט אוּנ צוּ גְלייךְ אַינְגֶעמְרוֹיט אִין אַלֶע אִיהרֶע הויזְלֵיכֶט גֶעהֵיימְנִיססֶע . זִיא (דִיא נְרָאפִין) וַוַאר אִיהר אַזוֹי גוט דָאס וִויא אוך זאו ואר הָאכְסְט בִּינָאט (דוּמִמְפָרום), אֵיינֶע גֶעבְּרֶענְטֶע קַאטָאלִיקִין, בֵּייא אַלֶעם דֶעם הָאט זִיא איהר פֶּערְשׁוֹינְט מִים דֶעם אוֹיפְדְרִינְגֶען דיא קַאטוֹילִישֶׁע רֶעלִינְיָאן , בּייא אִיהר אַינְזֶעהֶען דָאס זִיא אִיזְט גַאנְץ עֶרְגֶעבֶּען דֶעם גְלוֹיבֶען פוּן אִיהרֶע עֶלְטֶערן .

דִיא גְרָאפִין וַואר דַאן אַלֶט דְרֵייסִינ יָאהר , בְּלִיהֶענִד שֵׁין אוּג אֵיין הָאכְסְט זַאנְפְטֶעם וֶועזֶען ויא מֶען קען זִיךְ נוּר פָארְשְׁטֶעלֶען, אוּנ דֶער צוּ נָאךְ וַואר זִיא אוֹיסְגֶערִיכְטֶעט (בֶּענַאבְּט) מִיט דֶען גֶרֶעסְטֶען טוּגֶענְדֶען (מדות טובות) . אַלְזֹי קיין וואוּנְדֶער דָאס זִיא וַואר הָאכְְט בֶּעלִיבְּט פון אִיהֹרֶען מַאן , אוּג הוֹיך אוג טִייֶער גֶעשָׁאצְט פוּן דִיא דָארְטִיגֶען גֶענֶער, מולַאטֶען אוּנ מֶעסְטִיצֶען וָואס וַוארֶען דַאן אַלֶע צוּ סְקְלַאוֶוען גֶעמַאכְט, אוּג וַוארֶען בֶּעהַאנְדֶעלְט פוּן דִיא שְׁפַּאנְיֶער ויא דִיא צוּנְפֵיהֶע, דֶען פערו גֶעהֶערְט נָאךְ אִיצוּנד אויך צוּ שפאניען , אוּנ עֶס וַואר אַלְוֹי דָארְט אוֹיךְ אֵייְגֶעפִיהרְט דִיא בְּלוּטִינֶע אִינְקְוויזיצְיֶע וָואס הָאט אָנְגֶעצוּנְדֶען אִיהרֶע שֵׁייטֶער הוֹיפֶען (הָאסְטְיָארֶען) אִין אַלֶע דֶערְפֶער אום צוּ בְּרָאטֶען אוֹיף זֵייא אַלֶע דִיא יֶענִיגֶען פוּן דִיא פַארְבִּינֶען *) וָואס וַוארֶען אִין פֶּערְדַאכְט (חשד) דָאס זייא זייען קֵיינֶע רֶעכְמְנְלוֹבִיגֶע -קַאטָאלִיקֶען , אונ נָאךְ מָעֵהר דיא יֶענִינֶען וָאם ַוארֶען אִין פֶּערְדַאכְט דָאס זייא פֶּערְנִיפְטֶען דיא פָארְנֶעהמְסְטֶען שְׁפַּאנְיֶער, אוּנ אִיבֶּערְהוֹיפְט דִיא שְׁפַּאנִישֶׁען בֶּעהָארְדֶע (נַאצַאלְסְמְוְא), ‏ א דיא וִויצֶעקֶענִיגֶע וָואס וַוארֶען אַהֵין גֶעשִׁיקְט פון שפאניען, פֶערְגִיפְטֶען זייא מִיט אַזֶעלְכֶע גִיפְּטִינֶע פוּלְווערְלַאך ואס עס וַואר נִיט אַם מִינְדֶעסְטֶען אָנְצוּשְׁפּירֶען

געווען

*) גָאר דִיא ערְשְׁטֶע מֶענשֶׁען וָאס דִיא שֶׁפַּנְיֶער הָאבֶּען דֶערְויסְט אִין אַמעריקא וָואס וַוארֶען זייֶערֶע מִילָיאנֶען אוּנ וָואם הָאבֶּען רָארְט גֶעוואוֹינְט פוּן אוּנְרֶענְהְלִיכֶע צֵייטֶען,. וַוַארֶען הַאלְבּווִילְד: אוּנ הָאכְפְט רוֹיה, דֶער קָאלָאר פוּן זייר לֵייבּ אִיזְט נָאךְ בִּיז אִיצוּנְד רוֹיט וִויא קוּפֶּער אוּג וֶערֶען דַאהֶער אָנְגִירוּפֶען רוֹיטְחֵייטֶער". דִיא גֶעגֶער, דִיא מֶעסְטִיצֶען/ דָיא מולַאטֶען אָבֶּער ֶוערֶען אְֶָערּפֶען /דיא. פַארְִיֶעִי וַוייל זייא הָאבֶּען פֶערשִׁידענֶע קָאלָארֶען אונ זַייֶען נִיט נַויים ויא דִיא עְארָאפִייֶער, אוּג אַלֶע וֶועלְכֶע עס וַארֶען נִיש וַוייס וַוארֶען זייא צוּ מְקְלַאוֶוען נֶעמַאכְט גֶעוארָאן אוּנ וַוארֶען אַלְוֹ אַלֶע צוּ זַאמֶען גְרוֹימֶע פַיינְדֶע פוּן דִיא וּשְׁפַּאנֶיֶער . |

(אמער, געש,) .

21

גֶעוֶוען אָן זייא דָאס זֵייא זִייֶען נִיפְטִיג אונ וַוארֶען נָאךְ דֶער צוּ אַזוֹי צוּנֶע- רִיבְטֶּעש דָאס דֶער פֶערְנִיפְטֶעטֶער אִיזְט נִיט בַּאלְד גֶעשְׁטָארְבֶּען דֶער פון,. נָאר עֶר הָאט אָנְגֶעהוֹיבֶּען צוּ זִיכֶען (נִיכְוֶען, . חְוארִיֶען אָדֶער קריינקעלען) עֶפֶּעם ויא פון אֵיינֶעם שְׁלֵייכֶענְדֶען פִיבֶּער (צֶעהרֶענְדֶען קֹדחַת) וָואס יֶענְרֶעט זִיך ‏ מִיט אֵיינֶעם שְׁמָאהלִיכֶען מוֹיט , דֶען אִין יֶענֶע צַייטֶען פְלֶעגֶען דִיא דַארְטִיגֶען וִויצֶעמֶענִיגֶע , אִינְקְוִויזִיטָארֶען ,‏ גוּבֶּערְנַאטָארֶען וָואס פְּלֶענֶען צוּנֶע- שִיקֶט וֶוערֶען פון שפאניען נִיט מאָריך יָמִים זַיין , פְלֶענֶען זי דֶערְהַאלְטֶען קוֹים אַ יָאהר בַּייא דֶער נָארְמַאלֶען (גֶעהֶערִינֶען). גֶעזוּנְדְחֵייט , . אוּג נַאכְהֶער פְלֶענֶען זייא אָנְהִיבֶּען צוּ קרינקעלן אוּג אַם עֶנְדֶע אַוֶועק צוּ שְׁטַארְבֶען. אוּנ ויא דִיא וַֹאהרְהַייט צוּ זָאנֶען ואר עס נִיט אֵיינֶע בְּלויזַע עערְדִיכְטוּנְג (ויוּמְקֹא) דָאם הֵייסְט קֵיינֶע אוֹיסְגֶעטְרַאכְטֶע זַאכֶען , דֶען דיא שְׁקְלאוֶוען וָואם זִייֶען פון גְרוּנְד אוֹים הָאכְסְט רַאכְויכְטִינֶע לֵייטֶע (נְרוֹיסֶע בַּעֲלי נְקְמוֹת), פְלֶענֶען זי זייר אֶפּט בֶּעדִינֶען מיט דזער נִיפטְמִישָׁערֵיי אָן זייֶערֶע טִירַאנֶען אוג. פְלֶענֶען זייא פֶערְִיפְטֶען מִיט זייֶערֶע גֶעקִינְסְטֶעלְטֶע נִיפְּטֶען ויא דיא בַאטטֶען (מייז) / דָאך אָבֶּער פְלֶענְט דֶער גְרֶעסְטֶער טְהֵייל פוּן זֵייא, פון דִיא שְׁפַּאנִישֶׁע גְרוֹימֶע לייט אוג פון דיא פָארְנֶעהמְסְטֶע מָאלַאנִיסְטֶען שְׁטַארְבֶען פון דעם שְׁלייכֶענְדֶען פִּיבֶּער (צֶעהרֶענְדֶען פֶּאמַאוֶעמְנֶעם קְדַחַת) וָואס אִיזְט דָארְט צוּ הוֹזֶע אוּנ וָואס הָאבֶּען פוּן אִיהם גֶעלִיטֶען נור דִיא געאוּרָאפִייֶער , אָבֶּער נִיט דיא אורְאִינוואוֹגֶער (קאָרֶעננע זִיטֶעלי) ‏ פון ‏ אַמעריקא, ‏ דיא רָאטְהוֹיטֶער אוג אַזוֹי אוֹיךְ אַלֶע דִיא אַנְדֶערן פַּארְבִּינֶען וָואס וַוארֶען אַלֶעס פּיר סִקְַאוֶוען נֶעמַאבְט,, דִיזֶע אַלֶע ‏ הָאבֶּען גאנץ אוּג גָאר נִיכְט גֶעליטֶן פוּן אִיחם (פוּן דֶעם שְׁלֵייבֶענְדֶען פִיבֶּער) . צְוַואר וַוארֶען זייא אוֹיך זייִער אָפָּט אָנְגֶענְִיפֶען , הָאבֶּען זי אָבֶּער בַּאלְד בֶּעפְרייט פון אִיהם דוֹרֶך אֵיינֶעם גֶעוויסֶען מִיטֶעל ואס זֵייא הָאבֶּען גֶעהַאט דֶער צוּ אַזוֹי שְׁנֶעל (גֶעשְׁוִיְט) ויא אַיין רייזֶענְדֶער (פַּאדָארָאזְנֶער) בֶּעפָּרֵייט זִיךְ פוּן דֶעם נָארַאדָאוָואי וָואס הָאט אֵיהם עֶרְְרִיפֶּען אַלֶס נַואנֶענּוּנד (בְּרַאריאנֵא) בַּייא זַיינֶעם צֵיינֶען אִיהם אייגֶען גֶעוֶעְצְליכֶען פַּאס, אוג דִזער מִיטֶעל אִיו בֶּעשְטַאנֶען איג בֶּעשְֵׁייט נָאך אִיצוּנְד אויך , אִין דֶעם פְּרֶאשִׁיק פון כִינָא רִינְדֶע ') וָואס אַלֶע דָארְטִינֶע . פארביגען

') דֶער כִינָא פְּרֶאשִׁיק וֶוערְט גֶעמַאכְט פוּן דיא קארֶע אֵיינֶעס בּוֹימֶעס וָואס הֵייסְט כִינֶע אויף דֶעם נָאמֶען פון דֶער גְרָאפִין כינכאָן , ווייל דוּרך אִיה- אִיזְט דִיזֶער פָּרֶאשִׁיק גֶעוַארֶען בֶּעקַאנְט אִין דֶער נַאנְצֶער וֶועלְט, וִויא מִיר ֶועלֶען דָא וַוייטֶער עֶרְצֵיילֶען . דִיזֶער בּוֹים ווַאקְסְט בֶּעונְדֶערְט אִין פערו,. עֶר אִיזְט זֵיעֶר הוֹיךְ אוג דַיִקֶער אַלֶם אֵיין מַאן , אַלס עֶר נָאךְ. יוּנְג אִיזְט וֶוערְט אִיהֹם אָבְּנֶעשֵׁיילְט יינֶע קָארֶע וָואס וַואקְסְט אֵיהֹם אַלֶע צְוַוייא יאחר וִידֶער אָב , אוּג דִוֶעס קען גֶעשֶׁעהֶען נוּר בִּיז זַיינֶעם צְוַואנְצִונְסְטֶען יָאהר , דֶער עֶרְשְׁטֶער טָאס הָאט זִיךְּ דֶערְוואוּסְט פוּן דִיזֶעם הֵיילְמִיטֶעל, דָאס הֵייסְנוּ

(אמער, געש,)

0 6 9 2

פַּארְבִיגֶען הָאבֶּען גֶעמַאכְט אֵיין גְרָאסְסֶעס גֶעהֵיימְנִיט דֶער פון פַאר וִייֶערֶע שְׁפַאנֶישֶׁע פֵּיינִיגֶער אוּם זֵייא זָאלֶען זִיךְ ניט קֶענֶען אוֹיסְקִיִירֶען פון דִיוֶעם שְׁלֵייכֶענְדֶען אונ צוּ נְליך טֵייטֶענְדֶען פִיבֶּעה, -- אֵיין גֶעהֵיימְנִים ואס ואר בֶּעלֵיינְט מִיט אֵייגֶעם הָאכְסט הֵיילִינֶען שְׁוואוּר (שבועה) אוּנ מִיט אֵיינֶעם שְׁרֶעקְלִיכֶען פְּלוּךְ (קללה) , אוּנ דֶער צוּ נָאךְ מיט אֵיינֶער הָאכְסְט גְרוֹיזַאמֶען שֶׁטְרַאפֶּע פִיר דָאס פֶּערְרַאטְהֶען (אויסנֶעבֶּען) פַּאר אֵיינֶעם שְׁפַּאנְיֶער , איג נָאךְ. אִיזְט קיין גֶעהֵיימָנִים אַזוֹי טְרֵיי אוּג רֵיכְטִינ בֶּעואהרְט (אֵיינְגֶעהִיט) גֶעוארֶען מֶעהרֶערֶע צֶעתנְדְלִינ וָאהרֶען אֵלֶס דִינֶעם, אוג אויך דוּרך אֵיינֶען זֶעלְטֶענֶען צוּפַאל נור אִיזְט דִיזֶעם גֶעהֵיימְנִים עֶנְטְדֶעקְט גֶעוָוארֶען , זָאנְסְט וָואלְט מֶען נִיש וִויססֶען דֶער פוּן נָאךְ בִּיז אִיצוּנָד, וִויא מִיר וֶועלֶען עס בַּאלְד עֶרְצֵיילֶען , דֶען דִזֶע לֵייטֶע זייֶן זייֶער פֶערְשׁוינֶען אוג לָאזֶען זיך קיין גֶעהֵימְנִיס עֶנְטְרֵיימֶען דוּרך קיין צְוַואנְג ויא מִיר הָאנֶּען עֶס פְרִיהֶער שׁוין בֶּעשְׁרִיבֶּען , 2נון קעהרען מִיר אוּנְז וִוידֶער צוּריק צוּ דֶעם לויף (נְּיַעג חָאד) פון אוּנְזֶערֶער עֶרְצֵיילוּנג, ‏ | '

דִיזֶע אֵיירֶעלֶע ‏ אוּג הוּמַאנֶע . (מֶענְשֶענְפְֵיינְדְלִיכֶע) גְרָאפִּין. בינבאן וָואס וַואר דִיא אַיינְצִינֶע דָארְט אִין נַאנְץ פערו וָואס וַואר גֶעשָׁאצְט אוג גֶעאַכְט פוּן אַלֶע פַארְבִּינֶען, וַוייל זִיא וַואר וִויא צוּ זֶאגֶען זייֶער שׁוּצֶעֶנְגֶעל טָאס הָאט מֶעהרֶערֶע פוּן זֵייא גֶערֶעטֶעט פוּן שֵׁייטֶערְהוֹיפֶען אנ ערְלַייכְטֶערְט אִין מַאנְבֶע הִיְזִיכְטֶען זייֶער מְרוֹיֶרִיגֶע לַאנֶע, וַואר זִיא אִים פֶּערְלוֹיף פוּן אַפָּאר וְאהֹר פוּן אִיהר זַיין דָארְט אוֹיךְ אִיבֶּערְפַאלֶען פוּן דֶעם שְִׁיכֶענְדֶען פִיבֶּער אונ הָאט אָנְגֶעהַייבֶּען צוּ זִיכֶען (קְרָאנְקֶעק) אוּג מֶען הָאט אָנְגֶעהֵייבֶּען צו הָאבֶּען אֵיינֶען ְרוֹימֶען פֶערְדַאכְט אוֹיף אִיחר ‏ אִינְגֶעטְוֹיטֶע קַאמֶערְמִידְכֶען וַוייל זִיא אִיזְט אֵיינֶע מֶעסְטִיצִין / דָאס זִיא הָאט אֵיהר בַּיינֶעבְּרַאכְט אֵיינֶע נִיפְטִינֶע תָעָרֵ מִישׁוְּג אִין טְרַאנְק אוּג שְׁפֵייוֶע פוּן דֶער גְרָאפִין, נָאר זִיא (דיא נְרָאפִין) וָואם וַואר בַּייא זִיךְ אִיבֶּערְצֵיינְט (גֶעוואוּסְט אוֹיף מְלָאר) דָאס זִיא (דיא קאמֶערי

2 | מיירכען דָאס מִיט דִיא קָארֶע פוּן דִיזֶעם כּוים קען גֶעהֵיילְט וֶוערֶען דָאס גֶעפַאהרְלִיכֶע שְׁלֵייבֶענְדַע פִיבֶּער וָאס הָאט בִּיז יֶענֶער צַייט, ד. ה. בִּיו דֶעם יָאהר 1640 גֶעמַאכְט גְרוֹיסֶע פֶערְוִיסְטעגֶען אין פערו אוּג אִין דִיא אַלַע אַנְדֶערֶע זִירְלֵיכֶע לֶענְדֶער פוּן אַמעריקא ; וַואר אַיין רָאטְהֵייטֶער, דָאס הֵייסְט אֵיינֶער פוּן דִיא ִוילְרֶע אַמֶערִיקַאנֶער , עֶר הָאט זִיךְ דֶערְוואוּסְט דֶער פוּן דוּרֶך אֵיינֶען בְּלוֹיזֶן צוּפַאל, עעֶר הָאט וִיעֶנְדִיג בֶּעפַאלֶען פ דִיזֶעם פִיבֶּער גֶעטְוּנְקֶען דיא וואססֶער . פון. אֵיינֶער אָזֶערְקֶע וָואס הָאבֶּען זִיךְ גֶעוֵיקְט דָארְטֶען פִּלֶע שְׁטִיִקֶער קארֶע פוּן דִיזֶער אַרְט בּוֹימֶער וָואס הָאבֶּען גֶעוַואקְסֶען אַרוּם אִיהם , אוּג אִיזְט גֶעוָוארֶען בַּאלְד גֶעהַיילְט אוג הָאט אַלְזְא אָנְגֶעהֵיינֶּען צוּ קירירֶען מִיט דֶעם זֶעלְבֶּען וַואססֶער אַלֶע אַנְדֶערֶע רוֹיטְהֵייטֶער וָואס וַוארֶען בֶּעהַאפְטֶעט מִיט דִזֶעם פִּיבֶּער . י יאמער, נעש.)

59

מֵיירְבֶען אִירֶע) אִיזְט אִיחר עֶרְגֶעבֶּען מִיט ליבּ אוּג לֶעבֶּען, הָאט נִים גֶעווָאלְט וִויסְמֶען אוּג הֶערֶען דֶער פוּן, הָאט קֵיינָע ריקשְׁפְּרַאכֶע (פֶּערֶענָאוָאר) גֶענוּמֶען מִיט אִיחר דַארִיבֶּער אונ אִיזְט אִיהר גֶעבְּלִיבֶּען צוּנֶעטְהַאן אוג נוּם ויא בִּיז אַהֶער אוּג דָאס גְלֵייכֶען זֵיא (דיא מֶעסְטִיצְקֶע, אִיהר קאמֶער? מֵיידְכֶען וָואס הָאט גֶעהֵיימֶען װירנוניע ציפריא) אִיזְט אֵיהֹר גֶעבְּלִיבֶּען - מְרֵיי , . נִיט ‏ וִויא אֵיינֶע טְרִייֶע . דִיגֶערִין, נוּר ויא אַיין קִינִד צוא אֵיינֶער צָארְטְלִיכֶען מוּטֶער, אוּנ הָאט אִיחרֶע אוֹיגֶען ריט גֶעוַויינְט איבּער דֶעם וָואס זִיא זִיכְט (חַוארֶעט) אוּנ נָאךְ מָעהר הָאט זָא זִיךְ גֶעקלֶעמְט אוג. נֶענְרָאמְט דָאס טְרָאץ דֶעם וָאס שא וַיים אֵיין מִיטטֶעל צוּא אִיהרֶער קְרַאנְקְתַייטּ וָואס וֶועט אִיהר הֵיילֶען אוּג אוֹים קוּרִירֶען פוּן נְרוּנְדָאוֹים, דָאס הֵייסְט דֵיא. בִיגָארִינְדֶע ,‏ מוּז זִיא עֶס גַאנְץ פֶּערְשְׁוַיינֶען וַייל אִיהר מוּנָד אִיזְט אִיחר פֶערְשְׁלָאסֶען מִיט אֵיינֶעם שְׁוֶערֶען אַייד (שבועה) עס נִים צוּ עֶנְטְדֶעקֶען . אוּנ דֶער צוּ נָאךְ צוא וֶערֶען שְׁוֶער בֶּעשְׁמְרָאפְט דֶער פַּאר, זִיא אוּג אָוֹהֹר גַאנְצֶע בֶּעשַׁאףם. אוּג עֶס ואר מֶעהרֶערֶע וָואכֶען אֵיין הֵייסֶער מַאמְפֶּף (שְׁטְרֵייט) אִין אִיחרֶעם אוּנְשּׁלְדִיגֶען הֶערְצֶען צְוִוישֶׁען ‏ אִיחֹרֶע לִיבֶּע צוּ אִיהרֶער דַאמֶע אוּג צוִוישָׁען אִיהרֶעם גֶעוִויסֶען , בֵּייא אִיהרֶעם וִויסמֶען דָאס זִיא וֶועט מִיט אִיהרֶעם אוֹיסְזֶאנֶען אִיהֹרֶער דַאמֶע דִיזֶען גֶעהֵיימֶען מִיטֶעל וֶועט זִיא זִיך פֶערְִינְרינֶען גֶעגֶען אִיהרֶעם נָאט אוג גֶענֶען אֵיהרֶע פַּאמְלַיִע אוג גֶענֶען אִיחרֶע נַאצְוָאן .

דִיזֶער שְׁטְרֵייט פוּן אִיחרֶעם גְעמִיטָה הָאט זִייֶער שְׁמַארְק גֶעצֶעהרְט (גֶעגְרִיזֶעט) אִין אִיהֹרֶעם קֶערְפֶּער דָאס זיא אִיזְט גֶעוָארֶען אֵיין הַאלְבֶּער מֶענֶשׁ, או זָא וָאלְט עֶס פֶערְנָעוִים נִיט אוֹיס גֶעהַאלְטֶען וֶען עס וָואלְט נָאךְ. אֵיין עמְוָואס מָעֲהר גֶעדוֹיֶערְט, צוּם גְלִיק אט זיא פֶּערְ- פַאלֶען (אַרוֹיף גֶעקוּמֶען) אוֹיף אֵיין מִימֶעַלְפַאל וָואס זָאל בֶּעפְרִידִינֶען אִיהרֶע ִיבֶּע . אוּנ טְרֵייע ‏ צוּא אִיהֹרֶע דַאמֶע אוּג דָאם וְלֵייכֶען יוֹצֵא זַיין פַאר אִיהרֶעם גֶעוִויססֶען . אוג דִיזֶער מִיטֶעלְפַאל אִיוְט בֶּעשְׁטַאנֶען אִין דֶעם, דָאס זֵיא זָאל קיין וָוארְט מִי אִיהרֶער דַאמֶע שֶׁפְרֶעבֶען אִיבֶּער דִיזֶעם הֵיילְמִיטֶעל פוּן דֶער כִינַארעֶדֶע נוּר זִיא זָאל דִיזֶען פְּרֶאשִׁיק אַרַיין מִישָׁען אִין אַ נְלָאז קאווע איהרע אָן אִיהר וִוימֶען אוּם זִיא זָאל וֶֶערֶען גֶעוּנְד נִיט מֶערְקֶענְדִיג פון וַואנֶען אוּג פוּן וָואס אַלְוֹי וֶועט זִיא וֶוערֶען גֶעווּנְד אוּג בְּלַיבֶּען לֶעבֶּץ אוּג דָאס גֶעהֵיימְנִיס וֶועט בְּלַיבֶּען אֵין גֶעהֵיימְנִים. צְוַואר וַואר עס זִייֶער גוט אוֹים גֶעדֵיינְקְט דָאךְ אָבֶּער הָאט זִיא יעם נִיט גֶעדַארְפְט טָּאן בַּייא אִיהרֶעם וִויסֶען דָאס דיא אַלֶע פַּארְבִּינֶען זייען אִין אַ גְרוֹיסֶען פֶערְדַאנְט (חשר) בַּייא דיא שָׁפַּאנְיֶער דָאס זֵייא זַייֶען נִיפט- מִישֶׁער אוּנ דִזֶעס פֶערְרֶענְגֶען זִיךְ (פֶערְזֶעהֶען) הָאט אִיהר פֶּערְפֵיהרְט אִין דֶער גְרוֹיסֶען נְעפַאהר פֶערְבְּרֶענְט צוּא וֶוערֶען ‏ וִויא מִיר וֶועלֶען עס

(אמער,, געש,) ‏ ,9 דא

24

דָא בַּאלֶר עֶרְצֵיילֶען . אונ דיֶעס ,קען אֵייך, מֵיינֶע טְהַיֶרֶע לֶעזֶער אונ לֶעזֶערִיגֶען דִינֶען פַּאר אֵיין בֶּעוַייו דָאס מֶען מוּז הָאכְסְט אוּמְזִיכְטִיג זין ֶעלבּסֶט בַּייא דֶעם מָאהן דֶעם צְוֵייטֶען אַ טוֹבֶה אהן יֶענֶעמְט וִויסֶען דֶער פון'),

זיא הָאט דִיוֶען פְּרֶאשִׁיק אַרַיין גֶעשָׁאטֶען אִין אַ גְלָאז קאווע וָואס זִיא הָאט עָם אוֹיפְגֶעטִישְׁט (וָאס זִיא הָאט דֶערְלַאנְנְט צוּם מִישׁ) דֶער נְרָאפִין גַאנְץ בֶּעהוּמְצאם, דָאס הֵייפְט (רָאס נִימַאנְד הָאט גֶעזֶעהֶען), דָאךְ אָבֶּער וִויא נוּר דִיא נְרָאפִּין הָאט אַ פָּאר שְׁלוְקֶען (אַ פָּאר זיּפֶּען) גֶעטָאן דֶער פוּן אוג הָאט פֶערְשְׁפִּירְט אֵיינֶע בִּיטֶערְקֵייט אִין דֶעם , אוּנ דֶער צוּ נָאךְ. אֵיין עעמְוָואס שְׁטוֹיבִּינֶעס אוֹיף אֵיֹהר צוּנְגֶע אוּג הָאט עס בַּאלְד אוֹיף דֶער שְׁטֶעלֶע מִיט גֶעפְהיילְט אִיהרֶעם מאן וָואס וַואר דַאן לֶעבֶּען אִיהר, הָאט ער בַּאלְר גֶעפַאססְט (בֶּעקִימֶען) אֵיין פֶּערְדַאכְט (חשר) דָאס דִיזֶעם ְלָאז קאוֶוע אִיזְט פֶערְִיפְטֶעט, אוּג דִיזֶעס הָאט קיין אַנְדֶערֶער גֶעמָאהן ויא דִיא ווירגיניא ציפריא אִיהֹר קַאמֶערְמֵיידְכֶען . זִיא אִיזְט גֶעוָוארֶען בַּאלְר ערְגְרִיפֶען , . אֵיינְגֶעזֶעצט את זִייֶער שְׁמְרֵיינְג עַקְזַאמִינִירְט, + מִיט גוּטֶען אוּנ מִיט בֵּייוֶען, מִיט שְׁלָאג אונ מִיט גְרוֹיסֶע מַארְטֶער (יסורים), עס וַואר אָבֶּער קיין גֶעשְׁטַאנְדְנִיס (פְּרִינַאניֶע) פוּן אִיהר אַרוֹיס צו בְרַיינְגֶען, אִיהר אֵיינְצִיגֶער אַנְמְוָוארְט דַארוֹי וַואר נוּר יאִיךְ נַויים נִיט פוּן וָואס צוּ זָאנֶעיי אוּג אִיוְט דֶער בַּיי גֶעבְִּיבָּץ .

מֶען הָאט גֶעוָאלְט מַאכֶען מִיט דזֶע קאווע אֵיינֶע פְּרָאבֶּע אוֹיף אֵיינֶעם הוּנְד ,. לֵיידֶער אָבֶּער הָאט קֵיין הונד גֶעוָואלְט עעם מְרִינְקֶען וֵוייל עֶס הָאט נֶעמַאט אֵיינֶען וִוידֶערְלֵיכֶען גֶעשְׁמַאק. דֶער נָרַאֹף אוג דִיא גְרָאפִין וַוארֶען דָאפֶּעלְט גֶעקְרֵיינְקְט פוּן דזער גֶעשִכְטַע, עִרְשְׁטֶעגֶם וֶען זִיא אִיזְט עִם דיא נִיפְטְּמִישֶׁערִין . אִין דִיזֶעם טְּרַאנְק, . אַלָוֹי אִינְט שׁוֹין מָעֵהר גִימַאנְדֶען צוּ טְרוֹיֶען אִין דִיזֶעם לַאנְדֶע, דֶען וֶוען זֵיא, דיא ציפריא וָואס הָאט גֶעשֵׁיינְט צוּ זיין אֵיין אוּנְשׁלְדִיגֶער אֵיינְגֶעל נָאטֶעס וָואס הָאט זִיךְ פֶּערְ: אִירְט (פֶערְְלָאנְְֶעש) אויף דִיזֶעם וֶעלְטְְהֵייל , וָואס זָאל מֶען שׁוֹין דֶענקֶען פוּן אֵיינֶעם אַנְדֶערן. אוּג צְוַוייטֶענִם, אֵיוְט זִיא אַנְדֶערְם וַויִרְקְלִיך אוּנשׁוּלְדִיג ויא זִיא זָאגְט , מְהוּט זֵיא הָאכְסְט לַייר דָאם זֵייא בֶּעהַאנְדְלֶען אִיהר

: איצונד

') (שבת י) אמר רב הנותן מתנת לחברו צריך להודיעו, שנאמר לדעת כי אני ה' מקדישכם. ופירש רשׂײ קודם שנותן המתנה צריך לומר לו מתנה פלוני אני נותן לך . וּכן אמרו הנותן מתנה לתנוק צריך להודיע לאמו וּמכל שכן שצריכין להוהר לעשות טובה לחברו שלא מדעתו, שמא טובתו רעה היא לו, וכבר נתנו ונשאו חז"ל בהנידון הזה אם זכין לאדם שלא בפניו או לֹא זכין לאדם שלא לפנן או לא טדעתו ,

(אמער, נעש,)

5

אִיצוּנְד אַזוֹי טִירַאנִישׁ. דֶען זֵייא הָאבֶּען אִיחר אִיבֶּער גֶעגֶעבֶּען אִין דיא הֶענְד. פון דֶער אִנְקִזיצְיֶע, וָאס זייֶען גְרוֹיסֶע קינסְטְלֶער אִין פֵיינִינֶען ‏ זֵייא פֶערְשְׁטִייֶען אנְצוּטָאן אַלֶע ענוים זִייֶערֶע גֶעפַאנְגֶענֶע אוּנ דָאךְּ צוּ דֶער: הַאלְטֶען זֵייא בֵּייא דֶעם לֶעבֶּען , וִויא אַמָאל דֶער שָׂסֶן אִיוְט זִיך בֶּענַאנְגֶן מִיט דֶעם איוב, ויא דֶער פָּסוּק זָאנְט, ;הנ בידך אך נפשו שמור", דָאס הֵייסְט, מְחוּ איהם אָן אַלֶערְהַאנְד שְׁמֶערְצֶען נוּר דֶערְהַאלְט אִיהם בַּייא דֶעם לֶעבֶּען, ‏ נוּר מִיט דֶעם אוּנְטֶערְשִׁייד : דָארְט ואר דֶער מַיין פוּן נָאט דָאס רֶער שֶשֶן זָאל אִיהם דֶערְהַאלְטֶען בֵּיא דֶעם לֶעבֶּץ אום ער זָאל בְּלייבֶ לֶעבֶּען אום גוּטֶעם צו עֶערְלֶעבֶּען, . אוּ דִיזֶע פְלֶענֶען דֶערְהַאלְטֶען זייֶערֶע גֶעפַאנְגֶענֶע בַּייא דֶעם לֶעבֶּען אוּם צוּ פִיחרֶען זֵייא נַאכְהֶער לֶעבֶּנְדִיגֶערְהֵייט צוּ דֶעם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶּען מִיט אֵיינֶער גְרוֹימֶען פְּרָאצֶעסְיָאן (טָארְזֶעפְטְוָוא). אוּם אֵינְצוּסְטְרַאשֶׁען מִיט זַייעֶר רֶעקְרֶעט אַלֶע אַנְדֶערֶע קֶעצֶער (אַפּיקֹרְסִים) +

אַ נַאנְצֶען מָאנַאט וַואר זִיא גֶעפָאלְטֶערְט (גֶעמַאטֶערְט) אוּנ מֶען אִיזְט מִיט אִיחר נִיט וַוייטֶער גֶעקוּמֶען אֵלֶם אִין דֶעם עֶרְשְׁטֶען טָאג , דֶען זִיא אִיזְט גֶעבְלִיבֶּען בֵּייא אִיהרֶעם יאִיך וַוייט נִיט פוּן וָואס צוּ זָאגֶעןי אוּנ זִיא וַואר אַלָזָא פֶערְאוּרְטְהֵילְֶט (פֶערְמִשְׁפְּט) גֶעוָארֶען פון דֶער אִינְקוויוִיצְיע צוּם פֶערְבְּרֶענֶען . דָאךְ אָבֶּער וָואס אַלֶע גְרוֹיסֶע מַארְטֶער (ענוים) וָאס וַוארֶען אִיחר אָנְגֶעטָאן ,‏ אוּג דָאס גְלַייכֶען דֶער טוֹידֶעס אוּרְטְהיל (דֶעקְרֶעט פְּרִינָאוָואר) וָואס וַואר פֶּערְהַאנְגְט (נגזר גֶעוְוָארֶען) אוֹיף אֵיהר הָאבֶּען נִיט גֶעקֶענְט אָבְצְוִוינְגֶען ‏ פוּן אִיחרֶער פֶערְשְׁוויגֶענְהֵיט, הָאט עם אֶבְּגֶעצְוואוְּגֶען פּוּן אִיחר דָאס פֶּערָאוּרְטְהֵיילֶען צוּ דֶעם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶען אָנִשְׁטָאט אִיהר, אִיהרֶען גֶעלִיבְּטֶען וָואס וַואר אוֹיך אֵיין גֶעוִיססֶער מֶעסְמִיצֶע פוּן אַ יְאהֹר צְוַוייא אוּג צוַואנְצִיג אוּג וָואס וואר נִיט וֵויינֶינֶער שֵׁיין, . לִיבְּלִיךְ אוּג בְּרֵאוו אֵלָם זִיא. ער וַואר אֵיין לַייבּ דִינֶער בַּייא דֶעם דָארְטִיגֶען נבֶּערְנַאטָאר , אוּג גֶעלִיבְּטּ פוּן זַיינֶעם הֶערְרן וִויא זִיאי פון אִיחרֶער דַאמֶע, דיא גְרָאפִין. דִיזֶע לִיבְּשַׁאפְּט וַואר קיין גֶעהֵיימְנִים פַּאר זִייֶערֶע בֵּיידֶענִם הֶערְשַׁאפְּטֶען . נְבַאדֶע נָאך גַאנְץ אוּמְגֶעקֶעהרְט , זֵייא הָאבֶּעץ עעם נָאךְּ גֶעבִּילִינְט (זִך מָאגְלַאמֶעוֶועט דַארִיבֶּער) אוּנ פְּלֶענֶען אַלְוֹי גַאנְץ גֶעמִיטְהלָיך דוּלְדֶען (וֶעלֶען לֵיידֶען) זייֶער בֶּעזוּכֶען זִיךְ זייר אָפֶּט אֵיינַאנְדֶער אִין זִייֶערֶע פַּאלַאצֶען . דֶער פאמעגוסטע אַזֹי הָאט גֶעהֵייסֶען אִיחר גֶעלִיבְּטֶער) פְלֶענְט צוּ קוּמֶען צוּ זֵיינֶער גֶעלִיבְּטֶער ווירגוניע ציפריא אַפָּאר מָאל אִין וָואךְ דֶעס מָארְנֶענְס אוּנ פְּלֶעגְט צוּ פֶּערְבְריינְגֶען בַּייא אִיחר אִין דֶער גַארְרָארָאבֶּע מַאנְכֶע שְׁטוְּדֶע אוּג דָאס גְלֵייבֶען זִיא צוּ אִיהם אַפָּאר מָאל אִין וָאךְ אָבֶענָדֶם דָארְט אִין דֶעם טָאאַלֶעמֶענְצִיממֶער פוּן זֵיינֶעם הֶערְרן, . אוּנ וַוארֶען אַלְזוֹי שׁוֹין נִיט וַוייט פוּן דֶער צַייט פוּן זִייֶער פֶערְהֵיירַאטְהֶען זִיךְ, וָואס דַאן הָאבֶּען זֵייא גֶעדַארְפְט בֶּעשָׁאנְקֶען וֶוערֶען פוּן זִייֶערֶע הֶערְשַׁאפְּט גַאנְץ רֵייכְלִיך אוּג דֶער צוּ נָאךְ

(אמער, געש.) מיט

20

מִיט זִייֶערֶער פְּרֵייהֵייט, דֶען זֵייא בֵּיידֶע וַארֶען דָאךְ לִייבְּאִיינֶעגֶע, ויא מִיר הָאבֶּען שוין אֵיינְמָאל גֶעזָאגְט דָאם אַלָע דָארְטִיגֶע פַּארְבִּינֶע זִייען צוּא סֶקְלַאוֶוען גֶעמַאכְט גֶעוָארֶען , אַלְזֹי אִיזְט אוּנְז שׁוֹין זייר לֵייכְט צוּ פֶערְשְׁטֵיין פון זֶעלְבְּסְט דֶאם אִיהר גֶעלִיבְּטֶער , דֶער פאמאנוסטע אִיזָט נִיט גֶעבְּליבֶּען ‏ גְלייכְנִילְטִיג בּייא דזער גֶעשִׁינְטֶע, דָאס ער הָאט דֶער בַּייא גֶעלִיטֶען פִיזִישׁ אוּג מָארַאלִישׁ ({ד. ה. בנוף ובנפש), דֶען עִם וַואר אִיחם הָאכְסְט לֵייד אוּם דיא מַארְטֶער (ענוים) פוּן זֵיינֶער גֶעלִיבְּטֶען; אוּנ דֶער צוּ נָאךְ הָאט ער אָנְגֶעהֵייבֶּען צוּ וֶוערֶען בֶּעהַאנְדֶעלְט פון זֵיינֶעם הֶערְרן ,. זִינט יינֶע גֶעלִיבְּטַע ‏ אִיזְט גֶעוָוארֶען פֶּערְדַאכְטִיגְט אִין נֵיפָט מִישֶׁערֵיי , זַייֶער שְׁמְרֵיינְג (סְטְרָאגֶע) אוּג מִיט אֵיינֶער גְרֹיסֶען ערְנִידֶערּנג, זייֶענְד אִין דֶער מֵיינוּנְג דָאס ער וַואר בֶּעטְהֵיילִינְט אִין דֶער גִיפֶּט מִישֶׁערֵיי פון זַיינֶער גֶעלִיבְּטֶען, אוג עֶר הָאט עֶרְדוּלְדֶעט מיט דֶער פֶּערְשְׁוִינֶענְהֵייט (מיט שְׁנוייגֶען) וָואס עס זִייֶען מִיט אִיהר בֶּענַאבְּט (בֶּעשָׁאנְקֶען פוּן דֶער נַאמוּר) אַלֶע פַארְבִּינֶע סֶקְלַאוֶוען אוּג מְקְלַאוִינֶען , ;ער הָאט עס עֶרְדוּלְדֶעט בִּיו זַיינֶעם דֶערְוִויסֶען זִיוך רָאם זיא (יינֶע גֶעלִיבְּטֶע) אִיזְט גֶעוארֶען פֶערְאּרְטְהיילְט צוּם פֶערְבְרֶענֶען אוּנ דַאן הָאט עֶר שׁוין זיין שׁוַיינֶען אוּנְטֶערְבְּרָאכֶען (אִטְפְטַאוֶועט), אִיזְט אַוֶועק צוּ דֶעם וִיצֶעקֶענִיג אוג הָאט זִיךְ וֶעלבְסְט אָנְגעקְלָאגְט פַאר אֵיהֹם דָאס נוּר ער אִיזְט דֶער נִיפְּטְמִישֶׁער פוּן דֶער גְרָאפִינֶם גְלָאז קאווע אוג נִיט וַיינֶע גֶעלִיבְּטֶע אוּנ זִיא וַויים נִיט דֶער פוּן אַם מִינְדֶעסְטֶען נִיט. עֶר הָאט עִם גֶעטָּאן בַּייא זַיינֶעם בֶּעזויכֶען אִיהֹר זֵיינֶע גֶעלִיבְּטֶע) אִין דֶעם ֶעלְבֶּען פְרִיהמָארְנֶען ואס זיא הָאט אוֹיפְגֶעטִישְׁט (רֶערְלַאנְנְט) דֶער גְרָאפִי דיען נִיפְטִיגֶען טְרַאנְק. ער הָאט עס גֶעמָאן (הָאט ער גֶענָאגְט) נוייל יֶער הָאט צוּ הֶערֶען בֶּעקוּמֶען, דָאס דִיא גְרָאפִין וִיל זֵיינֶע גֶעלִיבְּטֶע פֶעך: הַיירַאטְהֶען מִיט אֵיינֶעם אַנְדֶערן , . אוּנ אַלְזוֹי איזט נוּר עֶר דֶער פֶערְבְּרֶעכֶער אוּנ צוּ אִיהר הָאט מֶען נָאר נִישָׁט .

נוּן פֶערְשְׁטייט זי שׁוֹין פוּן זֶעלְבֶּסְט דָאס דִיזֶע בֶּעקֶענְטְִיסֶע (פְרִיְנאניֶע) וַואר וִויא גֶערוּפֶּען (קְפְמַאטִי) אָדֶער בֶּעסֶער צוּ זָאנֶען הָאכְסְט ערִוינְשְׁט. דֶען דִיא גְרָאפִין אוּג זֶעלְבְּסְט דֶער וִויצֶעקֶענִיג וָאס וַוארֶען דֶער ווירניניע ציפריא. זִייֶער נוּט וַוארֶען הָאכְפְט צוּפְרִידֶען דָאס דִיזֶער בְּלוּטִינֶע פֶערְדַאכְמוּ אִיזְט שוין אַוֹיף גֶעוֶועלְצְט (אַרוֹיף גֶעקֵייקֶעלְט) אוֹיף אֵיינֶעם אַנְדֶערִינְט הוֹיפְט (קאפּ) אונ אַז זיא אִיזְט גֶעבְּלִינֶּען. רֵיין וִויא זִיא הָאט עס גֶעשֵׁיינְט צוּ זַיין פוּן פְרִיהֶער . אונ דֶער פאמאנוסטע וַואר בַּאלְד גֶעפֶּעסְסֶעלְט (גֶעשְׁמִידֶעט אִין קֵייטֶען) אוג אָבְּגֶעפִיהרְט אִין גֶעפֵיינְננִיסט, וַואר שְְׁריינְג עעקְזַאמִינִירְט, אוג אַלָם ער אִזְט גֶעבְִּיבֶּען בַּייא זַיינֶער עִרְשְׁטֶען אוֹימְַאנֶע וַואר ער פֶערְאוּרְטְהֵיילְט צוּ דֶעם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶען אוּנ דִיא װירניניע ציפריא וַואר בָּעפְרֵייט , . אונ ‏ צוּ נְלֵיךְ הָאט מֶען אִיהר גֶעלָאזְט אוֹיסְקוּרִירֶען פוּן אִיהרֶע (אמער, געש.) וואונדען

37 וואוּנְדֶען וָאס וַואר אֵיחר גֶעשְׁלַאנֶען דָארְט אִין דֶער אִינְקְוויזִיצְיֶע בַּייא דִיא

שְׁטְרינְנֶעגֶעקְַאמֶעגְם וָואס מֶען הָאט אִיהר גֶעמַאכְט,

דָאךְ וַואר דִיזֶער בְּלוּטִיגֶער פְּרָאצֶעס (דַיֶעלָא) נָאךְ נִיט בֶּעעֶנְדִיגְט דֶער מִיט , דֶען דִיא ווירגיניע ציפריא וָואס אִיהרֶע לִיבֶּע צוּ דֶעם פאמאנוסטא וַואר נָאךְ פִיל וִויכְטִינֶער אוג מָאבְטִיגֶער אֵלָם דִיא אַלְגֶעמֵייגֶע לִיבֶּע (אהבה הכללית) וָואס וֶוערְט בֶּעשָׁרִינֶּען פוּן שלמה המלך מִיט דִֶען וָארְטֶען (וֶוערְטֶער) ?עזה כמות אהבחה" , דָאס הֵייסְט דִיא לִיבֶּע אֵזְט מַאכְטִיג ויא דֶער טויט, דֶען אִיהרֶע לִיבֶּע צוּ אִיהם וַואר פיל שְׁטַארְקֶער אֵלֶם דֶער מויט, אוּנ זִיא (דִיזֶע ווירגיניע ציפריא) הָאט פָארְגֶעצָאגֶען (בּוֹחַר גֶעוֶען) בֶּעסֶער צוּ בֶּעשְׁטֵייגֶען דֶעם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶען אֵלִם צוּ בְּליבֶּען מְרֵילָאז (אוּנְטְרֵי) איהרֶעם גֶעליבְּטֶען ,

זיא הָאט גֶעלָאזֶען אַלְזוֹי רוּפֶען צוּ זִיךְ דִיא רִיכְמֶער אונ הָאט זִיךְ פאר זֵייא בֶּעקֶענְט (פְּרִיְנָאיֶעט) דָאס נוּר זִיא הָאט דִיוֶען פְּרֶאשִׁיק אַרַיינְגֶעמִישְׁט אִין דיא קאווע, אָבֶּער נִיט דֶער פאמאגוסטע אוּג אַלְזֹי אֶזֶט זִיא דיא שׁוּלְדְגֶערִין אוּנ נִיט עֶר, אוּנ וָואס ער זָאנְט דָאס עֶר הָאט עס גֶעטָאן וַייל דִיא נְרָאפִין הָאט אִיהר גֶעוָאלְט פֶערְהֵיירַאטְהֶען. מִיט אֵיינֶעם אַנְדֶערן אִיזְט עֶם נוּר אֵיינֶע ‏ אוֹיסְפְלוּכְט (אֵיינֶע פּומְטֶע עֶנְמְשׁוְּדִינוּנְנ) אוּם מֶען זָאל הָאבֶּען אוּרְזַאךְ עס אִיהם צוּ גְלוֹיבֶּען . אִין דֶער וַוֹאהרְהַייט (באמת) אָבֶּער הָאט יער עֶס גֶעזָאנְט אוּם צוּ רֶעמטֶען אִיחר לֶעבֶּען דוּרך דֶעם אונ וַויימֶער גֵיכֶט . נון הָאם זִיךְ דַאן דִיוֶער פְּרָאצֶעס אָנְגֶעהֵייבֶּען פוּן דָאס נַייֶע , עס נַואנֶען גֶעמַאכְט וִוידֶער דַאפְּרָאסֶען אוּג קַאנְפְּרָאנְטַאצְיֶאנֶען (אָצְנֶע פְטַּאוְוקי) אוּנ וֶעדֶער פוּן זֵייא בֵּיידֶען הָאט דיא שִׁלֶד נור אוֹיף זִיךְ גֶעוֶעלְצְט (אַרוֹיף גֶעקִייקֶעלְט) אוּם צוּ עֶנְטְשׁוּלְִיגֶען דֶעם אַנְדֶערֶען . אוג אַלֶם עם ואר שין מָעהר קֵיינֶע וַֹאהרְהֵַייט אַרוֹים צוּ בְּרֵינְגֶען הָאבֶּען דִיזֶע בָּלוּט דוּרְסְטִיגֶע רִיכְטֶער ,‏ זֶעלְבֶּסְט בַּייא זִייערֶעם בֶּעוואּנְדֶערן זֵייא בִּיידֶען , דָאס יֶעדֶער אֵיינְצִיגֶער פון, ייא וִיל דֶעם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶּען בֶּעשְׁטֵיינֶען אים דֶער אַנְדֶערֶער זָאל לֶעבֶּען , הָאבֶּען זייא בּיידֶען פֶערְאוּרְטְהֵיילְט (פֶערְמִשְָּׁ) צוּם שֵׁייטֶער- הוֹיפֶען ,‏ אוּג נְרַאדֶע דִיזֶער בְּלוּטִיגֶע אוּרְטְהֵייל (דֶעקְרֶעט) הָאט זֵייא בֵּיידֶען גֶערֶעטֶעטּ דָאס לֶעבֶּען אונ צו גְלייךְ אוֹיךּ זייֶערֶע עחרע , דֶען אֵלָם דיא ווירגיניע ציפריא הָאט שוֹין אַינְגֶעזֶעהֶען דָאס מִיט אִיהרֶעם טוֹיט וֶעם זִיא נִיט רֶעטֶען דָאס לֶעבֶּען פוּן אִיהרֶעם גֶעלִיבְּטֶען, הָאט זיא אַרֹים- גֶעפְלַאצְט שׁוֹין מִיט דֶער וַַאהרְהיט ,

יגיין , מֵיינֶע שְׁטְרֶענְגֶע רִיכְטֶער", הָאט זיא זִיךְ אבְּנֶערוּפֶּען צוּ זייא בֶּעאֵיילְט אַייך נִי מִיט דֶער פָאלְצִיונְ. (אִסְפָּלְגֶעניֶע) פון אִייערן בְּלִּינֶן דֶעקְרֶעט , - בֶּעפְלֶעקְט נִיט אַייֶערן נֶעוִויסמֶען מִיט אוּנְשׁוּלְדִינֶעם בְּלוּט פוּן צְווייא רֵיינֶע זֶעעְלֶען . איך נֶעשְׁטֶעמֶע צְוַואר (אִיךְ בִּין מוֹדָה) דָאם מִיר זייען בֶּעטְהֵיילִיגְט (פְרִיצַאסְְנִי) אִין דֶעם אַרֵינְמִישֶׁען ‏ דזען פְּרִאשִׁיק אִין

(אמער, געש, ) : דער

8

דֶער גְרָאפִינֶם קאוָוע, עֶר הָאט עֶס מִיר פֶערְשַׁאפְּט אוֹג אִיךְ הָאבּ אַרינְגֶע שָׁאטֶען. דָאךְ הָאבֶּען מִיר עֶס גֶעמָאן נִיט אוֹיס אֵייגֶער בּייוֶען אַבְּויכְט, דָאם הֵייסְט, אוּם צוּ פֶערְנִיפְטֶען אִיהר דֶער מִיט ויא אִיהר מֵיינְט, דֶען דִיזֶער פּוּלְוֶוער אמְט קֵיין גֵיפֶּט . נַאנְץ אוּמְגֶעקֶעהרְט , אוּנְזֶער אַבְּזֵיכְט וַואר נור אוּם צוּ רֶעטְטֶען אִיחר דֶער מִיט פוּן אִיהרֶער גֶעפַאהרְלִיכֶען קרַאנְקְהֵייט , דֶען דִינֶער פְּרֶאשִׁיק אִיזְט אֵיין הָאכְסְט בֶּענַואקרְטֶעס ויבֶערֶעם) מִיטֶעל גֶענֶען דֶען שְׁלִיכֶענְדֶען פִיבָּער וָוָאס עֶנְרֶעט זיך בֵּייא אִיך אַללֶען עאוּרָאפיעֶרן מִיט דֶעם גֶעוִויססֶען טוֹיט , וָואס דִיזֶער פַאל אִיזְט בַּייא אוּנְז פַארְבִּינֶע נִיט , ווייל מִיר גֶעבְּרוֹיכֶען דֶער צוּ דִזען רֶעטֶענְדֶען פְּרֶאשִׁיק וָואס מִיר (אַלֶע פַארְבִיגֶע) הָאבֶּען עִם גֶעמַאלְטֶען אִינְטנֶעהֵיים פַאר אַייך , אוֹים דֶעם גְרוֹיסֶען הַאס וָואס אִיחר הָאט אִיהם אָבְּפֶערְדִינְט בַּייא אוּנְז דורְך אַייֶערֶע טירַאנִישֶׁע בֶּעמַאנְרְננֶען גֶענֶען אוּנְז אוג מִיר הָאבֶּען אי גֶעלָאוְט אֵלָוֹי פֶערעקקען (פּיינֶערֶען) פוּן דִיזֶער קְרַאנְקְחֵייט נויא דָאט צוּנָפָיה (בהמות) אֶנֶע מִימְלֵייד צוּ הָאבֶּען מִיט אַייך , דֶען אַזױ הַאלְט אִיחר דָאךְ אוְנז אוֹיךְ, נוּן הֵייסְט עם גֶעצָאהלְט מִיט דֶער וֶעלְבֶּען מִינְצֶע,

דִיזֶעם מִיטטֶעל אִיזְט אוּנז בֶּעקַאנְט שׁוֹין פוּן הוּנְדֶערְמֶע יָאהרֶען, אוג נָאךְ הָאט זִיךְ נִיט אֵיינֶער פון אנזֶערֶע פַארְבִּיגֶען גֶעוַואגְט עֶס צוּ עֶנְטְדֶעקֶען אֵיינֶעם עאוּרָאפֵיֶער, דֶען אוּנזֶערֶע פְּרָאפֶעטֶען (נביאים) וָואס וַוארֶען דַאן אוּנְטֶער אוּנְז אוּנ וָואם הָאבֶּען אוּנְז פְּרָאפֶעצֵייֶעט (נביאות גֶעזָאגְט) דָאס עס נֶעטם מִיט דֶער צֵייט אַיינְוַאנְדֶערֶען אַחֶער אֵיין פְרֶעמְדֶעס פָאלְק פון מָארְנֶע- זַייטֶעי (פון מזרח זַייט) אוּנ וֶועלֶען אוּנְז אוּנְטֶערְדְריְקֶען אוּג וֶועלֶען אִיבֶּער אוּנז טִיבַאנִיזידֶען, הָאבֶּען דַאן בֶּעשְׁוָוארֶען אוּנזֶערֶע עֶלְטֶערְן אוֹיף קֵינְדס קינְדֶער דָאס נִיט אֵיינֶער פון אוּנזֶערַע פַאמַאלֶענְיֶעס זָאל נִיט עֶנְטְדֶעקֶען דִיזֶען רֶעסְטוּננֶם מִיטטֶעל פוּן דֶעם שְִׁייכֶענְדֶען פִיבֶּער צוּ אֵיינֶעם פון דֵיא אַיינְגֶעואנְדֶערְטֶען בֶּערְִיקְקֶער , זַאגֶענְד דָאס נוּר ;ער אַליין (רֶער שְׁלייכֶענְדֶע פִיבֶּער) אִיזְט דֶער אֵינְצִינֶער מִיטטָל וָואס אִיזְט אִים שְׁטַאנְדֶע אויס צוּ רָאטטֶען (אוֹיס צוּ קָארֶענְיֶענֶען) זייא פון אוּנְזֶערֶעם לַאנְדֶע . זֵייא הָאבֶּען ֶּעשְׁוָארֶען אוּג צו נְלִיךְ נֶעפלוּכְט אוג אָבְֶּעָאגְט. דיא אֵיבַּעֶע זֶעלִיניש (עולם הבא), אַלֶע דִיא לֶענִיגֶע פוּן אוּנְז וָואם וֶועלֶען וִויססֶען פון אַזוֹי אַיין פֶּערְרָאטהֶער (אוֹיסְגֶעבֶּער) אוּג וֶועלֶען עס נִיט ‏ מִיטטְהֵיילֶען אוּנְזֶערֶעם פּּבְּלִיקוִם דַאמִיט מֶען זָאל ִיךְּ בְּלּמִיג רֶעכְנֶען אָן אִיהם אונ אָן זַיין נַאנְצֶעם בֶּעשַׁאף (פַאמִיליֶע) אוּנ נָאךְ. אִיזְט קיין גֶעהַימְנִיסט אַזוֹי מְרֵיי בֶּעוַאהרְט גֶעוָוארֶען זֶעלְבֶּסְט אוּנְטֶער אוּנְז פַארְבִּינֶען, וָואס זייען שוין פוּן זִייעֶר נאטור הָאכֶסְט פֶּערְשְִינֶען ; ויא רִיזֶעם גֶעחֵיימְנִים, אונ אִיךְ אוֹּנְנְלִיקְלִיבֶע בִּין אַלַוֹי דִיא עֶרְשְׁטֶע פון אַלֶע פַארְבִּינֶען וָואס אִיךְ הָאבּ גֶעוָואלְט מִיט דִיזֶעם מִיטֶעל רֶעטטֶען אֵיינֶע עְאוּרָאפִייֶערִין , אִיך מֵיין נֶעס מֵיינֶע דַאמֶע דִיא גְרָאפִין וָואס אִיחד לַעבֶּען אִינְט מִיר פִיל מִייֶערֶער אוג לִיבֶּער אַלָס מֵיינֶע זֶעלינְקייט

נאמער, = געש, ) עולם

29

(עולם הבא), דָאךְ אָבֶּער אִינֶם גֶעהֵיים, דָאם הֵייסְט דָאס זִיא זֶעלְבֶּסְט זָאל נִיט וִויססֶען דֶער פוּן , . דַאמִיט זִיא זָאל עִם נִיט עֶנְטְדֶעקֶען (מגלה זַיין) אֵיינֶעם אַנְדֶערן אוּג זָאל נִיט אַם עֶנְדֶע עֶס בַּאקַאנְט מַאכֶען אַללֶער וֶועלְט / אוּג דָאם נְלֵייבֶען אוּם עִם זָאלֶען זִיךְ נִיט דֶערְוִויססֶען דֶער פוּן אוּנְזֶער פַארְבִּינֶעם פּוּבָּלִיקים (נַארָאד) וָואס וֶועט זִיך גָעוִים בְּלוּטִיג רֶעכֶענֶען א מֵיינֶער נַאנְצֶען בֶּעשַׁאף (משפחה) .

נוּן הָאבּ אִיך מִיר צוּגֶעצוֹינֶען דוּרֶךְ מֵיינֶע אוֹיפְרִיכְטִינֶע לִיבֶּע צוּ מֵיינֶער דַאמֶע (אֵלְם אֵיינֶע גֶערֶעכְטֶע. אוג פֶערְדִנְטֶע שְׁטְרַאפֶע פון נָאט) אֵינֶען פֶערְדַאכְט (חשׂד) דָאס אִיך הָאבּ אִיהר גֶעוָאלְט פֶערְִיפְטֶען רֶער מִיט אוג וַואר אַלְזֹי ‏ פֶּערְאוּרְטְהֵיילְט דוּרֶךְ דֶעם צוּם טוֹיט , צוּם שִׁיטֶערְהוֹיפֶּען אונ אִיךְ וַואר אַלְזוֹי וִוילִיג אוּג בֶּערֵייט צוּ ערְלֵיידֶען בֶּעפְסֶער גַאנְץ מוּטְהִיג רִיזֶען שְׁרֶעקְלִיכֶען טוֹיט אֵלָם צוּ רֶעמטֶען מִיךְ דוּרך דיא ענְטְּרֶעקינְג פון דִיזֶעם ֶעְהֵיימְנִישם ,‏ אוּג וָואלְט דִיזֶען עִנְטְשָׁים טֵיינֶעם נֶעוִים נִי גֶענִנְרָעהֶם וֶוען עִם וָאלְט נִיט דוּרֶך מיינע פֶערְשׁויגֶענְהייט גֶעלִיטֶען דֶעם וֶעלְבִּגֶע שְׁמָאהלִיכֶען טוֹיט אוֹיך מַיין גֶעלִיבְּטֶער, דֶער אֵיידֶעלֶער פאמאגוסטע וָואם קֵיין פְּרֵייז (צְיָנֵא) אִין דֶער וֶועלְט אִיזְט מִיר צוּ טייֶעער אוּם צוּ עֶרְהַאלְטֶען אִיחם בַּייצ דֶעם לֶעבֶּען , דֶען ער פֶערְדִינְט עִם בֵּייא מִיר וֵייל אוּנְֶערֶע לִיבֶּע צוּ אֵיינַאנְדֶער אִיזְט מייגֶע פִיזישֶׁע לִיבֶּע , קֵיינֶע פְלֵיישְׁלִיכֶע (פלאָטטקאַיאַ) אָבֶּער איינֶע ‏ גיסְטִינֶע,. אֵיינֶע פְּלַאטָאנִישֶע. ִיבֶּע (פִילָאזָאפִישֶׁע לִיבֶּע '), עָס אִיז וֶוערְטָּה צוּ לֶעבֶּען פִּיר אֵיינַאנְדֶער אוּג דָאס גְלֵייכֶען צוּ שְׁטַארְבֶּען פִיר אֵיינַאנְדֶער ,‏ אוג זֶעלְבְּסְט ‏ דִיא. זֶעלִינְקייט (עולם הבא) צוּ פֶערְלִירֶען ביר אֵינַאנְדֶער , - אַלְזוֹי עִנְטְדֶעקֶע ‏ אִיד אייך דִיזֶעם מִיטָעל, נור אוּנְטֶער דֶעם זִיגֶעל דֶער פֶּערְשְׁויגֶענְהַייט , דָאס הֵייסְט {ֶעס זָאל בְּלֵייבֶּען אֵיין גע- הֵיימְנִים ‏ אוג נִימַאנְד זָאל עם וִויססֶען דָאס אִיך בִּין דיא עִנְטְּרֶעקֶערִין דער פוּן , | אוּם דִיא. פַארְבִּינֶען ‏ זָאלֶען זי נִיט בְּלוּטִיג רֶעכֶענֶען דֶער תַּאר אָן מִיך, אָן מִינֶעם גֶעלַיבְּטֶען אונ אָן מִיצֶער פַאמִיְִעי ‏

ייא הָאבֶּען עִם אִיהר פֶערְשְְׁרָאכֶען אונ זיא הָאט זייא ענְטְדֶעקִם* אוג אֵלֶם זֵייא הָאבֶּען גֶעמַאכְט פְּרָאבֶּען דער מיט אוֹיף מַאוְכֶע עעאוּראפֵּיאִישֶע פֶערְאוְּטְהֵילְטֶע (פֶערְמִשְׁפִּטֶע) צוּם שֵׁייטֶערְהוֹיפֶען וָואם וַארֶען בֶּעהַאפְמֶעף בֶּעפַאללֶען) מִיט דֶעם שְׁלֵייכֶענְדֶען פִיבֶּער וָואס וַוארֶען זֵייעְרֶע נֶענּג אִין דֶעם גֶעפיננְנִים פון דֶער אִינְויִצְיֶע אינ עִם הָאט גֶעלנֶען גֶענְלִיק) ---- דען

*) פלַאמַאנִישֶׁע לִיבֶּע הֵיינְט אַזֹי אֵיינֶע אַדֶט לִיבָּע וִיא אַמָאל דֶער פִּילָאזָאם פּלאַטאָ הָאט גֶעלִיבְּ זַיינֶע גֶעלִיבְּטַע, נִיט אוֹים אִיהרֶער מֶערְפֶּערְלִיכֶען שֶׁענְהֵייט נור ‏ אוֹים אִיחכֶע ‏ גֵייסְטִינֶע = (דוּשֶׁעוְנֶע) אֵיינֶענִי שַׁאפְטֶען (מעלות) .

(אמער, געש,)

40

דֶען דיא נייען אִין אֵינִיגֶע טֶעג גֶעוָוארֶען גֶעוּנְד , הָאט זִיך שׁוֹין בֶּעוויזֶען דָאס דֶער פְּרֶאשִׁיק וָָאם זִיא הָאט אַרַיין גֶעמִישְׁט אִין דיא קאוע וַואר אוֹיךְ קיין אַנְדֶער זַאךְ ויא דיא בִינָא, אוּג מֶען הָאט זֵייא בֶּעפְרַייט אוּנ / דֶערְהַאלְטֶען בֵּיידֶען אויף וִייֶערֶע פָארִינֶע שְטֶעלֶען. דֶער נָאך אֵלָם דיא גְרָאפִין זֶעלבֶסְט אִיוְט גֶעוארֶען פַאללִיג גֶעזּנְד. דוּרֶך דֶעם זֶעלבִּיגֶען מִיטֶעל, הָאט זִיא זייא בֵּיירֶען פָארְגֶעשְׁטֶעלְט פאר דֶעם שְׁפַּאנִישֶׁען קענִיג אֵלֶס דָיא עִנְטְדֶעקֶער פון דִיוֶעם הֵיילְמִיטֶעל וָואס רֶעטֶעט טוֹיוֶענדֶע פון דֶעם שְׁלייב: פִיבֶּער. דֶער קענִיג הָאט נֵייא בֵּיירֶען גֶעאַדֶעלְט, ‏ דָאם הֵיימְט בֶּעשָׁינְקֶען מִיט דְוָוארְיַאנְמְטְוָא , אוּנ מִיט אַ שָׁטִיק לַאנְד. דִיא גְרָאפִין הָאט זֵייא בֵּיידֶען פֶעְהירַאטְהֶעם , רֵייְליךְ בֶּעשָׁאנְקֶען אונ דוּרךְ אִיהֹר (דִיא גָרָאפִינם) רֶעקָאמֶענְדַאצְיֶע . הָאט דֶער וִויצֶעקֶענִיג גֶעמַאכְט פאמאנוסטען פִּיר . אֵיין אַלְקַאלְדָא (אַסֶעפָאר), ‏ אוּג ייא בֵּיירֶע (דֶער וִויצֶעקֶענִיג אוּג זֵיינֶע פְרוֹיא דיא גְרָאפִין) זייען בֵּיידֶען גֶעבּלִיבֶּען גוט זִיעֶר גַאנְצֶען לֶעבֶּען, דֶען זייא הָאבֶּען זִיךְ נִיט גֶעקָאנְט פֶערְנֶעסְסֶען דָאס זֵייא הָאבֶּען אִיהר גֶערֶעטֶעט פוּן דֶעם שְׁלֵייכֶענְדֶען פִיבֶּער אוּג צוּ אִיהֹר וַוארֶען גֶערֶעמֶעט נָאךְ טוֹזֶענְדֶע. פון דִיזֶער קְרַאנְקְהַייט אוּנ דָאס דִיזֶער פּוּלְוֶער וֶועט נָאךְ בְּלֵייבֶּען אֵיין רֶעטוּנְגְט מִיטֶעל פון דִיזֶער קְרַאנְקְהֵיט פִּיר אִימֶער, אוּנ הָאבֶּען אַלְוֹי נָאך דער צוּ נִיט גֶעקֶענְט בֶּערוּהִיגֶען זִיךְּ אִיבֶּער דיא מַארְטֶער (ענוים) וָואס ואר זֵייא אָנְגֶעטָאהן צוּ לִיבּ זייא אִין דֶער אִינְקְווזיצְיִע, זייא הָאבֶּען זִיך דַארוּם בֶּעמִיהֶעש צוּ פֶערְנִיטֶען זייא דֶער פַאר מִיט אַלֶעם גוּמֶען וָואס וַואר זֵייא נוּר ‏ מֶענְליךְ גֶעוֶען צוּ טָא אוּג וֵוייל דִיזֶער הֵיילְמִיטֶעל צוּא דִיוֶעם גֶעפָאהרְלִיבֶען . שְׁלייגֶענְדֶען פִיבֶּער אונ כְּשִומָא שׂין צוּא אַלֶע אַנְדֶערֶע גֶעוואוֹינְיכֶע פִיבֶּערן. אִינְט גֶעוארען בֶּעקָאנְט אִין אַלֶע לָאנְדֶער דורך דִיזֶע גְרָאפִין וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען כינכאן , וֶוערְט נער גֶענַאנְט אוֹיף אֵיהֹר נָאמֶען. אוּנ הֵייפְט דַאהֶער כִינָא בִּיו דִיזֶען טָאג. נון קֶעחרֶען מִיר אִיצוּנְד אוּם, וא אוּנְזֶערֶער ‏ הוֹיפְּט עֶערְצֵייהלוְּג,

ידיל יי----- 5 אִבְּרַאם מְפַּאלֶענְמָא אוים אַמְסְטֶערְֵאם. אונ זיין הַאנְרֶעלְט רִינֶער אַרָאן אוֹים וִילְנָא, מִיט אַיֶאהר זֶעְצִיג אָרֶער זִיבֶּעצִי צוּריק וַואר אַמעריקא פִיר אּנֶערע וִּישֶׁע יודֶען איין אּטָאפְען ), אדֶער בֶּעססֶער צוּ זָאגֶען אֵייֶע פַאבֶעלְועלְט

דאס

*) אוּטָאפֶען וֶערֶען אָנְגֶערוּפּען אַזֶעלְכֶע. לֶענְדֶער וָואס נַארֶען מיין (אמער, געש,)

41

(דָאס הֵייסְט,. אֵיינֶע אוֹיסְגֶעְּרַאבְטַע זַאךְּ נוּר, וָואס נֶעפִינְט זִיך נִיט אִין דער וִוירקלִיכְקייט , אֵיינֶע וִוידוּמְקֹא) אוּג אִיזְט {עם נָאךְ אִיצוּנָד אוֹיך פִיר מַאנְכֶע ‏ קליינע = יּרִישֶׁע ‏ גֶעמינְדֶען ואס לֶעבֶּען אִין מִיף פַּאלֶיֶעסְיֶע אָדֶער אִין דֶער נַויימֶען אוּקְרַאיְגֶע, אוּנ אַזוֹ אוֹיך קֶען מֶען זָאנֶען דָאם זייא הָאבֶּען דאן קיין בֶּעססֶערֶען בֶּעגְרִיף גֶעחַאט פון אַלֶע אוּנזֶערֶע לֶענְדֶער וִויא לוט'ס טֶעכְטֶער הָאבֶּען גֶעהַאט פוּן דֶער גַאנְצֶען וֶועלְט וָואס זֵייא הָאבֶּען גֶעמֵיינְט דָאם מִיט דֶעם אוּנְטֶערְגַאנְג פו סדום אוּג עמורה אִיזְט שׁוֹין קיין מַאן פִיר זֵייא גֶעבְּלִיבֶּען ויא נוּר זִייֶער פָאטֶער ;/ דָאס הֵייסְט זייא הָאבֶּען גֶעמֵיינְט דָאס נוּר וייעֶרֶע שְׁטֶעטְלאך זֵייעֶן גֶענִים דָא, אוג אַנְדֶערֶע שֶׁטֶעט פוּן אַנְדֶערֶע לֶענְדֶער זיֶען מָעֹהר נִיט ויא גֶעזָאגְט אוּנ וַוייטֶער נִיט, נחױ מִיט דֶעם אוֹיְנַאהם דָאס געס אִיזְט נָאךְ דָא בָּאֶמֶת אַשְׁטָאם ירושלים, הברון, צפּת, שכם, וַוייל עם פְלֶעגֶען צוּ קוּמֶען צו זֵייא שְׁנָארֶער פוּן דָארְט, . אוג שְׁנַארֶער פוּן דַאנֶען ‏ פְלֶענֶען צוּ קוּמֶען אַחִין, אנ דָאס אוֹיך הָאבֶּען נִיט אַלֶע נָאךְ גַאנְץ אוֹיף רִיכְטִיג גֶענְלוֹיבְּט, דֶען זֵייא הָאבֶּען בֵּיידֶען גֶעהַאלְטֶען פִיר בֶּעטְרִינֶער נוּר, ‏ דָאס הֵייסְט, דָאס נִיט יֶענֶע קוּמֶען אַהֶער פוּן דָארְט אוּנ נִיט דיא קוּמֶען פוּן דַאנֶען אַהִין ,‏ דֶען עם זייֶען פִילֶע ירושלמים עֶערְגְרִיפֶען גֶעוָוארֶען דֶאם זֵייא זַייֶען קיין מָאל גֶעוֶוען אִין ירושלים אוּג וָואס זֵייא דייען נוּר פֶערְשְׁטֶעלְטֶע ירושלמים *), . אוּנ דָאס גְלֵייכֶען הָאבֶּען זַיִיא גֶענְלוֹיבְּט דָאס עֶס אִיזָט דָא אַ שְׁמָאט וָאס מֶען רוּפָּט פּראג אוּג אַ שְׁמָאט וָואס מֶען רוּפָט ימעץ נור דַארוּם וֵוייל זִייערֶע גְרוֹימֶע רַבְּנִים וַוארֶען אָנְגֶערוּפֶען אוֹיף זִייֶערֶע נֶעמֶען, לְמֶשֶׁל רי יונתן פראנער אוּג דֶער שאנת ארי דֶער מעצער רָב, מָאל אוֹיף דֶער וֶועלְט אונ מֶען הָאט זֵייא נוּר אוֹיסְגֶערִיינְקְט אוּם צוּ מַאכֶען פוּן זֵייא פְרִימֶערֶען וִויא דִיא וִוירְקְליכֶע לֶענְדֶער זָאלֶען רֶענִירְט וֶוערֶען .

דִיזֶער פַאל אֵיוְט גֶעשֶׁעהֶען ‏ מִיט אֵינִינֶע . מָאנַאט צוּרִיק ‏ אִין פּעטערסבּורג מִיט אֵיינֶעם ירושלמי וָואם הָאט דָארְט גֶעקְלִיבֶּען נִדָבוֹת אוֹיף ארץ ישראל אוּג פֶערְקוֹיפְט שְׁמִיינֶערְנֶע פִינְגֶערְלַאךְ וָואס זִייֶען (וויא ער הָאט גֶעזָאגְט) אוֹיסְגֶעהוֹיֶען פוּן דיא דָארְטִיגֶע מְקַאלֶעס אונ נָאך אַנְדֶערֶע זֶעלְטֶענָ- הַייטֶען, אונ אַזוֹי הָאט עֶר דָארְט צוַאמֶענְגֶעשַׁארְט גֶעלְט גְרוֹיסֶע סוּמֶען , -בִּיז מֶען הָאט אִיהם דֶערְקֶענְט אַז עֶר אִיזְט אֵיין שְׁניידֶער פוּן דֶער שְׁטָאט בּאבּרוֹיסק , אוּנ וַואר גֶעשְׁמֶעלְט פַאר דֶעם פְרִידֶענְסְגֶערִיכְט (מִירָאוָואי סוד) וִויא עִם אִיזְט בֶּעשְׁרִיבֶּען אִין דֶער צֵייטוּנְ., אוּנ דִיזֶער פַאל וַואר אוֹיך יט דֶער ,גענע" דֶעם שמעי' נוּם יוֹם טוֹב בִּיטֶערְס וַויבּ, וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען .גענע דִיא ארץ ישראל מֵיידֶעלי, ווייל אִיהר פָאמֶּער וָואס אִיזְט וֶועסְט אַוֶועק גֶעפַארֶען מִיט אִיחר קיין ארץ ישראל אֶחֶט גֶעשְׁטָארְבֶּען אִין אָשמענע (אוּנְטֶער וֶוענֶענְס) אוּג זִיא הָאט זִיךְ אוּמְגֶעקֶעהרְט מִיט אֵיינֶעם זאק ארץ ישראל עֶרֶד, --

(אטער,, געש,)

43

אַם זִיבֶערְסְטֶען אָבֶּער וַואר מֶען גֶעוִיס מִיט דֶער שְׁטָאט אַמפטערדאם ָאט הֵייפְט דָאט זִיא אִיזט אַם וִוירְקְלִיכְסְטֶען דָא אִין נָאטטֶעס וֶועלְט, דֶען עִם פְלֶענֶען אַרוּנְטֶער צוּ קוּמֶען פון דָארְט אַלֶע יָאחר אִידֶעשֶׁע קיפְליטֶע מִיט זִייֶערֶע סְחוֹרוֹת אוֹיף זעלווער יָרִיד ואס וַואר דַאן דֶער גְרֶעסְטֶער פוּן אַלֶע יְרִידִין פון ליטא אוּנ אֵיזְט אוּנְטֶער גֶענַאנְגֶען נייל ער פְלֶענְט זִךְ אָנְהֵייבֶּען מִיט גְרוֹיסֶע נְגֵבוֹת אוּג עֶנְדִיגֶען זִיךְ מִיט נְרוֹימֶע שְׂרֵפוֹת ; אוּג אִין דִיא לֶעצְטֶע צֵייטֶען אוֹיךְ מִיט גְרוֹימֶע פַּאימְקֶעס, זָאנְסְט (דָאס הֵייסְט וֶוען נִיט דִיזֶע גְרוֹיסֶע בֶּעוַייזֶע) וָואלְטֶען זֵייא נָאר נִיט גֶענְלוֹיבְּט דָאס עס אִיזְט. נָאך דָא יעפֶּעס וֶועלְטֶען חיץ זייֶער מְקְרִיפְּשְׁטֶעטֶעלֶע. דֶען זַייֶער נַאנְצֶער הַאנְדֶעלְס פֶּערְקְעֵהר מִיט דֶעם אוֹיסְלַאנְד וַואר טר דוּרֶך אֵיינֶען אֵיינְצִיגֶען מְשׁוּלָח וָואס הָאט מוֹצִיא גֶעוֶוען דֶעם אִידִישֶׁען פֶערְקָעֹהר מִיטּ ליפּציג , ויא דַאן דֶער שְׁתַּדְלָן וָואס הָאט מוֹצִיא גֶעווֶען אַלֶע אִירֶעשֶׁע קָהָלוֹת מִיט פּוֹילֶעשׁ רֵיידֶען אוּנ פּוֹילֶעשׁ שְׁרַייבֶּען , אונ דיזע אַמסטערדאַמער קוֹיפְלֵייטֶע פְלֶענֶען זייֶער אֶפֶט פֶערְשָׁלֶעפֶּען מִיט זִיך מַאנְכֶען יְּגֶען מַאן אָדֶער בְּחוֹר קיין הָאלַאנְד. אוּנ וַוייטֶער הָאט קֵיינֶער פוּן אוּנְזֶערֶע אִידֶען זִיךְּ נִיט גֶעוַאגְט אַנָאז אַרוֹים צוּ שְׁטֶעקֶען ַאנְרַאנִיצֶע . דורך דִיזֶע אַמסטערדאַמער קוֹיפְלֵייטֶע אִיזְט גֶעוָארֶען פֶערְשְׁלֶעפְּט נָאךְ הָאלַאנְד אוֹיךְ דֶער אהרן ספאלענטא . ער וַואר דַאן אַלָט אַיָאהר צְוַואנְצִיג, נָאךְ אוּנְפֶערְהֵירַאטְהֶעט , אוג אִיזֶט גֶעשְׁטַאנֶען גַאנְץ אַלין אוֹיף נָאטֶעם וֶועלְט, דֶען עֶר וַואר אָן עֶלְטֶערן אוּג דֶער צוּ נָאךְ גַאנְץ פּרֶעמְד אִין זֶעלְוע, דֶען עֶר ואר אַלֵיין אַיין ווילנער / אוּג פְּלֶעגְט אַלֶע יָאחר צוּ קוּמֶען קיין זעלוע צוּ דֶער צֵייט פוּן דֶעם דָארְטִיגֶען יָרִיר אוּם צוּ זַיין דָארְט אֵיין שְׁמֵייחֶער אוג גֶעהִילְפָע אִין דִיא גְרוֹיסֶע פַּאקיקַאמֶערן פון דִיא אוֹיסְלָאנְרִישֶׁע קוֹיפְלִיטֶע וָאס פְלֶענֶען דָארְט צחַאמֶען פָארֶען אוֹיף דֶעם יֵריד , אוּנ הָאט אַלְוֹי גֶעהַאט דָאם גְלִיק אַם עֶנְדֶע צוּ בֶּעקוּמֶען אֵיין אָרְט אִיבֶּער דִיא צַייט פון דִיזֶעם יָרִיד בַּייא אֵיינֶעם אַמסטערדאַמער קוֹיפמַאן וָאס הָאט גֶעהֵיימֶען אַבּראַם ספאלענטא , וָואס וַואר זִייֶער בייךְ אוּנ דֶער צוּ הָאכְסְט בְּראוו , אוּנ וַייל דִיזֶער יוּנְגֶער אַראָן וָואם הָאט פֶּערְגֶעוִים דַאן גֶעהֵייסֶען אַרקע" וַאר אֵיין פִּיקְסֶער יּנֶגֶע , שֵׁין גֶעוַואקְסֶען , לונ אוּג אויך זִייֶער בְּרֵאוו אוּג רֶעכְט גֶענִיט שׁוֹין אִין דיזעם גֶעשֶׁעפְּט וָואס אִינְט בֶּעשְׁטַאנֶען אִין שְׁנִיט סְחוֹדָה, הָאט אֵיהם דֶער קוֹיפְמַאן פַארְנֶעשְׁלָאגֶען דָאס עֶר זָאל פֶערְבְלַיבֶּען בֵּייא אֵיהם פִּיר אִיממֶער, דָאם הַייסְט יעֶר זָאל מִיט פָארֶען מִיט אִיהם אוֹיף אַלֶע אַנְדֶערֶע וְרִידֶען אִין רוּפְלַאנְד אוּנ נַאכְהֶער זָאל עֶר מִיט צִיהֶען נָאךְּ הָאלַאנְד, הָאט אִיהם גֶעגֶעבֶּען אֵיין גוּטֶעם גֶעהַאלְט אוּנ דֶער צוּ נָאךְ פָארְגֶעשְׁפִינֶעלְט אֵיינֶע גּטֶע צוּקוּנְפְט (דָאם הֵייסְט אַ נושען תּכלית), דֶען ער הָאט אִיהם פֶערְזִיכֶערְט דָאם עֶס וֶועט וֶוערֶען דָארְט פון אִיהם אֵיין נוּמֶער קוֹיפְּמַאן מיט דֶער צַייט , אוּג וִויא אוֹיך דִיזֶער פָארְשְלַאג ואר אִיהם הָאכְסְט וִוילְקָאמֶען (גֶעפֶעלֶען) (אמער, געש,) האט

(

הָאט ‏ ער דָאךְ נִיט גֶעוַאנְט עֶס אָנְצוּנֶעהמֶען בִּיו ער הָאט זִיך אִיבֶּער דֶעם מְיֵשֵׁב גֶעוֶען מִיט זֵיינֶעם אַ פֶּעמֶער אַ װילנער, וָואס וַואר דַאן אוֹיף דֶעם יִָיד . דֶען געם וַואר אִיהֹם דָאס אוֹיסְלַאנְד ויא אֵיינֶע וֶענֶע וֶועלְט , אוּג אַלֶם וֶענֶער הָאט אִיהם צוּ גֶערֶעדְט דֶער צוּ הָאט ער עֶס אָנְגֶענוּמֶען מִיט בֵּיידֶע הֶענְד אוּנ אִיזְט מִיט וֶענֶעם פֶערְרֵייזְט אונ הָאט מִיט אִיהֹם אִין אֵיינִינֶע מָאנַאט אַרוּם , דָאס הֵייסְט נָאךְ אַלֶע ְרִידִין וָואס וַוארֶען אִין לֵיטָא, פּוֹילֶען אע רֵיימֶען ,. אַינְגֶעטְרָאפֶען אִין ‏ אַמְְטֶערְדַאם ,

עֶר ואר בַּייא אִיהם דְרֵיי וָאחר נָאךְ דֶער רֵייהֶע ,. אוג זייא וַארֶען הָאכְסְט ‏ צוּפְרִידֶען פון אֵיינַּאנְדֶער. ‏ אַלֶע יָאהֶר וַאר עֶר מִיט אִיהם אוֹיף זעלווער יָרִיד אוּנ הָאט אַלְזוֹי גֶעהַאט גֶעלֶעגֶענְהֵייט בֵּייא יֶעדֶעם מָאל צו זֶעהֶען זִיךְ מִיט זֵיינֶעם פֶעטֶער אונ צוּ דאנקען אִיחם פִיר זַיין רֵאטָה, אוג נָאךְ מָעהר אֵלֶס צוּ דאנקען ; דֶען ער בְלֶעגְט אִיהם אנְטֶער צוּ הֶעלְפֶען מִי עֶמְלִיכֶע צֶעֶענְדְליג טָאלֶער אוג פְלֶענְט זִיך שִׁיידֶען ‏ פון אִיזם יֶעדֶעם מאל מִיט דֶער הָאפֶענוּנְג זִך ווידֶער צוּ זֶעהֶען מִיט אִיהם . לֵיידֶער אָבֶּער הָאט זי דִיעַע הָאפֶּענוּנְג מָעהר אַלֶם דָרֵיי מָאל נִיט פֶערוויְקְלֵיכְט, דֶען אִין דֶעם פִירְמֶען יאהר וואר שׁוֹין אִין זעלווע נִיט גֶעוֶוען צוּ זֶעהֶען נִיט דֶעם אברהם ספּאלענטא אוּנ גִיט דֶעם אַראן , דֶען עֶס הָאט זִיךְ. גֶעמַאכְט,. אֵיינֶע גְרוֹיסֶע עֶנְדערוּנְג אִין דֶעם הוֹוְלִיבֶען לֶעבֶּען פוּן דִיזֶעם אבראם ,. וָואס הָאט גֶעצוֹינֶען אֵיינֶען גְרוֹימֶען שִׁטְריךְ (שְׂטֶערֶענֶעם) אִין דֶעם אַראנס רֶעכֶענונג ,. ויא מי- וֶועלֶען עס דָא דֶער צֵיילֶען ַּאלְד אִין דֶעם פִינְפְטֶען קאפִּיטֶעל ‏ אֵיינֶע גְרויסֶע ערע אַלֹי יא נייט מִיר מֶענְשֶׁען זיען קירְצִיכְטִי דָאס מיר קענען ני ויְמְהשַׁאפְטֶען (בַאפְפָארָיזַאוֶען זִיְ) אִיבֶּער דיא צוּקוּנְפְט (שְׁפֶעטֶערֶעץ צֵייט) וָואס לִיגְט נוֹר אִין גָאטטֶעם הַאנְד , אוּג דָאט גִימַאנְד. אִיזְט אִים שְׁמַאנִד צוּ זָאנֶען דָאס עַר וֶועט מָארנֶען דָאס וֶעלְָּע מָאן וָואס עֶר נָאך היינְט קאן.

יי יל 0 {עייירי- 5 ר' יְהוֹשֶׁע סְפַּאלֶענְמְא אונ זיין זון אִזַאק סְפַאלֶענְמָא.

דָאם עֶרְשֶׁטֶע לַאנְד וָואס הָאט גֶענֶעבֶּען דֵיא יוּדֶען בִּירְגֶער רֶעכְטֶע אונ אַלֶע פְרִייהֵייטֶען הַן אִין ענְינִי אֲמוּנַה אונ הֵן אִין עֲנִיגִי מִסֶחֶר , אוג וָואס אִיהר בָּאדֶען (עֶרד) ואר קיין מָאל בֶּענֶעצְט אוג בֶּעפְלֶעקְט מִיט אוּנזֶער בּלוּש , וַואר נור הָאלַאנְד, זִיא וַואר דִיא אֵיינְצִינֶע וָאס הָאט גֶעעֶפֶענְט פַאר אונז אַלֶע טוֹיֶערֶען פוּן אִיהרֶע שְׁטֶעְט אַלָם שפאניען אוּג פארטונאל הָאכֶּען אנ אַרוֹיס גֶעטְרִיבֶּע פון זִיךְ אנ וָואס הָאט אוֹיךְ אוֹיפְֶענּמֶען אי זִיך נַאכְהֶער אַלֶע אּנְגֶערֶע אָניסִים (מארַאנֶען), וָואס הָאבֶּען זיך גֶעפְלִיכְטֶעט

(אמער, | געש.) . אנטלאפען

44 (אַנְטְלָאפֶע ‏ פון דֶער מִירַאנִישֶׁען אִינְקְוִיזיצְיֶע אוב עָם ואר זַא פְריא

2 6 5 { = + 5 6 4

צוּא בֶּעשׁניידֶען זיך אוּג אוּמְקֶעהרֶען זִיךּ צוּא דֶעם גְלֹיבֶּען פון זִייֶערֶע עֶלְטֶערן )*‏ אוּג זֵייא (דִיא הָאלֶענְדֶער) הָאבֶּען נָאט ויא דַאנְק נָאך בִּיז אִיצוּנְד קֵיינֶע אוּרְזַאכֶע צוּא בֶּערִיֶען עִם (חָרֶטָה צוּא הָאבֶּען) דָאם זיא הָאבֶּען עס גֶעטָאהן , דֶען דִיא אַיינְגֶעוַאנְדֶערְטֶע יּדֶען פון שפאניען אוּנ פוּן פאָרטוּנאַל הָאבֶּען אַרַיינְגֶעבְּרַאכְט אִין האָלאַנד וְרוֹיסֶע שָׁאמְצֶע (עשירות), זֵייא הָאבֶּען פֶערְנְרֶעסֶענְט דֶעם הַאנְדְעַל או נָאךְ מָעֹחר דיא בִּילְדוּנְג אוּג דֵיא גֶעלֶעחרזַאמְקֵייט, דֶען דֵיא שפאַנישע אוב פאָרטוניזישע יּדֶען נַוארֶען דַאן דִיא גֶעלֶעהרְטֶעסְטֶעץ אוּג גֶעבִּילרֶעטְסְטֶען מָאנֶער פון גַאנְץ ‏ עְאוּרָאפֵּא ,‏ וָואס וייֶרֶע נֶעמֶען שֵׁינֶען איג אִיבֶערְשְנְרַאה;ֶען נָאך אִיצוּנָד דיא גֶעמֶען פץ אַלע אַנְדֶערֶע גֶעלֶעהרְטֶע, װִיא צום בַּיישְׁפּי דֶער ברוך שפינאָצאַ, דֶער אוריאל אַקאָסטאַ אוּג נָאך מֶערֶערֶע זֵייעֶר גְלֵייכֶען ,‏ דָאס עס וַואר זייא צוגֶעשִיקְט קֶענִיגְלֵיכֶע אוג פִירְשׁטְלִיכֶע זֶאהנֶע (זין) אוּם צוּא בִּילְדֶען זייא , אַזוֹי הָאט דַאן האָלאַנד פֶערְשְׁטַאנֶען צוא בֶּערייכֶערֶען זיךְ מִיט גַיסְטִינֶע (דּשֶׁעונֶע, גְרַאוסְְוֶענֶע) שֶׁעצֶע אונ מִים מַאמֶערְיֶעלֶע שֶׁעצֶע (דָאס הֵייסְט מִיט אוֹצָרוֹת פוּן חָכְמָה אוּנ פוּן עֲשֵׂירוֹת) אוּנ אַלְץ אוֹיף דִיא רֶעכֶענוּנְג פוּן שפאניען, דֶען זִיא הָאט דוּרֶך אִיהרֶען מִירַאנִישֶׁען אוּג צוּא נְלייך הֶעכְסְט דוּמֶען שְׁריטְט (שאַנ) זייר פִיל גֶעליטֶען דַאן , - אוּג לֵיידֶעט דַארִיבֶּער נָאךְ אִיצוּנְד. אוֹיךְ , - דֶען צַייט זִיא הָאט אַרֹיס גֶעְרִיבֶּען. פון זיך דִיא ײּרֶען *י) אִיזְט זיא פֶערְזונְקֶען אִין אֵיינֶער | : גרויסען

*) אַלְס דֶער קענִיג פון פאָרטונאַל הָאט מִיט אַ יָאהר . פוּפְגָעהן צוּרִיק , . זַייענְד אִין אַמסטערדאַם , בֶּעזוּכְט דיא סָפַּרְדִישֶׁע שׁוּל, הָאט עֶר גֶעזָאגְט דִינֶע וָארְטֶע ‏ דדִיזֶעם נָאטטֶעס-הויז אָזֶט אֵיינֶע שַׁאנְדיילֶע (פָאזָרְנֵי סְטָאלֶב) (מצבת קלון) פִּיר מֵיין לַאנָד . דֶען עִם אִיזְט אֵיינֶע שַׁאנְדֶע פַאר אוּנָן, דָאס מִיר הָאבֶּען אעזֶעכֶע בֶּעסְטֶען בִּרְגֶער גע צְוואענֶען אָנְצוּבֶּעטֶען דֶעם גְוֹיסֶען שֶעפֶּער אִין אֵיינֶעם אַנְדֶערן לַאנְדֶע, אוג אַזֹי הָאבֶּעץ מיר נָאךְ פִילֶע שַׁאנְדְפְלֶעקֶען אױם צוּא וַאשֶׁען פון אוּנְזֶערֶער גֶעשִׁיכְטֶע (קְרָאנִיקֶעם) .

**) פּאָרמוּנאַל , וָואס הָאט דָאס גְלִיק גֶעהַאט אִין דיא גִייֶערֶע צֵייטֶען צוּא וֶוערֶען רֶענִירְט פן פִיל בֶּעסֶערֶע קֶעניגֶע אֵלָס שפאניען אנ וָואס הָאבֶען אַלוֹי אֵינְעוֶעהֶען דאס דָאס זִינְקֶען פוּן זיר לַאנְד אִיט נור נֵויי? {עם הַאלְט שְׁלֶעכְט מִיט אֵיהרֶע פִּינַאנְצֶען אונ מִיט דֶעם קרֶעדיט , וָואס דורך דֶעם אִיזְט אִיחר הַאנְדֶעל הֶעכְְט גֶעלָאהמְט אוּג גֶעשְׁטָאקט אוג דָאם עס אִיוט מִיט זִייֶער רַייך (מְלוּכָה) אַזוֹי ווייט גֶעקוּמֶען דָאס זִיא וֶוערְט בֶּעדְרָאהֶעט (אוּנְרָאזַאיֶעט) מִיט אֵיינֶער הונְנֶערְסְנָאפָה, הָאכֶען זיד דיא הֶעננֶע בֶּעאילְט אַרין צוא רפֶען קין פּאָטוגאַל אִירֶעשֶׁע

ואמער,נעש.)

15

גְרוֹיסֶען אַרְמוּמָח (אָרֶעמְקֵייט) אוּג אֵיינֶער גְרוֹיסֶען אוּנוויסֶענְהֵייט אוּג וֶוערְט גֶעפְּלַאנְט פוּן. גְרוֹימֶע אוּנְרוּהֶען (מרידות) . זֵיא אִיזְט גֶעבְִּיבֶּען אֵײן גֶעזוּנְקֶענֶעס בייךְ (ממלכה שפלה) בִּיו דִיזֶעם מָאג אוּג אִין אַלְוי גֶעבְּלִיבֶּען אֵין וַוארְנֶענְדֶער (פְטְרַאשֶׁענדֶער) בֵּיישְׁפִּיל. פִיר אַלֶע לֶענְדֶער צוּ וָואס תִיר אין אנגְלִיץ עס קען פִּיהדֶען אֵיינֶע מְלוּכָה. (כייך) דִיא- פֶּערְפלוּכְטֶע אִינְטָאלֶערַאנְץ (נֶעטֶערְפִימָאסְט) דִיזֶע אוּנזִיטֶע (מדח רעה) הָאט אִיהר פֶערְפיינְדֶעט מִיט נַאנְץ עאוּרָאפַּא אוג אִין דוּרֶך דֶעם גֶעווּנְקֶען עד הַיום,

אֵיין גֶעגֶענְזָאץ (אֵיין הַפֶּך) וַואר שיין אוֹיךְ דַאן האָלאַנד, זִיא הָאט אוֹיפְגֶענוּמֶען דיא שְׁפַּאנִישֶׁע יוּדֶען אוּג דָאס גְלֵיינֶען דיא פָארְטוִּיזִישֶׁע יודען

רַייכֶע. בַּאנְקִירֶען פון איינגלאַנד , = פון פּראַנקרייך, פון וענעציע, אוג דָאם גְליינֶען גְוֹיסֶע. קֹיפיטֶע, ‏ אוג הָאבֶּען זיא גֶענֶעבֶּען דיא זֶעלבֶּע רֶעכְטֶע וָואס ;עס הָאבֶּען דָארט זִייֶערֶע ‏ אֵינְגֶעבֶּארֶענֶע ‏ אֵינְוואוֹיגֶער, דָאס הֵייסְט, צוא הַאנְדְלֶען ויא זֵייא וִוילֶען נור, - צוּא קוֹיפֶען גִיטֶער, צוא. זיין צִינָאנְנִיקֶעס, אַרַיין צוּא רוּפֶּען צוּא זִיך נָאךּ פִילֶע אִידֶעשֶׁע פַּאמִיליִען, וִויא פִיל זִיִיא וִילֶען, צוּא בּויעֶן שולען אונ בתי מדרשים את צוּא ַאלְטֶען זייר רֶעלִינָָאן גאנְץ פְֵייא . אוֹיף דִיזֶען רוף הָאבֶּען אַהִין אֵיין גֶעוַאנְדֶערְט אֵיינִיגֶע חנְדֶערְט פַאמִילָיֶען אִידֶעשֶׁע אוּנ אִין דֶעם פַּערְלוֹית פון אַ יָאהר דְרֵייסִג הָאבֶּען זֵייא זי דָארְט פֶּערְמְעהרְט בִּיו דְרַיטוֹיזֶענְד פַאמִילְוֶען אוג הָאבֶּען דָאס לַאנְד גֶערֶעטֶעט פוּן נוים את פון עלֶענְד אוּג זייא אַליין נייָען גֶעוָארֶען גְהוֹיסֶע מִילַאנֶערֶען אוג שְׁטִייֶען אִין גְרוֹימֶער אַנְטתֶג בַּייא דֶער דָארְטִינֶען רֶענִירוּנְג, דֶען דֶער גְרֶעסְטֶער טְחֵייל פוּן זייא זיעְן דֶעקָארִירְט (דָאס הֵייסְט בֶּעשָׁאנְקֶען מִיט אֶרְרֶענֶס) אוג אַ מְהֵיל אֵיזְט גֶעאַדֶעלְט , = צוּא בַּארְאנֶען גֶעמַאכְט , וִויא געם אֵיְט בֶּעשְׁריבֶּען אִין דֶער גְרוֹיסֶען אִידֶעשֶׁען ועלְט-גֶעשִׁיכְטֶע . פון ‏ ,גרעץ" וָואס וֶוערְט לֵיירֶער נָאך בִּיז וֶעצט פון קיין אִירֶעשֶׁע טָאכְטֶער גֶעלֶעוֶען, וֶעלִבְּסְ פון דֶער חֹיכְֶבְִּרֶעטְמְטֶען דאמֶע נִם - זיא הָאבֶּען גָעוּג מְהדֶאנֶען (טְרֶערֶען) צוּא וֵויינֶען אִיבֶּער ,טאַריאַ שטואַרט" אִיבֶּער ווערטהערס לֵיידֶען אָבֶּער נִיט אִיבֶּער דיא טְרַאגֶעדְיֶען (פְרוֹיֶר סְצֶענֶען) פון אוּנְזֶער נַאצְיָאן וָאם קוּמֶען פָּאר אִין דִזער גֶעשִׁיכְטֶע פוּן גרעץ, וִיא צוּם בַּיישְפִּיל פון דֶער פרַיילֵיין האַנאַ ‏ פיצאטא וָאס וַאר הֶעכְסְט גֶעבִּילְדֶעט ;‏ הֶעכֶמְט שֵׁיין , דִיא רֵייכְמְטֶע ‏ עֶרְבִּין אין מאַדדיד , מִיט וָואם פִּיר אֵיין מוּמָה זיא הָאט בֶּעשְׁטִיגֶען דֶעם שֵׁיטֶערְהוֹיפֶען פִּיר דיא וָוֹיסֶע אִידֶעע (בֶּענְרִים) פו אוּנְזֶער - רֶעלִגְוָאן . עֶס בֶּעויינֶען אִיחר הֲרִיסְטְלִיכֶע טֶעכְטֶער , נִיט אונזֶערֶע, דֶען זייא זייען צוּא שְׁטָאלְץ דַאפִיר ווייל זיא פֶערְאַכְמֶען וואס נור אִירֶעשֶׁעם אִיוְט . (אמער, געש.)

40

יּדֶען מיט אפֶענֶען אַרְטֶען אי הָאט וַייא גֶעלָאזְט גֶענִיסֶען אַלע פְרִיכְמע פְלָאדִי) פוּן דיא אַלֶע זִינֶע ‏ (פָאבְּיֶערֶעס אָדֶער נִצְחוֹנוֹת) וָואם זיא הָאם עֶרְהַאלְטֶען ‏ אִיבֶּער דיא שְפַנְיֶער גְלייכֶענְְהֵילֶם ויא דיא אִינְגֶעבְרֶענֶע הַאלֶענרֶער - דֶעַן בַאלֶ ויא זיא (האָלאַנד) הָאט עֶרְכֶעְ (אַיינְֶענוּמֶע) דָאס גְרוֹיסֶע לַאנְד בראַזיליען , וָואס לִינְט אִין דִיא זִידְלִיבֶע (דָרוֹמְדִינֶע) אַמעריקאַ אוּג וָואס הָאט דַאן נֶעהֶערְט צוא פיליפ דֶעם צְוַייטֶען, וָואס וַואר דַאן קעניג פוּן שפאניען, אוּג וָואס בראַזיליען וַואר דַאן דָאס ֵייכֶסְטֶע ‏ לַאנְד . אִין דֶער גַאנְצֶען וֶעלְט, דֶען זִיא הָאט דַאן גֶעהַאט אִין זיף פִיל נָאלְד ‏ . זִיְבֶּער , בְרילַאנְטֶען , וָאס מֶען הָאט יס גֶעקֶענְט בֶעקוּמֶען נָאר אָן מִיהֶע אונ אָן נָעפאהר, דָאס הֵייסְט מֶען הָאט זיר גֶעדַארְפְט, . זָא צוּא זָאגֶען ; . נור אֵינְבֵּיגֶען אום עם אוֹפְצוִיבֶּען -- הָאבֶּען ‏ אוֹיסְגֶעוַואנְדֶערְט פִיל טוֹיוֶענְדֶע הָאלֶענְדֶער פון האָלאַנד נָאךְ בּראַזיליען , אוג מִיט זייא צוַּאמֶען אוֹיך אַ פָּאר מוֹוֶענְד הָאלָאנְדִישֶׁע ירֶען וֶועלְכֶע עֶס הָאבֶּען זי דָארְט בֶּעזֶעגְט. דֶער גֶרֶעסְטֶער טְהייל פן זייא זיין גֶעוארֶען קאלָאנִיסְטֶען , דיא אִיגֶּערִינֶע הָאבֶּען זך בֶּעזֶענְּט אִין דיא דָארְטִינֶע שְׁטֶעדְט אוג זִייען גֶעווארֶען קֹיְִיטֶע , פַאבְּריקַאנְטֶען אוּנ הָאבֶּען זי מִיט דֶער צַייט דָארְט אַזוֹי וַוייט פֶערְמעהרְט דָאס דִיא אִירֶעשֶׁע. גֶעמֵיינְדֶע פוּן דֶער דָארְטינֶען הוֹיפְשְטָאדְט יזאַלואַדאָר' הָאבֶּען אְֶָעאַכְט צוא זִיךְ פִיר אֵיינֶען ראבַּעֶער דֶעם וֶועלט-בֶּרִיהסְטֶען ר' יצחק אֲבוהב נ'ע*) אוג וַארֶען דָארְט הֶענְסְט ְלִיקְלִיך אוּנ רוּהִיג בִּיו דיא פארמוניזען

= יט

=) דִיזֶעם לַאנְד הָאט פְּרִיהֶער גֶעהֶערְט צוּא פּאָרטוּנאַל אונ - וַוייל זיא וַואר דַאן נָאךְ גַאנְץ אוְבֶּעוואוֹינְט אוג מֶען הָאט אֵיהֹר גֶעוָואלְט בֶּעוֶעטְצֶען , הָאט יאָהאַן דֶער דְרִיטֶער , קעניג פוּן ‏ פּאָרטוּנאַל , - גֶעהֵייסֶען דָאס מֶען זָאל עֶנְְֵייסֶען פַוֶעעְנֶעמֶע) פוּן אִידֶעשֶׁע. עֶלְטֶערן דרע צְוֶועלֶף יָארִיגֶע קִינְרֶער, יוּנגֶען אוּג מֵיידְכֶען, אוּם צוא בֶּעזֶעטְצֶען מִיט זֵי דִיזֶעם לַאנְד אונ עס וַאר דַאן אֵיין נָרוֹים גֶעיָאמֶער א גֶעוַיין וָאס עֶם אִיזט נָאךְ נִיט גֶעשֶׁעהֶען . בֵּייא אֵיינֶער מוּטֶער וַארֶען עֶנְמְריֶען (הָאט מֶען ‏ אַוֶועקְגֶענוּמֶען) זִיבֶּען מינדֶער, וָואס דֶער אִינְְסְטֶער פוּן זייא זואר שוין 12 יָאהר אַלְט אוּג אַלָם דִיא מוּטֶער אִיז גֶעפַאלֶען פַאר דֶעם קֶענִיג אוּנ הָאט איהם גֶעבֶּעטֶען דָאס ער זָאל אִיהר לָאזֶען דֶעם לֶעצְטֶען הָאט ,ער אֵיהר גֶעעֶנְטְפֶערְט : ידַיין ווייגֶען פֶּערְנֶעמְט בַּייא מִיר קיין אָרִם אַלם דָאם הַיילֶען (ואויען) פוּן אֵיינֶער צוֹינ וָואס מֶען בֶּערוֹיבְּט אִיהר אִיהרע יוּנְגֶען" אוּנ הָאט אִיהר אַוֶועקְגֶענּרִיקֶעט פוּן זִיךְ . זייא זייֶען דָארְט אָבֶּער לע אוֹימנֶעשְׁטָארבֶּען פון דֶער שְׁלֶעכְטֶעץ ליפֶט וָואס ואר דאן | דָארְט אוּג פון דיא שְׁלַנְגֶען דיא נִפְטינֶע וָואס זִינן דָאכט גֶעטענע

(אמער, געש,) :

41

פַארְטוִּיזֶען הָאבֶּען פֶערְטְרִינֶּען פוּן דָארְט דִיא הָאלֶענְדֶער וָאס דִיוֶעם אִיז גֶעשֶׁעמֶען דורך אֵיינֶע נְהוֹימֶע בְּלוּטְפֶערגִסּנְג. דֶען עס וַואר אַ גְרוֹיסֶער שְׁטְרֵייט צְוִוישֶען דִיא הָאלֶענְדֶער אוּג דִיא. פָארְטוִיזֶען וָואס דיא אִידֶען הָאבֶּען אויך אֵיינֶע אטיל אץ דֶעם גֶענּמֶען אע הָאבֶּען גֶעפָאְטֶע גֶענֶען דיא פָּארְטוִּיזֶען וִויא דִיא הֶעלְדֶען אוּג הָאבֶּען גֶעמוּוְט אַם עֶנְדֶע אָנְּצִימֶען פון דָארְט מִיט דִיא הָאלֶענְדֶער צוּא נְלִיךְ/ אבֶּער נִיט אַלֶע הָאבֶּען זיך צוריק גֶעקֶעהרְט נָאךְ האָלאַנד, דֶען אֵיין גרוֹיסֶער מְהֵייל פון זיא, דָאם הֵייסְט דיא יֶענִיגֶע יּדֶען וָאם נִייֶען גֶעוֶוען דָארְט אַאלָאנִיסְטֶען אוג וָואס וַארֶען אַלְוֹי גֶעוואוֹינְט צוא אֵיינֶעם לֶענְרְִיכֶען לֶעבֶּען, דָאס הֵייסְט צוּא לַאנְדְבֹי (חְלֶעבֶּאפַּאשֶׁעסְטָוא) אוג נַוארֶען אַלְוֹי שוֹין זֵייעֶר וַויים פוּן מִסֶהֶר , הָאבֶּען זִיך שׁוֹין נִים אוּמְגֶעקֶעהרְט צוּרִיק נָאך עאוראפא אוּג זייען פֶערְְלִיבֶּען אִין אַמעיקאַ , הָאבֶּען זיך קָאלָאנְזִירְט וי גֶעוָוארֶען . מָאלָאנִיסְטֶען) אִין ‏ פֶּערְשִׁירֶענֶע ‏ פְרָאזִינְצֶען. אונ ‏ אִינזֶעלֶען. פוּן גַאנְץ אַמעריקאַ וָואס הָאבֶּען דַאן גֶעהֶערְט נָאךְ צוּא האָלאַנד , צוּא איינגלאַנד , = צוּא. פּראַנקרייך .‏ אֵיין קְלֵיינֶער מְהֵייל פוּן זייא נייען דאן אַוֶעק אוֹיף דֶעם קאַפּ') וָאס הָאט נָאךְ דָאן גֶעהֶעוְט צוּא האָלאַנד, אוּג נָאךְּ אֵין קְליינֶערֶער פְהֵיל איז אַוֶעק נָאךְ בּאַטאַפיא"י) וָאס גֶעמֶערְט נָאךְ בִּיז אִיצונָד צוא האָלאַנד ,

גַענוּג פון אַלֶע דִיזַע רֵייד אוּנְזֶערֶע אִיז אַוֹיס צוּ זֶעהֶען דָאס דיא ֶרִמַּע אִידֶעשֶׁע אִיננַואנְדֶערֶער אִין אַמעריקאַ וַארֶען נור ריא הָאלֶענְדישָׁע, וָואס דִיזֶעס אִיז גֶעשֶׁעהֶען אִין דֶעם יָאחר טוֹמֶענְד זֶעקֶם הוּנְדֶערְט פִּינֶם אוג צְוַאנְצִיג אוּנ יל זֵייא הָאבֶּען זיך אִין זיערֶע גִייָע ‏ אַנידֶעלוּנגֶן (בֶעוֶעצּנְגען) זֵייֶער שִׁימֶער בֶּעזֶעצְט, דָאס זֵייא הָאבֶּען נִיט אִין אֵינֶעם אָרֶט ‏ פון נִייֶערֶע גייע בֶּעויצונְגֶען קיינֶע גֶעמֵיינְדֶע (קהלה) אוֹיסְגֶעמַאכְט, דָאם זֵייא זָאלֶען קענֶען הַאלְטֶע אַ רָב, אַ שֹׁחֵט, אַ חַזִן , אונ מְלִמָדִים, וַוארֶען זֵייא מִיט דֶער צַייט אַזוֹי וַייט אַרָאפּ פוּן אִידֶעשְׁקייט, דָאס זֵייא זייען גֶעבְּלִיבֶּען נור בַּייא דֶער בֶּעשְׁנִידוּנְג אוּג דָאס אוױך נִיט אִין

אכמען

לָרוֹב . אֵיין קְליינֶער רֶעסְט ואס אִיז פון זֵייא גֶעבְּלִינֶּען, ואר מִים גֶענַואלְט ֶבּגֶעטוֹיפְט . נָאך שְׁפֶּעטֶער וַוארֶען אַחן פֶערְשַׁקְט פִילֶע ידֶען פוּן דֶער אַנֶקְוִויוִיצְיֶע , אוג עם אִיז פון זֵייא אוֹיך נִיט אִיבֶּער גֶעבְּלִיבֶּען.

') דֶער קאַפּ אָדֶער קאַפּלאַנד אִיז דֶער זִידְִיכֶע שָׁפִּיץ פון אַפּריקא אוּ הָאט דַאן גֶעהֶערְט צוא האָלאַנד . אִיצוּנְד גֶעהֶערְט עס צוּ ענגלאַנד,

*') בּאַטאַפיאַ. לִונָט אִין אֶפְטְאִינְדְיֶען אוּנ וֶערְט בֶּעוואוֹינְט פוּן הָאלֶענְדֶער אונ פון אַנְדֶערֶע ,עאוּרַאפִּיֶער ,‏ פוּן הַעֶעוֶער אוג פון פִּילֶץ נֶעגֶער אוּנ אִינִדְיַאנֶער .

7 (אמער, גש,)

48

אַכְטֶען טָאג פץ דֶער גֶעפּרְט , דֶען זייא הָאבֶּען קיין מוֹהַל נִיט גֶעהַאם בֵּייא דֶער הַאנְח אוּנ דָאס קֵנְד אִיז גֶעבְִּיבֶּען אוְּבֶּעשְׁנִיטְטען בִּיו עֶרֶב יום כַּפּּר, דֶען דַאן פְלֶענֶען זי זִייֶערֶע מֶעהרֶערֶע התּדֶערְטֶע צוּא וַאמֶען קוּמֶען פוּן נָאהֶענְטֶען אוּג פון נֵוייטֶען בַּייא דֶעם רַיינְסְטֶען אוג פְרִימְפְטֶען פוּן זֵייא וָואם וַואר אִים שְׁמַאנְדֶע (אוּג וָואם הָאט צוּ גְלֵייךְ אוֹיךְ גֶעוָואלְט) צוּא הַאלְטֶען בַּייא זִיךְ אֵיינֶען אִידֶעשֶׁען תַּלְמִיד חְכֶם פון אַמסטערדאם וָואס ואר אַ מוֹהָל, אַ שׁוֹהַט, אַ מִתְפֵַּל אוּג אַיין מוֹכִיח. אַ טְּהֵיל פון זִיא הָאבֶּען זִיְ פֶערְהירַאטֹהֶעם מִיט קרִיסְטֶען אנ וָואלְטֶען זִיך פֶערְֶעויס מִי= דֶער צַייט נַאנְץ אוג גָאר פֶּערְלִירֶען ויא אַמָאל דִיא עשרת השבטים ווען עס וָואלְטֶען זִיך נִיט שוין צַייט אַ יָאהר פּּפְצִיג אָנְגעֵייבֶּעץ מֶעהרֶערע יּדֶען פן פֶערְשׁידֶענֶע עאוּרָפִּיאִישֶׁע לֶענְדֶער אַרַינְצוַּיזֶען אִין דיא אַמֶערִיקַאנִישֶׁע לֶענְדֶער אוּג אִינְזעלֶען, וָאס הָאבֶּען אַלָוֹי ווידֶער אופֶָע. לוע דֶעם לֶעצְטֶען פוּנקען אִידֶעשָׁקיט וָואס הָאט נָאך זָא צו זָנֶען ימש (גֶנלִיהֶעש). בייא דיא דָארְמינֶע אִידֶעשֶׁע קָאלָנִמְטען. דע גְרֶעסְטֶּער טְהֵייל פון רזע ניען אירֶעשֶׁע אַנְקָאמְלנגֶע (אָנְגֶעקִטֶענֶע אַהִיו) וַוארֶען וִויא צוּא זָאנֶען שְׁנָארֶער , - מְשוּלָחִים. פון ארץ ישראל אוג נָאר אקְלִינֶע צָאהל פוּן יא הֶעכְסְט נָאטם ערְנֶעבֶּעַע לֵייטֶע ואס זיער צִיל ואר נוּר צוּא פְּרַיידִיגֶען גָאסטֶעס וָארְט אנָטֶער דיא אִידֶעשֶע . קַאלָאנִיסְטֶען אוּנ צוּא צוּא וֶוענְדֶען זייֶערֶע הֶערְצֶער צוריק צוּא דֶעם אִידֶעשֶׁעץ דַת . אוּנְטֶער דִיזֶער הְלינֶען צְאהל הָאט זי אוֹסְֶעגִיכֶענ אַיין הֶעכְסט גַאמטֶעס פִרְכְטִינֶער + מַאן וָואס הָאט גֶעהֵייפֶען יהושע ספאלענטאַ. וָאס ואר אֵיין בְּרוּדֶער פוּן דֶעם אַבואַם ספּאָלענטאַ אֵיין גֶעבֶּארֶענֶער האָלענדער פוּן דֶער שְׁטָאדְט ראָטטערדאַם. עֶר ואר דָאנִט, וִויא צוּא זָאנֶען אֵיין צְוֵוייטֶער שמואל הנביא, דֶען דִיזֶער אִיז דָארְט אוּמְגֶעפָארֶען פוּן אֵיינֶער אִידֶעשֶׁען קָאלָאנְ צוּ דֶער אַנְדֶערֶען אידֶעשֶען מָאלָאנְיֶע . אוּג ‏ דָאס גְלֵייבֶען זי גֶעשִׁיפְט פון אֵיינֶער אִנְזֶעל וָואס עס וארען דָארְט אִידֶעשֶׁע. הָאלַאניען. צוא ‏ אֵינֶער אַנְֶערֶען אִינְזֶעל וָואס יעם וארֶען דָארְט אִידֶעשֶׁץ ‏ מָאלָאנֶיֶען אוג ואַלץ אוֹיף אֵיינֶעֶע ‏ מָאנְטֶען '), דֶען ; ר ואר זִייֶער רַייךְ + הָאט מִיט זִיך גֶעהַאט זַינֶעם אַזױן, א בֵּן יָחִיד אַ בָּחוֹר פון אַ יָאחר אַכְטְצֶעהֶען , - אֵין גֶערָאטֶענֶעם קֵינָד. וָואס ואר אַ שׁוֹחֵט , אַ מֹהַל, הָאט גוט גֶעזּנְגֶען אוּג וואר אַלוֹי אֵיין שֵׁייגֶער דאוונער

*) וָואס אוּנְזֶערֶע חֲבָמִים ַאנֶען אוֹיף אִיחם רָאט ער פְלֶענְט אוּמ צוּוַאנְדֶערן פוּן שְׁטָאדְט צוּא שְׁטָאדְט אוּם צוּא. שְׁמְרָאפֶען זֵייא אַלֶץ

אוֹיף אֵיינֶענֶע הוֹצָאוֹת אוג נֶעהמֶען עס אַֹיס פוּן דֶעם פְּסוּק וסבב

בית אל והנלגל ותשובתו הרמתה כי שׂם בית). (אמער, געשי)

ופי

49

דַאווגֶער, דֶער צוּ נָאךְ סדורים , תפלין , ציצית מװװת , אוב פְלֶעגְט אַלַװי. אִין יֶעדֶער אִידֶעשֶׁען אלָאניע וָואס ;ער אִיזְט נוּר גֶעקוּמֶען, ‏ צם זַאמֶען רוּפֶען צוא זִךְ דִיא אַלֶע דָארְטִינֶע ‏ יוּדֶען אוּם צוּא בֶּעקֶעהרֶעףָ. זייערֶע הֶערְצֶער צוּא נָאט, אוג הָאט מִיט זַינֶע זִיסֶע שֶׁטְרָאפְּרֵייד זִייֶער שְׁטַארְק גֶעוִוירְקְט אוֹיף זייא , פְלֶען ט אִיבֶּער דיא גַאנְצֶע צַייט וָואס ער הָאט זִיךְ פֶּערְזַאמְט אִין אֵיינֶער קאלָאניַע ,‏ צוּא מַאבֶען אַלֶע טָאג אַ מְגִין/ אָנְגֶעשְׁלַאגֶען בֵּייא זֵייא מְזוּזוֹת , אוֹיכְגֶעמְהֵיילְט צִיצִית אוּג דָאם גְלֵייכֶען סְדוּרִים אוּנ אָפְּנֶעמַאכְט מִיט זֵייא רָאם זֵייא זָאלֶען אוֹיס שְׁייבֶע פוּן אַמסטערדאַם מְלַמְדִים, שׁוֹחְטִים ,. חַזָנִים, אוּג הָאט אַלַווֹי אָבְּנֶעהַאלְטֶען זֵייא פוּן פֶערְמִישֶׁטֶע עהֶען, דָאס הֵייסְט זֵייא זָאלֶען זִיךְ נִיט מַתְחַתֵּן זיין מִיט דִיא טֶעכְטֶער פון אַנְדֶערֶע אוּמוֹת וִיא עֶס הָאבֶּען גֶעטָאהן אַמָאל עזדא אוּנ נחמיה אוּג הָאט זִיא אַלְזֹי בֶּעקֶעהרְט צוּא דֶעם יּדֶענְטְהוּם (צוּם אִידֶעשֶׁען דַת). אַלי קיין וואוּנְדֶער דָאס דִיזֶער יהושע ספאלענטא וואר הֶעכְסְט גְעאַכְט אוּג גֶעשֶׁעצְט פו אַלֶע דָארְטִינֶע יּדֶען אוג / פֶּערְגֶעטֶערְט זָאגַאר . זֵייא הָאבֶּען אִיהם אַוֹי לַאנְג וִויא עֶר הָאט גֶעד לֶעבְּט רֶעסְפֶּעקְמִירְט (פַּאצִיטַאוֶעט) ויא אֵיינֶען פַּאמְרְיארְך (וויא אֵיינֶעם פון דִיא אָבוֹת) אוג הָאבֶּען זִךְ בֶּעמִיהֶעם (גֶעסְטַארֶעט) אוּם זֵיינֶעם זֶענֶען (ברכה), גְלוֹיבֶּענְד דָאס וֶועמֶען עֶר זֶענְנֶעט, דֶער בְּלֵייבְּט נֶעזֶענְנֶעט אוּג שְׁטֵייט נָאךְ אִיצוּנד אוֹיך, חָאטְשׁ עֶר אִיז שׁוֹין לַאנְג אֵיין זֶעלִיגֶער (עֲלָיו. הִשְׁלוֹמְדִיגֶער), -אין ‏ אֵיינֶעם הֶעכְסְט חֵיילִיגֶען בּערוּם דָארְט אִין פִילֶע לֶענְדֶער אוּג אִינְוֶעלֶען ,

- דִיזֶער נָאטְס גֶעפִירְכְטֶעטֶער מַאן הָאט זִיך מִיט אַ יָאהר צְוַאנְצִינ פַאר זַיין מוֹיט בֶּעזֶעצְט אוֹיף דֶער אִינְזֶעל גװאַרעלופע ווייג דָארְט וַוארֶען פִּיל מָעהר יּדֶען אַלס אִין אַנְדֶערֶע שְׁטֶעלֶען. ער הָאט זִיךְ דָארְט גֶעקוֹיפְט אַ קְלֵייגֶע קַאלָאנָיִע אָדֶער פְּלַאנְטַאצִי מִיט צווַאנְצִינ לַא וָואס וַוארֶען בֶּעהַאנְדֶעלְט פוּן אִיהם הֶעכְסְט פְּרַיינְדְלֶיך אוּג פֶעמֶערְלִיךְ אוּג זֵייא וַוארֶען אֵיהם דַאהֶער הֶעכְסְט עֶרְגֶעבֶּען (גֶעמְרַאיי) אַזוֹי וִויא זֵייא וָואלְטֶען גֶעוֶוען מִיטגְלִידֶער (צְלֶענֶעם) פוּן זַיינֶער פַּאמִילִיַע א הָאבֶּען אִיהם אֲלְוֹי אַיינְגֶעטְרָאנֶען פיל מָעהֹר אַלֶם אַנְדֶערֶע הוּנְדֶערְט סְקְלַאוֶוען וָואס הָאבֶּען גֶעדִיגְט ‏ אוּנְטֶער מַאנְבֶען מִירַאנִישֶׁען הֶערְרֶען. דֶען זייא זַייֶען בַּייא זֵיינֶער גוּמֶען בֶּעהַאנְדְלוּנְג גֶעבְּלִיבֶען אִיממֶער גֶעזוּנְד אוּנ טוּנְטֶער') אוּג דֶער צוּ

העכסט

') דֵיא סֶקְלַאוֶוען פוּן דיא טִירַאנִישֶׁע הֶערְרֶען נַוארֶען זִייֶער אָפֶּם בֶּעפַאלֶען מִיט אֵיינֶער גְרוֹיסֶען מֶעלַאנְכָאלִיַע (מרה שחווה) דָאס זייא הֶערֶען אוֹיף צוא עֶסמֶען אונ צוא אַרְבֵּיטֶען , עָם הֶעלְְט קיין שְׁלָאנֶען אונ קֵיי בֶּעמֶען אוג געס דוֹיָערְט, וֶוען נוּט, אֵיינִיגֶע מָאנַאטֶע. עַל פִּי רוֹב פֶעךְ- שְׁמַאכְטֶען זֵייא אוּג שְׁמַארְבֶּען .

(אמער, געש.) ,4

50 הֶעכְסְט טְרֵייא . נִיט אֵיינֶער פוּן זֵייא הָאט אִיהֹם בֶּעשְׁטוֹילֶען אוג נִיט אֵיינֶער אַנְטְלָאפֶען . זייא הָאבֶּען זִיךְ. פון יָאחר צוּא יָאהֹר פֶערְטֶעהרְט אוּג דֶער בַּייא וַואר נָאמֶעס זֶענֶען אוֹיךְ דֶען ער הָאט זִיךְ אוּם דֶעם פֶעךְ- דִינְט נֶעמַאכְט בַּייא אִיהם מִיט זֵיינֶער נוּמֶען אוֹיפְפִּיהרּנְג, דֶער צוּ נָאךְ וַואר ;ער גֶעלוֹינְט פון אִיהם (פוּן {אטט) אִין זֵיינֶעם אַיינְצִינֶען זון וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען איזאַק ספאלענטא וָואס הָאט זִיךְ דָארְט פֶערְהֵיירַאמְהֶעט מִיט דֶער אֵיינְצִינֶען טָאכְטֶּער פון אֵיינֶעם מִילְאגֶערֶען פְלַאנְצֶער (קָאלַאנִיסְט) וָאס הָאט גֶעהַאט אִין זַיינֶער הָאלָאנְיֶע פִינָם הונְדֶעְט מקְלַאוֶוען אינ הָאט אַלוֹי זוֹכָה נֶעוֶוען צוּ הָאבֶּען פון אִיהם נַחַת אוּנ נְדוּלָת בִּיז זַיינֶעם. לֶעצְטֶען מָאנ, דֶען כָּל זָמִן ער הָאט גֶעלֶעבְּט אִיז זַיין זון גֶענַאנְגֶען אִין ַיינֶע ‏ פוּסְטַאפֶּען (דרכים) דֶען עֶר וַואר נוּט מִיט נָאט א מִיט לֵיטֶען, גֶעלִיבְּטּ פון זַיינֶער פְרוֹיא , + פוּן זֵיינֶע שְׁוִינֶער עֶלְטֶערן אוּנ אַזֹי אוֹיך פון אַלֶע אַנְדֶערֶע. ער הָאט גֶעלֶעבְּט אִין זֵיינֶער פְלַאנְצוּנְג (קַאלָאנְיִע) ויא אַיין פִירְסְט אִין זֵיינֶעס פִירְפְטֶענְטְהוּם (מלוכה) דֶען עס אִיו נִיט צוּא בֶּעשְׁרַייבֶּען ‏ דֶעם גְרוֹיסֶען לוּקָטוּם (בְּרֵייטֶעס לֶעבֶּען) פוּן דִיא דָארְטינֶען גְרוֹיסֶע פְלַאנְצֶער אַלֶם עִם וַואר זֵייא נָאךְ עֶרְלוֹיבְּט צוּא הָאבֶּען סקלַאוֶוען.

דִיזֶע צְוַואנְצִיג יָאהֹר וָָאס דִיזֶער יהושע הָאט פֶּערְלֶעבְּט אִין זַיינֶער פְלַאנְצוּנְג וַוארֶען דִיא בֶּעסְטֶע יָאהרֶען פוּן זַיינֶעם נַאנְצֶען לֶעבֶּענְְלוֹיף, דֶען עֶר וַואר אִין זֵייא, וִויא צוּא זָאנֶען , אִיממֶער מִיט גָאט אוּג דָאס נְלַייכֶען וַואר נָאט מִיט אִיהֹם . דָאס הֵייסְט ;ער הָאט זֵייא פֶערְלֶעבְּט אִין אֵיינֶער רֵיינֶען נָאטֶעס פוּרְכְט אוג אִין רֵיינֶע מֶענְדֶען (מעשים טובים) ; עֶר הָאט פִּיל אַלַיין גֶעלֶערְנְט אִין זֵייא אונ נָאךְ מָעהר בֶּעלֶעוְנְט אַנְדֶערֶע. דֶען עֶר פְּלֶענְט אִין זייא זִייֶער אֶפֶּט מַאכֶען וַייטֶע ריזען אִיבֶּער דִיא אִידֶעשֶׁע קאלָאנֶיֶען אוּג הָאט פִילֶע בֶּעקֶעהרְט צוּא ווּטֶען (רבים השיב מעון) , אוּנ וַואר אַלְוֹי מִיט זַינֶע שֵׁינֶע בֶּעהַאנְדְלוּנְנֶע פון זַינֶע מִקְלַאוֶוען , + אֵיין גוּמֶער בֵּיישְׁפִּיל. פִיר אַלֶע הַאלָאנִיסְטֶען, זֶעלְבְּסְט פִיר רִיסְטְלִיבֶע אוּג עס אִיז אִיהם זִיעֶר גוּט גֶענַאנְגֶען אִין זֵַיינֶער קַאלָאנְיע,

4 51 8 6 יס 9 + =

פִיל בֶּעמֶער אֵלָם אַנְדֶערֶע קָאלָאנִיסְטֶען, דָאס טְרָאץ וֶיעם (ניט קִיקֶענְדִיג. אוֹיף דֶעם) וָואס עער פְלֶענְט זַייֶער אָפֶט אֵינִינֶע מִקְלַאוֶוען פון זֵייעֶער פְּלַאנְצוּנְג. בֶּעפְרַייֶען ,. הָאט זִיךְ דִיא צָאהל זִייֶעֶרֶע בַּייא אֵיהם (נִיט צוּי קֹיפֶעְדיג אַנְדֶערֶע) פִּרְפַאךְ פֶערְמֶעהרְט בִּיו זינֶעם טוט את הָאט אִיבֶּער גֶעלָאזֶען זיגֶּעם װן אֵינֶע בְלִיהֶענְדֶע קָאלָאנִע פון העדֶערְט מִקְלַאוֶוען . אוּג ‏ מִיט אֵיינֶעם גְרוֹיסֶען פֶערְטֶעגֶען דֶעֶר צוּ אִין בַּארֶעם נֶעלָר מָעֵהר אֵלָם אֵיינֶע = מילואן פראנקס אוֹיסֶער (חוץי וָואס עעֶר הָאט אָבְּנֶע= זָאנְט אֵיינֶע גְרוֹימֶע מַאססֶע גֶעלָד אוֹיף פְרוּמֶע אַנְשְׁטַאלְטֶען זַאוֶועדֶעניֶעם) אוּג זַיין טוט וַואר אַלזוֹי בֶּעטְוֹוֶערְט אוּג בֶּעדֹיֶערְט פון אַלֶע וֶועלְטֶען, (אמער, געש;). | פון

541

פוּן יּדֶען אוג פון קְרִיסְטֶען אונ נָאךְ מָעֵהר פוּן אַלֶע דָארְטעֶע מְקְלַאוֶוען. .דֶען צייט ;ער הָאט זִיךְ בֶּעזֶעצְט אין גוואדעלופא הָאבֶּען זֵייא אָנְגֶעהֵייבֶען צוא גֶענִיסֶען אֵיינֶע פִּיל בֶּעמֶערֶע בֶּעהַאנְדְלונְג פוּן זייֶרֶע הַארְטֶע הֶעררֶען אוּנ בִּיו יֶעצְט נָאךְ אִיז זַיין גוּטֶער נָאמֶען וָואס ער הָאט דָארְט נֶע- לָאזֶען נָאךְ זִיך , נִט פֶערְהַאלְט (ניט אוֹיפְגֶעהֶערְט צוּא קְלִנְנֶע). דֶען עָם וֶערְט נָאךְ אִיצוּנִד אוֹיך פיל גוּטֶעם אוג הלוּנֶעס דֶערְצֵיילְט פוּ אִיהם , ויא עַם וֶערְט דֶערְצֵיילְט בַּייא דִיא אַרַאבֶּער נָאךְ עד הַיֹם וָואס גְרוֹימֶעם אוּנ ערְהַאבֶּענֶעס פוּן אוְּזֶער גְרוֹיסֶען אַהן אָדֶער פַּאטְרַיארְךְ (ראש אמתנו) אברהם *). לֵיידֶער אִיז מֶען דָארְט נֶעבְּלִיבֶּען אוֹיך ויא אִין אַרַאבְיֶען נוּר בַּייא דִיא לֵיידִיגֶע עֶרְצֵיילוְּגֶען פוּן זֵיינֶע גוּטֶע מַעֲשִׂים, אָבֶּער נִיט בֵּייא זֵיינֶע מַעֲשִׂים וֶעלֶבֶּסְט. דֶען מִיט זַינֶעם שְׁטַארְבֶּען הָאבֶּען אָנְגֶעהַייבֶּען אוֹיךְ אָבְּצוּשְׁטַארְבֶּען אַלַע גוּטֶע זִיטֶען (מדות מובות) נָאטטֶעם פורְכְט אִין אִידֶעשְׁקֵייט (רֶעלִינָיזִיטֶעש) וָאס עֶר הָאט דָארְט אַיינְגֶעפְלַאנְצְט ‏ מִיט גְרוֹים מִיהֶע את הָאסְטֶען, דָאס מִיר קֶענֶען מִיט רֶעכְט לִיוענֶען אוֹיף זֵייא (אוֹיף דִיא דָארְטִינֶע יּדֶען) דֶעם פָּסוּק װיעבדו העם את ד' כל ימי יהושע (שופטים ב') ויקם דור אהר אחריו אשר לא ידעו את ד", דֶען בַּאלְד נָאךְ זֵיינֶעם טיט הָאבֶּען אָנְגֶעתֵייבֶּען דיא זִיטֶען פוּן דִיא דָארְטִינֶע יּדֶען צוּא פֶערְשְׁלִימֶערן זִיךְ פוּן מָאנ צוּ מָאנ, דָאס זֵייא זֵייעֶן אִין אֵיינִינֶע וָאהרֶען אַרוּם, נָאךְ דֶעם טוט פוּן דִיזֶעם יהושע , - גֶעוָארֶען נָאך פִּיל מָעהר פֶערְרָארְבֶּענֶער אֵלָם פָּארְהֶער , דֶען דַאן (דָאס הֵייסְט בֶּעפָאר דֶער יהושע ספאלענטא הָאט זִיךְ בֶּעזֶעצְט אִין נוואדעלופא) וַוארֶען זֵייא דָארְט נוּר אִיררֶעלִינְיֶעו (דָאס הֵייסְט קֵיינֶע פְרוּמֶע אִידֶען וָואס הָאבֶּען נִיט אָבְּנֶעהִיט דִיא רֶעלִינְואן) דָאךְ ווארען זֵייא בְּרַאוָע לֵייטֶע ,‏ פִיל מָעהר גֶעזִיטֶעט (אָרֶענְטְֶיךְ) אֵלֶם דִיא דָארְטִיגֶע קרִיסְטֶען, אִיצוּנְד אָבֶּער זִייֶען זֵייא גֶעוָוארֶען פיל שְׁלִימֶער אֵלָם זֵייא אוּנ עֶם וַואר נִיט אֵיינֶער דָארְט וָואס זָאל ֵייא וֶעלֶען בֶּעססֶערן. דֶען דֶער איזאק. ספאלענטא הָאט נֶעערְבְּטּ פוּן זַיינֶעם פָאטֶער יהושע ר זֵיינֶע גְרוֹיסֶע פְלַאנְטַאזֶע , זיין גְרוֹיסמֶען פֶערְמֶענֶען אָבֶּער נִיט זַיינֶען נֶעטְלִיכֶען גֵייסְט, אונ אַלֶעס גוּמֶע וָואס עעֶר הָאט נור גֶעהַאט אִין זךְ , אִיו בַּאלְר נָאךְ דֶעם פָּאטֶערם טוט גֶעוָוארֶען אִין אִיהם דֶערְשְׁטִיקְט דוּרְך דִיא מִילָוַאנֶען ְרוֹשֶׁק וָואס עֶר הָאט נֶעעֶרְבְּט פוּן זֵיינֶעם מְלָיאנֶערֶען שְׁוִיגֶערְפָאטֶער | שווער

') דָארְטֶען אִין אַרַאבְוֶען אִיו דיא זִיטֶע דָאס אִין זִייֶערֶע פֶעסְטְטַאנֶע (ימים טובים) וֶוערְט דֶערְצֵיילְט גֶעשִׁיכְטֶען זִייֶער פִּיל פוּן אברהם אבינו, פון ישמעאל , פון הנר, פו דֶעם נביות , וִיא יעֹם אין צוּא לֶעזֶען אִין לאַמאַרטינס רַייזֶען -- , | (אמער, געש,)

59 (שְׁוֶוער) וָואס אִיז גֶעשְׁטָּארְבֶּען בַּאלְד נָאךְ זַיינֶעם פָאטֶערִם טויט, אוב ואר אַלְזוֹי בֶּעשֶׁעפטְעְט אִיממֶער מִיט זַיינֶער נְרוֹיסֶען וִירְטְשַׁאפְּט אוּג הָאט דֶער צוּ גֶעלֶעבְּט אַ נּטֶען טָאג אוּג הָאט זִיך אַלְוֹי גַאנְץ וַיינִנ גֶעקִימֶערְט אוּם זַיינֶע אֵייגֶענֶע ‏ פרוּמקייט אונ פְּשִׁיטָא שוֹין אוּם דיא פרוּמְקֵייט אוג זִטְּלִיכְקייט אֵיינֶעם אַנְדֶערן , ויא אַמָאל זַיין זֶעלִינֶער פָאמֶער.

דיא וַואהרֶע אוּרְזַאךְ פוּן דִיזֶער נֶעשְׁוִינְטֶען אוּג גְרוֹיסֶען מַארַאלִישֶׁען אוּמֶענְדֶערוּנְג צוּם שְׁלֶעכְטֶען , נַואר מָעֵהר אַלֶם גֶעוִוים דָאס אַרַיינְוַאנְדֶערן אַהִין בַּאלְד נָאךְ דֶעם יהושע ספאלענטעס מויט אֵינֶע מֶענְגֶע (אַ פוּלָע) פּוֹילִישֶׁץ אִידֶען . דֶען אַלֶע יּדֶען וָואס הָאבֶּען אִין יֶענֶע צֵייטֶען אוֹים? געוַואנְדֶערְט פוּן אוּנְזֶערֶע לֶענְדֶער נָאך אייננלאנד, נָאךְּ פראנקרייך, אוּג נָאךְ אַמעריקאַ, (אוּנ נָאךְ קען מֶען נִיט נש זָאנֶען פִּיר דיא אִצְּטִינֶע אוֹיפְַואנְדֶערֶער אוֹיךְ) וַוארֶען גֶעוואוֹינְליך קיינע מֶענֶער פון אֵיינֶעם גוּמֶען בָּעריף (שם) אוּג. פְּשִׁיטָא שׁוֹין קֵיינֶע פַאכְמֶענֶער (הַאנְדְוֶוערְקֶעד אָדֶער קינְסְטְלֶער) וָואס הָאבֶּען אוֹימְגֶעוַואנְדֶעוְט אוּם צוּא הָאבֶּען דָארְט אִייגֶע בֶּעטטֶערֶע הֵיימַאט (הַיים) דָאם הֵייסְט אוּם זייא זָאלֶען דָארְט הָאבֶּען אין לֵייבְטֶערֶעס אוּנְטֶערְקַאמֶען (חיונה) אָדֶער אוּם צוּא גֶעגִיסְסֶען דָארְט בֶּעסֶערֶע רֶעכְטֶע אָדֶער אוּם צוּא וֶוערֶען דָארְט לַאנְדְלֵייטֶע (עובדי אדמה) (וַוייל עס אִיו דָארְט צוּא בֶּעקוּמֶען לַאנְד פִיר אֵין שְׁפָאטְגֶעלְד) וִויא דיא טֵייצֶעשֶׁע אוֹיסְווַאנְדֶערֶער. ואס וֶוערֶען דָארְט הַאלָאנִיסְטֶען אוּג פַאבְּרִיקַאנְטֶען"). נֵיין ,‏ דֶער גְרֶעסְטֶער טְהֵייל פוּן זֵייא הָאבֶּען נִיט אוֹיסְגֶעוַאנְדֶערְט פוץ הִיר . - אוֹיס פְּרַייֶען שְׁטוּקֶען (דָאס הֵייסְט אוֹים פְּרִייֶען וִוילֶען) אוֹים אֵיינֶעם פוּן אַלֶען גְִיְדֶען וָאס מִיר הָאבֶּען דָא אָנְֶעפיהרְט , נור אֵלָם פְלִיכְטְינְגֶ (אַנְטְלָאפֶענֶע) = אוֹים פֶערְשׁירֶענֶע . אווַאכֶען . אַ טְהֵייל הָאבֶּען עס גֶעטָאן וַוייל זֵייא הָאבֶּען פַיינְט גֶעהַאט דִיא וֵוייבֶּער , אַ טְהֵייל ווייל זֵייא. הָאבֶּען גֶעהַאט אוֹיף זִיך קְרִימעַאלְנֶע דֶיֶעלֶעס, אַ טְחייל וַייל זֵייא ויֶען גֶע- ְׁטַאנֶען אוֹיף דֶער צֶערֶערַע אָדֶער אַלם בְּיעְלֶע פָאלְרַאטְט , דֶער גְרֶעסְטֶער מְהֵייל אָבֶּער אום צוּ הָאבֶּע דָארְט אֵינֶען וַוייטֶען רים (פְרָאם טְּרַאנְמְמְוָוא) צוּ שְׁווינְדְלֶען ,. אָנְצוזֶעצֶען אוּנ צוא בֶּערַייבֶערן זיך נִים אוֹיף דֶעם גֶערֶעכְטֶען וֶועג אוּג אוּמְצוּקֶעהֶען זִיךְ נַאכְהֶער צוּרִיק מִיט אֵיינֶעם נְרוֹימֶען פֶערְמֶעגֶען וָואס דָאם הֵייסְט אוֹיף טֵייץ אֵלֶם נְלִיקְפְרִיטֶער + דִיזֶעם גֶעזינְדֶעל (פְוָואלַאטְשׁ) וָואס פְלֶענֶען אַהִין צוּא קוּמֶען אָרֶעם אוּג נאקעט אוּג דֶער צוּ נָאךְ אָן אֵיין הַאנְדְוֶוערְק אוּג אָן אֵיין וִויססֶען , פְלֶענֶען אִין דעם

*) צֵייט יעִם זִייֶען אֵייֶענְבַּאהנֶען אין יעאוּרָאפַּא הָאבֶּען טעה אֵלֶם ֶעבֶּם מִלְַאנֶען אִינְֶעוַאנְדֶערְט אִין אַמעריקא פן אַלֶע טֵייצֶעשֶׁע לֶענְדֶער, אַלֶע הַאנְדוֶוערְקער אוּג לַאנְדְלֵייטֶע אונ זֵייעְן דָארְט הֶעכְסְט גליקליך . (אמער. געש.) |

53

דֶעם עֶרְסְמֶען יָאחר פון זייעֶרן אֵיננַאנְדֶערן אַהִין צוּ פַאלֶען דיא דָארְִינֶע קאלָנִסְטֶען. צור לַאמְט מיט זייֶער שְנֶארֶען אֵלס חֹוָעֵר (קאראבֶּעלנִיקֶעם), אֵיין עלֶענְדֶעם בֶּעמֶעלְבְּרוֹיט וָואס אִיז פֶּערְבּוּנְדֶען מִיט חִלוּל שַׁבֶּת, מִיט טְרֵפוֹת עססֶען אוּנ דֶער צוּ נָאךְ מִיט טְרוּנ אוּג לג , דֶען רִיזֶע לֵייטֶע פְלֶענֶען זיך נִיט בֶּענִיגֶעגֶען מיט דֶעם וָאס דִיא הָאלָאנִסְטֶען פְלֶענֶען זֵייא צָאלֶען צֶעהֶען פַאך מָעהר פִיר יֶעדֶע קְֵיינַיִיט אַלָם זִיא אִיז וֶוערְט, אַלם אַלְמָאזֶען אִין עהרֶען (אינֶע נְדָבֶה בִּנּוֹר) פְלֶענֶען זיא נָאך צוא פֶּערְקוֹיפֶען דִיא וֵוייטֶע קאלַאנִיסְטֶען ואס וַוארֶען אוְּוִויסֶענְד וִויא אַמָאל אוּנְזֶערֶע ֵייבֶע. בּוֹיֶערן מַאמְבַּאקֶענֶע אוֹירִיְְלַאך מיט גְלֶעזלַא פִיר נָאלְדֶענֶע מִיט בִּרלַאנְטֶען אוּג דָאס גְלַייבֶען,. אוּג אַלם זֵייא הָאבֶּען זיך צוגֶעשְׁלַאנֶע דָארְט אוֹיף דִיזֶער אַרְט אוּג וַוייוֶע (אופָן) צוּ קליינֶע פֶערְמֶענֶענְם,, פְלֶענֶען זיא עִם גֶעבְּרוֹיכֶען אֵלִם אֵיינֶען קָאדֶער (פְרִימַאנְקֵא י) ויא דִיא פִישֶׁער דיא וֶוערִימְלַאךְ וָואס זֵייא שְׁטֶעכֶען זֵייא אָן אוֹיף דיא רּצְקעם אי הַאצֶעקֶעס פוּן זִייֶערֶע וֶוענְדֶעם אוּם צוּא מַאכֶען דֶערָמִיט אֵיינֶען נוּטֶען ַאנְג . דֶען זייא פְלֶענֶען מַאכֶען דֶערְמִיט (מיט זִיֶרֶע קְליינֶע פֶּרְמֶעֶענס וּטֶע קַאנְטֶעם אִין דִיא גְרֶעסְטֶע מַאנַאוִנֶען אָדֶער נִירֶערְלַנֶען אוּם ארינ צוּשֵׁייכֶען זִיך (אַרינְגַאנְבֶענֶען זִיךְ) אִין אֵינֶעם נְהֹימֶן קרעדיט בַּיא זֵייא , . אוּנ דַאן אֵלֶס זֵייא הָאבֶּען שוֹין גֶעחַאט אין וִייֶערֶע לַאפֶּעם אוּנ- גֶעהַיערֶע. (אָנְרָאמְנֶע) סוּמֶען וָאס זֵייא הָאבֶּען צוּזַאמֶענְגֶעשַׁארְט פוּן דִיא קאלייעס סֶחוֹרָה וָואם וַואר זֵייא קְרֶעדִיטִירְט, הָאבֶּען זֵייא זִיךְּ גֶעמַאכְט יבְרַח - אַ טְהֵייל פְלֶענֶען זִיךְ אוּמְצוּקֶערֶען צוּרִיק נָאךְ רוסלאנד. דָאם רוֹב אָבֶּער וִייֶען זיך אַוֶעק אִין אֵיין אַנְדֶערֶע פְרָאווינְץ אָרֶער שְׁמַאאַט אי הָאבֶּען זִיך דָארְט בֶּעזֶעצְט אוּנְטֶער אִיצֶעם אַנְדֶערֶען נָאמֶען אוג ניען זי גֶעוָוארֶען דָארְט גְוֹיסֶע קויפְנייטֶע , נְרוֹיסֶע פְלַאנְצֶער - אַזױ פְלֶענֶען דָארְט צוּא וֶוערֶען אִין אַ קרְצֶע צִייש פץ לִסְטִיגֶע אוּ טְרִיגֶערִישֶׁע ֶּעטְלֶער פְּרִיויליִירְטֶע רוֹיבֶּער (רָאס הֵייסְט אַזֶענְכָע הֹיבֶּער וָאס וֶוערֶען פֶערְשׁוינְט פון דֶער גֶערֶענְִינְקייט (פְרַאוָואסוּדְיֶע) טְרָאץ דֶעם (ניט קיקֶענְִינ דַארוֹיף) דָאס זייא נייֶען פַּאקלַאנִיקֶעם פוּן דֶעם מֶערְקוּר *') נִיט וַויינִינֶער אַלַם דיא אָרְדִיגֶערֶע דִיבֶּע (ִנָבִים) אוּג גוֹינֶער (בֶּעטְרִינֶער) .

דִיזֶע קלַאסֶע מֶענְשֶׁען נַוארֶען דאן דָארְט פִיר דיא אַלְטֶע הָאלֶענְדִישֶע

וודישע

+) קָאדֶער וֶוערְט אָנְגֶערוּפּען אַלֶע נַאשֶערַיֶען וָואס מֶען ליינְט אַיין אִין פַאסְטְקֶעם , אִין גֶעצֶען אָדֶער וָאס מֶען הֵינְגְט אָן וֶענְדֶעם אוּם צוּא חַאפֶּען דֶערְמִיט דִיא מייז ; קָרָאטֶּעס אָדֶער פִּישׁ. | *י) מֶערְקוּר וַואר בַּייא דִיא גְרִיכֶען דֶער נָאט פון קֹיפְלֵיטֶע אוג פוּן נַנָבִים , וִויא עס אִיז צוּא לֶיענֶען אין דֶער מִיטָאלָאגיֶע . (אמער, געש.) |

54

ידישֶׁע = קָאלָאנִיסְטֶען אוג דָאס גְלֵייבֶען פִּיר ‏ דיא אִירֶעשֶׁע הָאלֶענְִישֶׁע קוֹיפְלֵייטֶע ‏ אֵיינֶע וַואחרֶע מָארַאלִישֶׁע זֵייכֶע (פֶּעסְט) וָואס הָאט זֵייא אָנִ- גֶעשְׁטֶעקְט מיט אַלֶע אוּנזִיטֶען (מדות רעות) דֶען זֵייא הָאבֶּען מיט זִייָערֶע שְׁלֶעכְטֶע בֵּיישְׁפילֶע וָואס וֵייא הָאבֶּען זֵייא גֶענֶעבֶּען הֵן אִין עִנְיָגִי הַדַת אוּג הֵן אִין עִנְִי הָעֹלֶם ווֶעלְטְלִיבֶע זַאבֶען) אֹימְגֶעלאשֶׁען פון זַייֶער הֶערְצֶען אִין נַאנְצֶען תורת אלקים אוּנ תורת האדם, דֶען זֵייא (אוּנְזֶערֶע אִידֶעלאך) נַוארֶען דָארְט דיא גֶערֶסְטֶע וָואס הָאבֶּען אָנְגֶעהֵייבֶּען צוּ אַרְבִּיטֶען מיט זִייֶערֶע סְקְלַאוֶוען אוּם שַׁבֶּת אוּנ דָאס גְלֵייכֶען הַאלְטֶען אָפֶּען דֵיא בּוּדֶען אוּם שַׁבֶּת אוּנ צוּא הַאלְטֶען שֵׁיינְקֶען אונ לוסְט הַיזֶער וָאס בִּיז זייֶער אָנְקוּמֶען אַהִין ואר עֶס פון דִיא הָאלֶענְדִישֶׁע יּדֶען נָאךְּ נִי גֶעשֶׁעהֶען, - אונ זֵייא וָואלְטֶען נָאך גיט אַזוֹי שֶׁעדְליך גֶעוֶעזֶען מיט זִייֶערֶע שְׁלֶעכְטֶע פְּרִימֶערֶען וֶוען זֵייא וָואלְטֶען נִיט גֶעוֶען עַל פִּי רוב תִּלְמוּדִיסְטָען (לומדים) בני תורה , ואוֹילֶע לֶערְנֶער אַזוֹי גָאר אוּנ וָואס הָאבֶּען זִיךְ דָארְט דֶער צוּ נָאךְ אַרוֹימְגֶעוִויזֶען דֶערְמִיט , זִיךְ בָּערִיהמְט אוּנ שְׁמָאלְצִירְט דַארוֹיף פַאר דִיא. דָארְטִיגֶע ‏ אִידֶעשֶׁע אוג הְרִיסְטְלִיכֶע . אַרִיְטָאקְרַאמֶען אוּנ גֶע- לֶעהרְטֶע אונ דָאךְ אַנְדֶערְט גֶעטָאן אֵלָס דִיא פָארְשְִׁיפְמֶען (דֵינִים) פוּן דִיזֶער לֶעהרֶע (דָאס הֵייסְט פוּן דֶעם אִידֶעשֶׁען דת) לוֹיטֶען (זָאנֶען דֵיימְלִךְ אַרוֹיס) אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ פַאר זֵייא אִין דִיא אוֹינֶען , דֶען ואס נָאךְ אִין דֶער וֶועלְט קען אֵינֶע רֶעלנְיָאן אַזֹי עֶנְטְויהֶען (מְַלֵל זיין אָרֶער עֶנְטִ חַיילִיגֶען) אֵלֶס דָאם פֶערְשְׁפַּאשטֶען אִיהר פוּן איחרֶע אֵייגֶענֶע ‏ טְהַעאְלָאגֶען (לוֹמדים) ? גֶענוּג אִין . אַזוֹי אִייֶעם שֶׁלִימֶען מָארַאלִישֶׁען (זִיטְלִיכֶען) צוּשְׁטַאנד וַוארֶען דַאן דָארְט דִיא אִידֶעשֶָׁע קַאלָאנִיסְטֶען . נוּן טְרֶעטֶען מיר צוּא שׁוין

צוּא אוּנזֶערֶער הוֹיפּט ערצַיילונג *) , א אוּנזֶערֶער הוט עֶערְֵיילעג ') ווידער

דיידדי35אעי-----

*) לֵיידֶער = צוּא. אוּנְזֶער אֵייגֶענֶע שַׁאנְדֶע פִיהרֶען זִיך נִיט בֶּעססֶער אוּנְזֶערֶע | אַיינְגֶעוַוַאנְדֶערְטֶע יוּדֶען אִין סטאַמבול , אִין פראנקרייך , אִין עסטרייך אוּג אִין איינגלאַנד, דָאס נְלֵייכֶען אִין רומעניען , וַוארְפֶען אַרָאפ פוּן זִיך דִיא רֶעלִיגְיאן אִין גַאנְצֶען, אוּג אוֹיך דִיא זִמְלִיכְקייט (מֶענְשׁ- לִיכְקֵייט), פֶּערְגֶעמֶען זִיךּ מִיט הֶעכְסְט שְׁמוּצִיגֶע גֶעשֶׁעפְטֶען, אוּנ נִיט נו דיא יֶענִיגֶע ‏ וָואס מֵיינֶען דָארְט צוּא פֶערְבְּלַייבֶּען , גֵיין , . אֲפִּילוּ דִיא וָואס קוּמֶען אַהִין נוּר אוֹיף אֵינֶע קוּרְצֶע צַייט גֶעשֶׁעפְטם-הַאלבֶּער אונ וָואס פִיהרֶען צוּא הוֹין אֵיין פְרוּמֶעס לֶעבֶּען, עֶרְלוֹיבֶּען זִיךְ דָארְט צוּא מָאן וָואס תֶּערְבָּאטֶען אִיז פוּן אוּנְזֶער דַת אוג פו דֶער וֶעלְט אַלְס וָוארֶע דָארְט קיין גָאט שׁוֹין, וִויא אוּנְזֶערֶע חֲכְמִים זָאנֶען .כל הדר בחוץ לארץ כאלו אין לו אלהים", אַזֹי וִויא עס וָואלְט דָארְט נָאט נִיט זַיין חֲלִילֶח .

(אטער. געש.)

959 6

װידֶער פון דֶעם אראן ספאלענטא וָואס אִיז דֶער הָעֶלֶר (הוֹיפְט- פֶּערְזָא פוּן אונְזֶער ֶערְצֵיילונג,

דִיזֶער אַראן ספאלענטא הָאט ויא מִיר וֵוייסֶען שוֹין פוּן פְרִיהֶער , גֶעהֵיימֶען נִיט אַראן , גוּר אַרְקֶע, דֶען אַזֹי אִין נָאךְ בַּייא אוּזֶערֶע פּוֹילֶעשֶׁע יּדֶען דיא אוּנִיטֶע (פַאסְקּדְנֶע מָאדֶע אָדֶער מִנְהֶנ) צוּא פֶעךְ- אוּנְשְׁטַאלְטֶען | (אָבֶּעזָאבְּרַאזֶעוֶען) אוּנְזֶערֶע ‏ אִידֶעשֶׁע גֶעמֶען . אַזוֹי וֶערְט בֵּייא | אוְּז אִין ‏ לִיטָא , . פּוֹילֶען אוּנ רֵיימֶען פוּן דֶעם נָאמֶען יוסף--יָאסקע, אָדֶער נוּט גֶעזָאנְט וָאסֶעל; פון אברהם -- אַבְרֶעמְקֶע אָדֶער אַבְרֶעמִיל; פוּן בנימין -- בִּינְקֶע אָדֶער בִּינֶע, אוּנ נִיט בֶּעססֶער גֵייט ;עס צוּ מִיט דִיא נֶעמֶען פון דִיא וֵַייבֶּער . פון שרה וֶערְט גֶעמַאכְט שָׂרָקֶע, פוּ לאה -- לייקע , נור פוּן רבקה בְּלֵיבְּט רבקה , וַייל עָם עֶנְדִיגְט זִךְ שוין ‏ מִיט אֵיינֶעם אֵייגֶענֶען קע אַלְזֹי וֶוען מֶען וָאלְט צוּ לֵיינֶען נָאךְ אֵיין קע" וָואלְט עֶס הֶעכְסְט אִיבֶּעל גֶעלֹיטֶעש, דֶען עעס וָאלְט גֶע- מְלּנְגֶען ויא עקע' -- אַלְוֹי אִיז שוֹין קיין ואוְּדֶער דָאס דִינֶער הָעלְד פן אוּנזֶער גֶעשִׁיכְטֶע וָואס זַיין ווַאהרֶער נָאמֶען וַואר אהרן הָאט גֶעהֵייסֶען אִין וילנא אונ אִין זעלווע נוּר אַרקע . אוֹיךְ הָאט עֶר דַאן נָאךְ נִיט גֶעהֵייסֶען ספאלענטא דֶען אִין יֶענֶער צַייט הָאבֶּען אוּנזֶערֶע יּדֶען נָאךְ נִיט גֶעהַאט קֵיינֶע פַאמִילְיֶען-נַאמֶען (פְּרָאזְוויסְקֶע) ויא אִין אוּנְזֶערֶע צֵייטֶען, דֶען דַאן ואר מֶען גֶערוּפֶען נוּר אוֹיף דֶעם נָאמֶען פוּן אֵיינֶער שְׁוויגֶער, פוּן אֵיינֶער מוּטֶער , פון. אֵיינֶער עֶלְטֶער שֶׁוִויגֶער אָדֶער יעלְטֶער מוּטֶער / עַל פִּי רוֹב אוֹיף דֶעם נָאמֶען פוּן דֶער וַייבּ *) אַזוֹי צוּם בֵּיישְׁפָּל ישראל

חאסקעס

נון הֵייסְט עס ויא יונה הָאט גֶעזָאגְט: ימפני ד' אנכי בורח" דַאהֶער עֶרְלוֹיבְּט זִיך אֶנְצוּוֶעצֶען דָארְט זֶעלבְּסְט אונְזֶער פְּרִימְסְטֶער מַאן . אַלְֹ קֵיין ואוּנְדֶער וָואס אוּנְזֶערֶע פּוֹילִישֶׁע יוּדֶען זייען דָארְט אַזוֹי שְׁטַארְק פֶערְשְׁריען אוּג עֶס אִיז אוֹיף זֵייא צוּא לֶיעענֶען דֶעם פָּסוּק ;יבואו אל הנוים אשׂר באו' שמה וחללו' את שם קדשי באמור להם עם ד' אלה ומארצו יצאױ.

*) רִיא אוּרְזַאךְ דֶער פון וַואר, יל דַאן וַַארֶען נוּר דִיא פְרוֹיֶען דִיא גֶעשֶׁעפְטְס-פִיהרֶער אוּג דִיא מֶענֶער זִייערֶע וַוארֶען אָרֶעמֶע לֹמְדִים, זייא פְלֶעגֶען זִיך אַרִייְצוּוַייזֶען אִין דִיא קְרָאמֶען נור אוּם פְרֵייטִי אום בָּאד גֶעלְד צוּא בֶּעטֶען בֵּייא דִיא וַייבֶּער אוּ פְלֶענֶען זִךְ גֶענוּג אָנ- וַוארְטֶען בִּיו זייא פְּלֶענֶען עם בֶּעקוּמֶען, אונ דָאס אוֹיך מִיט הלָלות אוּג מִיט זִידְלֶערֵיי . דַאהֶער בְּלֶעגֶען דיא עֶלְטֶערן רִיהמֶען זייֶערֶע ירבע ייא

(אמער, געש,)

00

חאַשקעס , וועלוויל רייצעס , ר' הירשעל ניטקע טוֹיבּעס . אוּנ וַוייל דִיזֶער הֶעלְד פון אוּנְזֶער גֶעשִׁיכְטֶץ הָאט נָאך נִיט נֶעהַאט קיין שׁוִיגֶער אוב שׁוֹין קֵיינֶע מוּטֶער גֶעהַאט, הָאט עֶר נְלַאט אַרקע גֶעהֵייסֶען, אוּנ הָאט בֶּעקוּמֶען דֶעם נָאמֶען אַראָן אוּנ דֶערְבַּיי דֶעם פַאמִילְיֶען-נָאמֶען ספאלענטא. עָרמֶט שְׁפֶּעטֶער אַלָם ער אִיו גֶעוארֶען אַיינְפֶערְלֵייבְּט (פֶערְאֵיינִיגְט) מיט דֶער פַּאמִילֶיע פוּן זַיינֶעם הֶערְרן אברהם ספאלענטא , וִיא מִיר וֶועלֶען דָא בַּאלֶר דֶערְצֵיילֶען . דֶער וֵויילֶע אָבֶּער מוזֶען מִיר אַייך, אנְזֶערֶע לֶעי ֶערינֶען ,‏ אוּם אִיהר וָאלְט קֶענֶען בֶּעסטֶער פֶערְשׁטִין דֶעם לױף פו אוּנזֶער עֶרְצֵילונְג ! טֶעהרֶער בֶּעקַאגש מַאכֶען מִיט דֶער הַייזְִיכְקִייט (דָא- מַאשְׁנִי בִּיט) פוּן דֶעם אַבואַם פפאלענטא, וָאס דֶער גֶעוֶעזֶענֶער אַרקע אִיז גֶעוָארֶען אֵיין גֶעהִילֶפֶע אִין זֵיינֶעם הַאנְדֶעל אוג אֵיין מֵימְנְלִיד פוּן זיינֶע הוֹיוְלִייטֶע , דֶען עֶר וואר. בַּייא זַיינֶעם טִישֶׁע, אוג וֶעל אַייך צוּא נְֵייךְ מִיטטְהֵיילֶען אוֹיך אֵיין געטְוָואס פון דֶעם אַראנס בֶּענֶעמֶען זיךְ אָדֶער אוֹיפְפִיהרֶען זִיךְ דָארְט בֵּייא אִיהס אִין חוֹיו, דֶען דִיזֶעם אִיז אַייך אוֹיך גֵייטִינ צוּא וִויססֶען . |

דִיזֶער אַבראַם וַואר דַאן שׁוֹין נִיט מָעֵהר יּנג, דֶען ער וַואר שוֹין אִיבֶּער פוּפָצִיג יָאהר אונ פוּן שְׁוַואכֶער גֶעזוּנְדְהֵייט ; ער וואר צָוַואר נִיט אי אַ לַמְדֶן אוּג נִיט אַזוֹי רֶעלִיגְיֶעז (פְרוּם) וִויא זַיין בְּרוּדֶער יהושע, דָאךְ וַואר ;ער וִיא צוּא זָאגֶען אֵיין שִׁיינֶער יֹדֶע סֹפר, אֵין גַאנְץ עֶרְלִיכֶער אִיד אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ זַייֶער גוּט גֶעבּילְדֶעט, - דֶען אַזֹי וַוארֶען שֹין דַאן דֶער גְרֶעסְטֶע טְּהֵייל פוּן דִיא הָאלֶענְרִישֶׁע יּדֶען אונ פְשִׁיטָא שׁוֹין אִיצוּנְד. דֶען נָאךְ הָאבֶּען אוּנְזֶערֶע עֶמַאנְצִיפִירְטֶע (בֶּעפְרֵייטֶע) בְּרִידֶער (דָאס הֵייסְט דִיא יוּדֶען וָואס הָאבֶּען שׁוֹין דִיא זֶעלְבֶּע רֶעכְטֶע וָואס גְרִיסְטֶען הָאבֶּען) פון אַנְרֶערֶע לֶענְדֶער , צוּם בֵּיישְׁפּל פראנקרייך, ענגלאנה, עסטרייך , = איטאַליען , . נִיט אַזוֹי טט פֶערְדֵייהֶעט דִיא פְרֵייהַייט אוּג דיא בִילְדוּנְג , = דָאס הֵייסְט דָאס. זֵייא זָאלֶען דַאבַּיי בְּלַייבֶּען פְּרוּמֶע ידֶען וִויא דִיא הָאלֶענְדִישֶׁע ײּדֶע, דֶען טְרָאץ דֶעם (נִיט קקענְדִיג דַארוֹיה) וָואס עִם אִיז זֵייא דָארְט נִיט אִים מִינְדֶעסְטֶען צוּ אוּנְטֶערְשׁיידֶען פון דִיא דָארְטִינֶע קֶרִיסְטֶען , . זייען זייא דָארְטֶען גְרוֹימֶע צִינָאונִיקֶעם , פָּאלִיצֵיי- מֵייסְטֶערְס , + פַּאלְַאונֶיקֶעס, . אוּג בַּייא אַלֶעם דֶעם זִייֶען זייא גַאנְץ פְרוּם אוּג הֶעכְסְט בְּרֵאוו, וִויא מיר הָאבֶּען שׁוֹין דַארִיבֶּער פִילֶעם אוג בְּרֵייטֶעס גֶעשְׁרִיבֶּען . אֵין מֶעהרֶערֶע עֶרְצֵיילוּנְגֶען אוּנְזֶערֶע . אוג ער (דֶער אַבראַם) וַואר נָאךְ דֶערְצוּ אֵיין פָארְטִיזֶע, דָאס הייסְט אֵיין אַנְּקֶמְלנָג (וָאס קּמְט

| ארוים

אֵיינֶעם שׁרוּך טָאן , מִיט דִיזֶע וֶוערְטֶער + פ;אנזֶער טָאכְטֶער אִיו אַ בֶּערֶיעצְקֶע- זִיא וֶועט קֶענֶען מְפַרְנַם זַיין אֵיינֶען מַאן זִייֶער גוּם , (אמער,, געש,)

57

אַרויס) פוּן יֶענֶע יוּרֶען וָאם הָאבֶּען מִיט דְרֵייא הוּנְדֶערְט יָאהר צוּרִיק אוֹיסְגֶעווַאנְדֶערְט פוּן פּאָרטוּנאָל צוּליבּ דֶער אִינְקְוִיזִיצְיַע אוּג הָאבֶּען זִיך בֶּעזֶעצְט אִין האָלאַנד ואס הַאלְטֶען זִיד פִיר גְרוֹיסֶע מְיּחָמִים. דען דע אַלֶע הָאבֶּען זֵייערֶע יַחוּם בְּרִיף וָואס אִין זֵייא אִיז גֶעשְׁריבּען זייר סֵדֶר הֲדוֹרוֹת ואס צִיהֶעט זִיךְ נָאךְ פוּן פַאר דֶעם חרְבְּן בַּיִת שָׁנִי בִּיו דִיזֶען טָאג, דֶען דִיא אַלֶע יּדֶען וָאס דֶער מיטום הרשע הָאט זייא בַּאלְר נָאךְ דֶעם היּרְבּן בַּיִת שֵׁנִי פֶּערְזֶעצְט אִין פּאָרטוּנאַל, וַארֶען דִיא גְרֶעסְטֶע מְיוּחָמִים פוּן ירושלים אוג זִייֶען דַאהֶער נָאךְ בִּיז דִזען טָאג אַזוֹי וייט שְׁטָאלְץ אוֹיף דִיזֶעם יחום ,‏ דָאם אַזֹי לַאנְג זֵייא זַייֶען נָאךְ אוֹיף דֶעם הָאלֶענְדִישֶׁען בָּאדֶען (ְרוּנט) זייען זייא זִיךְ נִיט מִתְחַתֵּן מִיט קײנעף

אַנְדֶערֶען יװּדֶען וִויא נוּר מִיט אֵיינֶעם פָארְטִנִיזֶען .

אוֹיךְ וַואר דִיזֶער אַבּראַם װאוֹילְחַאבֶּענְד (גוּט אִים שְׁטַאנְדֶע) א הָאט. גֶעמַאכְט בִּיְהֶער גוּטֶע גֶעשֶׁעפְטֶען נָאךְ לֵיטָא, פוילֶען אנ רֵייסֶען. ֵיינֶע וַאאַרֶע (כְחוֹרָה) אִיז בֶּעשְׁטַאנֶען אִין טייֶערֶע זַיירֶענְצֵייג אוּנ אִין מייערֶע. גָאלֶר גֶעשְׁטִיקְטֶע אוג נָאלְד גֶעבְּלוּמְטֶע שְׁטָאף,. דֶערְצוּ נָאךְ אִין ַאלֶען (פֶּעק) פון גֶענִצְטֶע הְלֵיירֶער וָאס עִֶם הָאט דאן גֶעהִיפֶען שְׁטִיקֶער , ואס פְלֶענֶען ‏ וֶערֶען גֶעזִיפְט אוּנ פֶרְקִיפְט ניט אונֶע פַּאקְטֶערְהֵייט , דָאס חֵייסְט אוֹיפֶּס גֶערַאטְהֶעוָאהל (נאַ אוּנאַד) צוּא זִיךְ גֶענַארְט מִיט דִיזֶער הנְיָה צוּא נוּט נֶעמַאכְט *), אונ ער הָאט אַלְזוֹ דֶער

מיט

י) אִין יֶענֶער צֵיי וָואס דִיא האָלענדער הָאבֶּען בֶּעקימֶען גרויסֶע עֲשירוֹת , ִילאנֶען פון זייֶרֶע בֶעִיצנְגען (לֶענְדֶער אי אִנזעלֶען) וָואם רֶע שִׁיְַהָאפיטָאנֶע . הָאבֶּען גֶעפּנֶען אוֹיף דיא וַייטֶעץ מֶעצֶרֶען, אי גְעוְוארֶען אִין האלאַנד אַזוֹי אֵיין ‏ גְרוֹיסֶער לוּקסום (רָאסְקַאשׁ אָדֶער פּוץ) רָאס ‏ דִיא מִילְיָאנֶערֶען ְלֶענֶען זִיך קְלֵיידֶען אִין וַאטֶעט אוג אִין נָאלְד גֶעשְׁטִיקְטֶען שְׁטָאף ‏ דִיא דַאמֶען פְלֶענֶען צוּא טְרָאנֶען טִייֶערֶע שוָוארג וָואס עִם הָאט גֶעקָאסְט: אַפָּאר צְוַואנְצִיג דְרַייסִיג טָאלֶער, דֶען זייא וַוארֶען נֶעמַאכְט פוּן אַאַלְהוֹיט (פֿון אַזֹי אַ פִישׁ וָואס מֶען הּפָּט עם בַּייא אתֹז וויינְְרֶעם) אוּג אוֹיסְגֶענֵייט אוּג נֶעבְּלוּמְט מִיט רֵיינֶעם גָאלְד ,‏ מִיט פְלִיטֶער- וֶוערְק אוג בֶּעזֶעצְט מִיט הְליינֶע אֵיירֶעלְשְׁטִיגֶער - זַייֶרֶע רֶעקֶע , פְּראקען וַוארֶען גֶעהֶעפְּט מִיט גָאלְד מִיט זִלְבֶער, מִיט נָאלְדֶענֶע קָנֶעפּ , אוּ מַאנְכֶע וַוארֶען ֶעֶעצְט. מִי בְרילַאנְטֶען- דער גְרֶעסְטֶער פוץ איז גֶעלֶענֶען אי זייערֶע שַׁאלֶע, וָאֶען שְׁנּפְטיכֶער אִין נַארְטְֶען ‏ אִין פְלָארֶען , אִי הַאנְדשׁוּה, נָאךְ מָעֵהר אִין טִישְׁרֶעקֶען, . אִין בֶּעטְלֵיילַאבֶער, נַארְִינֶען אוּג רָאם נְלֵייכֶען אוב מַעֵהר וִויא אֵיין מָאל הָאט מֶען זִיך נִיט אַרַיינְגֶעוִיוְק יט זייא אִין אֵיינֶער גֶעזֶעלְשַאפְט, דֶען בַּייא יֶעדֶעם נִייעם בָּעוּך אָדֶער

(אמער, געש.)

8

מִיט, דָאס הֵייסְט מִיט דיא בַּאלְלֶען גֶענִיצְטֶע ‏ קליידֶער וָואס עֶר פְלֶענְט צוא פרַאנְְפַּרְטִירֶען קיין פּוילען , קין לישא פִיל בֶּעסְטֶער גֶעמַאכְט אַים מִיט זֵיינֶע שְׁנִיט סְחוֹרָה, דֶען {ֶער פְלֶענְט פֶערְדִינֶען אָן זייא צֶעהֶען מָאל אַוֹי פִיל. וָואס זֵייא הָאבֶּען איהם ‏ גֶעקָאפְט ,‏ דֶען ‏ דיא פָּאשְלִינֶע אי דֶעם רוּסִישֶען גְרֶענֶעץ וַואר אֵיין נֶעשְׁפַּאט פִיר זא ,| אוּנ. נַוארֶען דֶערְצּ נָאך פיל גִילְטִיגֶער אַלָם דיא נייע נַואאַרֶע ,

ליידֶער אָבֶּער הָאט דִיזֶער נוּטֶער גֶעשֶׁעפְט אין אִיייגֶע וָאהר נָאך דֶעם אַראנס אָנְקוּמֶען צוּא אִיהם אָנְגֶעהֵייֶּען צוא זִינקֶען - עֶרְסְטֵינֶם וַוייל

ש

האלאַנד פָאם זִך דאן פֶערויקֶעלְט אִין אִינֶעם שְוֶערֶען קרנ מִיט פּראַנקרייך וָואם וַואר. פֶערְבּוּנדֶען מִים גְרוֹיסַע קָאסְטֶען אע דֶער גְרוֹיסֶע לוּקְפּם (פוץ) הָאט זי אָנגֶעֵייבֶּען. שין צוּא פֶערְמִינְדֶערן (פערקלֶענערן) דוּרֶךְ דֶעם פון טָאג צוּא הָאנ, אַלְזֹי וַאר שׁוין נִיט מָעֵהר צוּ. בֶּעקוּמֶען אַז בִּילִיג דִיזֶע בַּאללֶען ְלייֶערשְׁטיקֶע ‏ ויא בִּזְהֶער , . אוג צְוייטֶעגם וַואר דִיא צָאהלוּנְג אוֹיף דֶער רוּסִישֶׁען נְרֶענְצֶע (מַאמָאזְנֶע) דֶער פַאר פִינָה מָאל מע אֵלֶם פְרִימֶער גֶעשׁטִינֶענְש (גֶעהֶענֶערְט) דָאס עס הָאט שון נִיט מָעֵהר גֶעלוֹינְט צוּא פָארֶען דֶער מִיט נָאך פלען א נָאך ליטא , אונ דֶער אַבראם הָאט שׁוֹין צוּלִיב דֶעם דִיוֶען בִּיז הֶערִיגֶען גֶע- שֶׁעפְ וָואס וַואר אִיהם בִּוְהֶער אִייְטְרֶענלִיך , אוֹיפְנֶעגֶעבֶּען (אוֹיפְגֶעהֶערְט, אַוֶעקְגֶעוארְפֶען) אוג גס וואר שׁוֹין אַלְוֹ נִי מְעֵהר נֶעוֶוען צוּא זֶעהֶען גי אִיהֶם את נִיט דֶעם אַראן אוֹיף זעלװער יָרִיד , ער הָאט דִזֶען גֶעשֶׁעפְט אוֹיפְגֶעגֶעבֶּען (אֶועקְגֶעוָארְפֶען) אִין גַאנְצֶען ,‏ אונ הָאט גֶעמַאכְט יאוֶעלֶען-דֶעפָּא (אייגֶעגִידֶעְלַאנֶע . פון יווועלֶען) וָואס דָארְט אִין האלאַנד אט עס דֶער נֶעכְטֶער אָנָט דֶער פון א אִיו אִיממֶער פֶערְבּנְדֶען מִי אִיינֶער שְׁלֵייפֶערֵיי *) וָואס וֶוערֶען בֶּעשֶׁעפְטִינְט דֶער בַּייא צְוַואנְצִיג אָדֶער : דרייסיג

אוֹיף פעאַטֶער ניין נַוארֶען שׁוֹין אַנְדֶערֶע לידוּנְג,. אוג אַנְדֶערֶע מיש- יי גֶעברויכֶט, אונ דִיא גֶעסְטְרִיגֶע ַוארֶען פֶערְקִיפְט פִיר אֵיין צֶעהֶענְטִל גֶעלֶד אהת נָאךְ וֶוענִיגֶער . עִם פְלֶעגְט עֶס אֵיין גֶעפַאְקְט וֶוערֶען אִין גְרוֹיסֶע פִירְקאנְטִיגֶע בַּאלֶען ליא וַואטֶע אוּג וֶוערֶען פֶּערְקֹיפְט גַאנְץ אוּנְגֶעזֶעהֶענֶער- הֵייט . דִיא קוֹיפֶער ַוארען גֶעואֹינְטְלִוך אִירֶעשֶׁע טְרָאדְלֶער (טַאנְדֶעמְצִיקֶעם) וָואס הַאנְדְלֶען מִיט אַלְטֶע זַאכֶען , גוּן פְלֶענְט זִיךְ מַאכֶען דָאס מַאנְכֶע טָאל האבֶּען זייא פֶערְדיעְט אָן דֶעם גְרוֹיסֶע פֶערְמֶענֶעגְס, דֶען מֶען פְֶענְט יֶעליפען אִין דטַע פעק גְרוֹיסַע זֶעלְטֶענְהִישֶען, אוֹך מייערֶע דָאזֶען (טַאבֶּעקֶערְקֶעט). גָאלְדֶענֶע ‏ מִיט בְּרִילַאנְטֶען וָאס וַוארֶען פֶּערְגֶעסְטֶען אִין דיא טַאשֶׁען פון דִיא פְרַאקֶען. - |

6 דיא רָיאמַאנְטֶעׁ וֶוערֶען טְהֵילֶם גֶעפונֶען. איג טְּהֵילְם אוֹיסְגערַאמֶען

(אטער, געש.)

99

דְרֵייסִיג ‏ שְׁלֵייסֶער אוּג עֶר הָאט אַלְוֹי גֶעמַאנְט דִיזֶען אַראן, וָואס עֶר הָאט גֶעהַאט אֵיינֶען נְרֹיסֶען צוּמְרויעְן צוּא אִיהם,, פִּיר אֵיינֶען פֶּערְוַואלְטֶער (אוּפַּרַאוְלַיַאיוּשְׁצִי) אִיבֶּער רִיזֶען זַאוָאד , אוּנ וַואר מִיט אֵיהם הֶעכְסְט צוּפַרִידֶען - דֶען עֶר ואר וִירְקליד אֵיין בְּרַוֶוער יונגֶער מאן אוג הָעכָסֶם פֶעהִיג (סְפַּאסָאבְּנֶע) צוּא וֶעדֶעם גֶעשֶׁעפְּט וָואס מֶען הָאט אִיהם נהר אַיין נֶעוֵוייהֶעם (בֶּעקַאנְט גֶעמַאכְט) אִין אִיהֹם . נָאךְ מָעהר/ ער הָאם זייר גוּט פֶערְשְׁטַאנֶען צוּא גֶעהָארְכֶען אוּנ צוּא גְלֵייך צוּא בֶּעפֶעהלֶען / צְוֵוייא נוּמֶע מעֲלוֹת וָאס זייֶען הֶעכְסְט נֵייטִיג פִּיר אַזוֹי אֵיין סְלחַּאשְׁצִי וָואס דָארְף אוְּרַאולָָאען. אִיבֶּער אַרְבּייטֶער אוּנ אַליין פָאלְנֶען זַיינָּע הֶערְרֶען , ויא דֶער פַּאל וַאר דַאן מִיט דֶעם אַראן וָאם אִיו גע וָוארֶען ‏ פֶערְוַואלְטֶער אִיבֶּער דִיא רַאבַּאצֶעם פוּן דֶער שְׁלֵייפֶערֵיי . דֶערְצו נָאךְ וַואר מִיט אִיהם אוֹיךְ נָאטטֶעס זֶענֶען אִין דֶעם הז פון זַיינֶעם העררען

פון פֶעלויגֶע (פקאליסטע) עֶרְטֶער , אָדֶער אַרוֹים גֶעפִּישְׁט פון זַאמְדִינֶע שְׁטְרָאמֶען וַואסֶער , אוּג עס אִיז זִייֶער שְׁוֶוער צוּא דֶערְקֶענֶען זֵייא אִין יענֶע ‏ שְׁטֶעלֶען , ניייל זֵייא זֵייעְן פַארְמְרָאנֶען אְדֶער בֶּעצוֹינֶען מִיט אֵיינֶער קיוינֶען (פקָאלִיסְטֶע) שָׁאלַאבְץ , + אונ מֵייֶען אַלוֹי אס ויא קנע סְקַאלְקֶעם . אוּג נַאכְהֶער אֵלָם זֵייא וֶוערֶען אוֹים גֶעשֵׁיילְט דֶער פוּן וָואס דִיזֶעם קוּמְט אָן מִיט נְרוֹים מִיהָע, זֶעהֶען זייא דַאן נָאךְ אױם וִיא מִים אֵיינֶעם מַאט בֶּעצוֹיגֶען אוּג מװֶען דַאן פּוֹילְירט וֶוֹערֶען וָואס רִיזֶעם אִיז אוֹיךְ ‏ נִיט גְרִינֶג אוּג עֶרְמֶט דַאן וֶערֶען זֵייא גֶעשְׁלִיפֶּען . דיא בֶּעסְטֶע שְׁלַיים-פַאבְִּיקֶען . זייֶען פון אִיטמֶער אִין אַמפטערדאַם , אִין ראָטערדאַם , אִין אַנטווערפען ,‏ אוּג נָאך אִין פִּילֶע אַנְרֶערֶע הָאלֶנְרִישֶׁע שְׁטֶעדְט . זייא וֶערֶען דָארְט אוֹיְגֶעשלימֶען אוג פֶערְפֶערְטִגְט אוֹיף דֶרִייערְלִי אַרְֶּען (מַארְטֶען . אוג פָארְמֶען): טַאפֶעלְשְֵׁינֶע. רָאזֶעטֶען. אוג בְרִילַנְטֶען. טַאפֶּעלְ שְׁטֵיינֶע ‏ הֵיימֶען דֵיא וָואס וֶערֶען גֶעשְלִיפֶען פְּלַאט אוֹיבֶּען אוג אונְטֶען: רָאזֶעטֶען הֵייסֶען דיא וָואס וֶוערֶען גֶעשְׁלִיפֶּען אויבֶּען עקיג אָדֶער קאנְטִיג אוּג אוּנְטֶען פְּלַאט : בִּרלַאנְטֶען הֵייסֶען דיא וָואס וֶוערֶען גֶעשְלִיפֶען אוֹיבֶען אוּג אוּנְטֶען עקינ. עס אִיז דָא אֵינֶע פִירְטֶע זָארְטַע וָאס הֵייסְט דִיקי שָׁטֵיינֶע וָואס גֶעהֶערֶען צְוַואר צוּ דֶער דְרִיטֶען זָארְטֶע , זייא זייָען אָבֶּער דיא שְׁלִימְְטֶע. אוּנְמֶער אַלֶע. דֶער דְיָאמַאנְט קֶען יט וֶוערֶען גֶעשׁליפֶע מִיט קֵיינֶעם אַייזֶערְנֶען אִינְפְטְרוּמֶענְט נוּר מִיט דֶעם פּוּלְוֶוער אָדֶער שְׁטוֹיבּ פוּן זייר שָׁאלַאכְץ אָרֶער פון דֶעם פְּרָאסְטֶען סָארְט דְיַאמַאנְטֶץ, דיע שְׁלִייפֶערֵיי אִיז פֶערְנּוּנְדֶען מִיט גְרוֹים קוּנְסְט אוּנ גֶעשִׁקְלֵיכְקִיט אוּנ דֶערְצו מִיט . גְרוֹים נָעפַאהר, דֶען מֶען מוּו הִיטֶען דֶער בֵּייא דִיא אוֹיגֶען מיט הֶערְמֶעטִישֶׁע (שְׁצִלְגֶע) בְּרילֶען ; זָאנְסְט וֶוערְט מֶען בְלֵיֶר פוּן דֶעם שְׁטוֹיבּ. | = (אמער. געש.)

00

הֶערְרֶען אוּג אוֹיךְ אִין דִיזֶעם גִייֶען גֶעשֶעפְט ויא עֶס וַואר אַמָאל מיט דֶעם יוסף דָארְט בֵּייא דֶעם פּוֹטיפר,/ אונ ער אִיז גְשׂוָוארֶען מִיט דֶער צַייט בַּייא אִיהֶם דֶער גַאנְצֶער אֵינְקֹיפֶּער או פֶערְטִיפֶער פ דיא בְּרִילַאנְמֶען , אוֹיך ויא אַמָאל דֶער יוֹכף בַּייא דֶעם גֶעשֶׁעפְט פון דיא גֶעפְרֵיירֶע (תבואה) דָארְט אִין מצרים, אוּנ וַואר גֶעלִיבֶּטּ אוג נֶעאַכְט פון זִינֶעם הֶעררֶען אבֿרהם אוג פון זַיינֶע הוֹיזְלֵייטֶע, דָאס גְלֵייבֶען ויא אַמָאל דֶער יוֹסף פְּרִיהֶער פוּן זֵיינֶעם הֶעררֶען פּוֹטיפר אוג נַאכְהֶער פוּן דֶעם פרעה מלך מצרים : אוּג אַזוֹי וַואר עֶר צוּ פֶערְנְלֵייכֶען צוּא דִיוֶעם יאזעף אִין נָאף פִילֶע אַנְדֶערֶע. וֶועלְטְליכֶע ינְנִים,. ליידֶער אֶבֶּער נור אִין ֶועלְְלִיבֶע אָבֶּער נִים. אִין רֶעלִנְֶעגֶע (נאבָּאנֶע) זַאכֶען אוג פְּשִׁמָּא שון וואר עֶר אִיהֹם (דֶעם יאזעפען) נִיט גָלייך גֶעוֶועזֶען אין זֵיינֶער גְרוֹימֶען טוּנֶענְד (זיטלִיכקייט ; אָדֶער גְרוֹימֶע נָאטֶעס פּוְרְכְט) בַּייצוּשְׁטֵיין בַּייא אַזוֹי אַ נסָיון נויא ער (נויא יאזעף) אִיז בִּיינעשְׁטַאנֶען , אִיךְ מֵיין עִם זַיין נִים לָאזֶען זי פֶּערְפִיהרֶען דורְך זֵיינֶע הֶעררִין (פוֹטיפרס פְרוֹיא), דֶען דִיזֶער אַראן הָאט זִיךְ בַּייא אַזוֹי אֵיינֶער גֶעלֶעגֶעגְהֵייט (סְלוּצֵאי) דָאם ‏ הֵייסְט בַּייא אֵיינֶעם פֶערְבֶּאטֶענֶען לִיבֶּעסְהַאנְדֶעל. (לִיבְּשַׁאפְט) הָאט ער זיך גַאנְץ אַנְדֶערם בֶּענַאנְנֶעץ אֵלֶס דֶער יאעף, דֶען אָנְשְׁטָאט דֶעם וָאס דֶער יאזעף הָאט זִךְ נִיט גֶעלָאזְט פֶערְפִיהרֶען פו זַינֶער שֵׁיינֶען הֶעררִן, הָאט ער (דֶער אַראן) פֶערְפִיהרְט דָארְט דִיא טָּאכְטֶער פוּן זיעֶעם הֶערְרן אַבראם , = אֵיין בְלִיהֶענְדֶעם מָאדְכֶען פון אַיָאהר צְוַואנְצִיג ,. אֵיינֶע ווענוּם, הֶעכְסְט גֶעוִיטֶעטּ אוג הֶעכְסְט גֶעבִּילְרֶעם, אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ אֵיינֶע אֵינְצִינֶע בֵּייא אִיחרֶען עֶלְטֶּערן אוּנ וַוארֶען אַלְזֹי אִין דֶער מֵיינוּנְג צוּ פֶערְתַיְדַאמְהֶען אֵיהר ‏ מִיט אֵיינֶעם זוּן פוּן אֵיינֶעם מִילָוַאנָאוֶען פָארְטוּנִזֶען .

-+

הָאטטֶע דֶער אַראָן פֶערְבְִּיבֶּען. אִין ליטא , וָאלְט עס פֶערְנֶעוִיס נִיט אַזֹי ווייט גֶעקוּמֶען מִיט אִיהם, דֶען נָאךְ הָאט זִיךְ נִיט גֶעטְרָאפֶען אי אוזֶערֶע לֶענְדֶער דָאם אֵין סְלֹעֵאשְׁצִי זָאל פֶערְפִיהרֶען אַ מָאכְטֶער פוּן זַיינֶעם הֶערְרן , דֶען עס וַואר דאן קיין אַנְלַאס (פָאוָואד אָדֶער סְלוצֵיי) דֶערְצוּ . אוּנְזֶערֶע טֶעכְטֶער וַוארֶען דַאן נָאךְּ נַאנְץ שָׁאמְהַאפְט (סְטִידְִיוֶע) אוג אֵייגֶע נְרוֹיסֶע שֵׁיידֶעוַואנְד (פְּשֶׁעפֶּערֶענֶע) פוּן זִיטְלִיכְקֵייט (מוֹסֶר) וַואר נָאךְ דַאן צוִוישֶׁען דִיא טֶעכְטֶער פון אֵינֶעם אִידֶעשֶׁען רֵייבֶען קוֹיפְּמַאן אאג. צְװֵיישֶׁען זֵיינֶע יּנְגֶע סְלּזַאשְׁצֶעס, דָאס נִיט אֵיינֶער פוּן זֵייא הָאמו זִיךְ שׁוֹין אַלוֹי נִיט גֶענַואנְט אַיינְצוּבְרֶעכֶען דִיזֶען מָארַאלִישֶֶען (מּמְרדינֶען) צּוֹים (גדר) אַדֶער אִיבֶּער צוּ קְרִיכֶען אִיהם ,

נִים אַזוֹי אבֶּער וַואר דֶער פַאל דַאן דָארְט אִין האלאַנד אוּג אַזֹי

אִין נַאנְץ אוֹיסְלַאנְד . דֶען טְרָאֹץ דֶעם (נִיט קוקענְדִיג דַארוֹיף) וָאס

מָען ואר דָארְט פִיל טָעֵהר גֶעִיטֶעט (עֶרְלִיכֶער) אוג אָבְּגֶעהַאלְטֶען פון (אמער, ‏ געש.) . אוננלייכע

6 אוּנלייֶעליבְשַׁאפְטֶען. אוב פֶערְבָּטֶענֶע לִיְַּאפְטֶען אֵלָם אִין ינע לֶענְרער וַוארֶען דִיא טֶענְטֶער דָארְט זֶעלְבְסְט פון דִיא נְרֶעסְטֶע נְביִים גַאנְץ צי ֵייננליךְ. (רָאסְטוְּנָא) זֶעלְבֶסְט פִיר דיא קפְטַאנִישׁ ֶלטַאשְׁצֶעם פוּן זייערע עֶלְטֶערן אוּג אַזוֹי בִּבָלֵל הָאבֶּען דָארְט דַאן בֵּיידֶערְלֵיי גֶעשְׁלֶעכְטֶער (זכרים אוּנ נקבות) גֶעהַאט שׁוֹין אֵיינֶען פִּיל פְּרַייֶערן אוּמְנַאנְג מִיט אֵיינַאנְדֶער אַלְט נָאךְ אִיצוּנֶר אִין אוּנְזֶערֶע צייטֶען , אַלְוֹי קיין וואונְדֶער דָאס ערע פוֹילֶעשֶׁע ‏ ירֶען וָואס וַארֶען בּייא זייר קִימֶען אִין יֶענֶע לֶענְדֶער הֶעכְפְט נזהר (אָבְּנֶעהִיט) פוּן זִיךְ מְיֵחֲד צוּא זַיין מיט אֵייגֶער פְּרוֹיא אָן אַ שׁוֹמֵר, וֶוערֶען דָארְט נכשל בעברה בַּייא זִייֶער דֶערְזֶעהֶען דָארְט דָאס פְרוֹיֶען אוּ

זֶעהֶען דָאס מֶען גייט דָארְט נְרִיסֶמְלי אוג מֶען רעד ויא דיא קרִיכְטֶען אוּ מֶען דִינְט אִין פְּרִיסוּטסְטְוֶעם , הָאט ער גֶעמֵיינְט דָאס אִירֶעשְׁקֵייט וֶוערְט ‏ דָארְט נוּר צוּם שֵׁיין גֶעהַאלְטֶען מעהר אוֹים פָּאלִיטִיקֶע אָדֶער אויס אִינֶער הוילען עֶטִיקֶעטֶע (פָארְמַאלְנָאסְץ) אוּג וֵויימֶער נִיט . אַלְוֹי אִיז וִויא אוּנְזֶערֶע הֲכָמִים זַאנֶען ,‏ הותרה חרצועה *) ד. ה. עֶס אִיו קֵיינֶע שְׁטְרַאפֶּע מְעֹהר דָא ניט פוּן גָאט או ניט פוּן לַייטֶען, וֶען מֶען לֶעבְּט נָאךְ הֶערְצֶענְם-לוְּט, אוּנ הָאט אֵלָוֹי אָנְגֶעהיבֶּעץ צוּ לֶעבֶּען פְלָאטט (פָרֵיי נִיט אַיינְגֶעהַאלְטֶען) דָאךְ אִבֶּער מְעהר - אִינְסְגֶעהֵיים אַלֶם אָפֶען . גָענוּג עֶר הָאט דָארְט אִין אַמסטערדאַם גֶעוִירְטְשַׁאפְטֶעט (יך אוֹפְנֶער

3 = ראה יט 5 58 9 5 2

פּיהרְט) נִיט בֶּעסְסֶער אַלֶם אֵיין אַנְדֶערֶער אוֹיסְגֶעוַאנְדֶערְטֶער פוּן אוּנְדֶערֶע לֶענְדֶער נָאךְ דֶעם אוֹיסְלַאנְד אוּם צוּא פֶערְבְלֵייבֶּען דָארְט פּיר אִיממֶער, ויא מִיר הָאבֶּען שוין פוּן פְרִיהֶער בֶּעשְׁרִיבֶּען . אוּג וֶועל אַלְוֹי דָא אִין דֶעם זִיבֶּעטֶען קאפִיטֶעל שְֵׁייבֶּען נור אִיבֶּער זֵיינֶען אֵיינְצינֶען פֶערְגֶעהֶען זִינְדֶע) אַלין ,‏ מִינו וֶועלְכֶען ער הָאט זִיך אוֹימְגֶעצֵייכנֶעט צוא זַיינֶער

שַׁאנְדֶע פִיל מעחר אַלֶם אַלֶע אַנְדֶערֶע אוזֶערֶע אֵינְוַואנְדֶערֶער אַהִין , אִיךְ מֵיין ;עס אִיבֶּער זיין פֶערְפִּיקֶען דיא טָאכְטֶער פון זַיינֶעם הֶערְרן אַבּראַם.

ניששאינאגישורייטיינ.

*) הותרה הרצועה הֵייסְט דָאס עם אִיז שׁוֹין אָבְּגֶעבּוּנְדֶען דֶער בַּייץ פוּן דֶעם בֵּייצשְׁטֶעקֶעל , דָאס הֵייסְט, מֶען וֶועט שֹׁין נִיט מָעהר שְׁמֵייסֶען פִיר אֵיינֶע זִינְדֶע .

(אמער, ‏ געש, )

אַמֶערִיקַאנֶער גֶעשִׁיכְטֶע

אָדֶער

קיין שֹׂנֵא זָאל דיר צוּ קליין זיין

66

פֿערפֿאסט פֿאָן

א. מ. דיק,

צווייטער טהייל

אייגענטהום פֿאן ב, קאפעלאוויץ בדווינסק,

ווילנא

תרנט.

מעזקעעע 0892 0880 .11 8095 8התהמם 26000תע8 8הקתנסקת 26 חהח .עה 1 .4 004840416

3984 26 מאסת .060.606 .חדא26 .10 892688װ0 ח זותסקם.חחך ‏ 8 ה תחת - .1899

.ההעתחם .1 1898 ההפֿקה 28 ,דס צסמסצסמטסון,

1,

דָיא אוֹיסְוַאנְדֶערוּנְג ‏ פוּן דֶער פַּאמִילִיֶע ספאלענטא נָאךְ גווארא: לופא צוּזַאמֶען מִיט דֶעם אַראָן נָאךְ זֵיינֶעם וֶערֶען א מִימְגְלִיר צְלֶען) פוּן דִיזֶער אֵיירֶעלֶען אוג רֵייכֶען פַאמִילֶע

אֵיין גֶעוִויסֶער הָכֶם הָאט גֶעזָאנְט ‏ ,דִיא וֶועלְט אִיז אַיין לַאבִּירִינְטי) אָדֶער אום דֵייטְלִיכֶער צוּא זָאנֶען אֵיין אִירְרגַאנְג, דָאס הֵייסְט אַוֹי אֵיינֶע גֶענֶענְד וָואס הָאט אִין זִיך מוֹזֶענְדֶע וֶענֶען, וָואס יֶעדֶער בֶּעוּנְדֶער פוּן זֵייא פִּיהֹרְט צוּ. אֵיינֶעם נַאנְץ אַנְדֶערן אָרְט - אֵיינֶער פוּן זֵייא צוּם בַּיישְׁפִּל פִיהרְט דֶעם בַייזֶענְדֶען צוּא אֵיינֶעם נְרוֹיסֶע ען וַואסֶער, אֵיין אַנְדֶערֶער פִּיהרְט צוּא אֵיינֶעם הָאלִישֶׁען פַייֶער , - אֵיין דְרִיטֶער פיהרט צוּ אֵיינֶעם ְלִיהֶענְדֶען גָארְטֶען,. אֵיין פִירְטֶער צוּא אֵיינֶעם שַׁאטִיגֶען וַואלְד,. אֵין פִּינְפְטֶער. צוּא אֵיינֶער גְרוֹיסֶען שְׁטָאדְט אוּג דָאם גְלֵייכֶען, נוּר זֵייא (דִיזֶע וֶוענֶען) זייען אַזוֹי ווייט פֶּערוָוארְרֶען פֶערְפַּאנְטֶערְט) אֵיינֶער אִין דֶעם אַנְדֶערן, דָאס אֵיין רַייזֶענְדֶער,. אֵיין פְּרִיץ וֶועט זִיךְ זייער יי פֶּערְאִירְרֶען ‏ אִין זייא אוּג וֶועט גְרַאדֶע קוּמֶען צוּא אַזֹי אֵיינֶער שְׁטֶעלֶע וָואס אִיז נְרַאדֶע דֶער הַפֶּךְ פוּן זֵיינֶעם ואונש, דֶען לְמִשֶׁל אָנְשְׁטָאט דֶעם וָואס ער הָאט גֶע- מֵיינְט צוּא קוּמֶען צוּא אֵיינֶעם לוּסְט { נָארְטֶען הָאט עֶר זִיךְ פֶּערְאִירְרט דוּרֶך דִיזֶען וֶוענ דָאם ער הָאט אַיינְגֶעקֶעהרְט אִין אִיהם צוּא אֵיינֶעם פֶערְפֶּעסְטֶעטֶען זּמְפּ. אוּנ אַזוֹי אִיז דֶערְזֶעלְבֶּע פַאל אוֹיךְ אוּמְנֶעקֶעהרְט, דָאס הֵייסְט מֶען מֵיינְט דָאס מֶען וֶועט דוּרֶךְ דִיזֶען וֶועג וָאס מֶען הָאט אֵין אִיהם אֵיינְגֶעטְרָאטֶען ,‏ פֶערְנָעוִים פֶערְקְרִיכֶען ‏ אִין אַ בְּלַאטֶע אָדֶער אִין אַ וַואסֶער אוּג מֶען קוּמָט דוּרף אֵיהם נָאר אַרוֹים אִין אֵיינֶער בָלִיה- ענְדֶען וִיזֶע ‏ (לָאנְקֶע), דִיזֶעם אָבֶּער אִיז גֶעזָאנְט נור בֶּדֶרֶך מָשָׁל, דֶער

משָׁ דֶער פוּן אָבֶּער אִיז וִויא אִיממֶער פיל וויכְטִיגֶער אַלְס דֶער מָשָל,

דֶען ער דֶער מִשָׁל) בֶּעשְׁפְּרֶעכְט זִךְ נוּר פון אֵיינֶעם מַאמֶערֶעלֶען

(וֶועלְמְלִיכֶען) גֶענֶענְשְׁטַאנִד , דִיזֶער אָבֶּער (דֶער נִמְשֵׁל) בֶּעשְׁטֵייט אוֹים

אֵיינֶעם גֵייסְטִיגֶען אוג מַארַאלִישָׁען ֶעגֶענְשְׁטַאנֹד . דָאס הֵייסָט דָאס מִיר

מֶענְשֶׁען קֶענֶען אוּנז זִייֶער לֵייכְט פֶערְפִיהרֶען אִין דִיא אוֹיפְפִיהרוּנְגֶען פוּן

אוּנְזֶער לֶעבֶּען , = דָאס הֵייסְט דָאס ! יֶעדֶער פוּן אוּנָז קען זִיךְּ זייֶער לֵייכְט תועה

*( לַאבִּירִינְט הֵייסְט אַזוֹי איין גַעבֵּיידֶע | וָואס הָאט אִין זִיך פִילֶע צִיממֶערן וָואס דֶער אַרַיינְגַאנְג פוּן אֵיינֶעם אִין דֶעם אַנְדֶערן אִיו אַזֹי ייט פֶּערְשְׁלוְּגֶען ‏ (פֶערְפְלַאנְטֶערְט) דָאס אֵיין פְּרֶעמְדֶער וָאם גֵייט אִין אִיהם אַרַיין קען נִיט טְרֶעפֶען דֶעם אַרוֹימְנַאנְג . אַזֹי אֵיין גֶעבֵּיידֶע וַואר אוֹיף דֶער אִינְזֶעל קרעטאַ עֶרְבּוֹים פוּן דֶעם קֶענִיג מינאָס , (אמער, נעש, )

4 תּוֹעָה זיין אִין זיינֶער הַנְהָנָה אוג מֵיינֶען דָאס דער דרָד אין וֶועלְבֶען ער גֵייט פִיחרְט אִיחם צוּא דֶער גֶרֶעסְטֶען גְלִיקוֶעלִינְקייט (אושר הנצחי), עולם הבא . אוג וָואס בָּאֲמֶת וֶעט עֶר אִיהם פֶּערְפִיהרֶען מִיט דֶער צַייט אִין דֶער הָאלְלֶע (גיהנום). אוּג אַמָאל מַאכְט זִךְ אֹיך פֶערְקַעהרְט , דָאס חֵיימְט דָאס מַאנְכֶער פוּן אוּנָז קען נִיט צוּקוּמֶען צוּ דֶער וַואהרֶען נָלִיק: זֶעלִינְקֵייט (עולם הנצחי) ויא נוּר דוּרְךְ אַזֹי אֵיין דָרָך וָאס שֵׁיינְט צוּ זַיין דָאס עֶר פֵּיהרְט אוּנָז נור צוּא דֶער הָאללֶע (גיחנום) אָן בֵּיישְׁפִּילֶען פִיר דִיזֶע בֵּיידֶע פָאלקֶע וֶעט אוּנָז פַארְגֶעִים נִיט פֶּעהלֶען, דֶען מִיר הָאבֶּען עִם אִיממֶער פַאר אוּנזֶערֶע אוֹינֶען, בַּייא אַלֶעם דֶעם וֶועל אִיך דָא אָנְפִיהרֶען צָווייא פוּן זֵייא אַלְס פְּרֶאבֶּעשְׁטִיקֶע פוּן דִיזֶען בֵּיידֶען פַאללֶען פִיר דִיא יֶענִיגֶען פון אּנְזֶערן לֶעוֶערן אוג לֶעזֶערִיגֶען וָואס זֵייען נָאך נִיט אַזֹי גוּם בֶּעוַאנְדֶערְט (אָפִּיטֶנֶע) אִין דֶעם לֹיף (חָאד) פוּן דֶעם מָארַאלישֶׁען (יטְלִיכֶען) לֶעבֶּען, דָאס זֵייא זָאלֶען עַס פון זֶעלְבְּסְט וִויסֶען. אַזוֹי צוּם בֵּיישְׁפִיל אִין אוּנז אַלֶעמֶען ואויל בֶּעוואוּמְט דָאס דִיא מְדָה פון קִנְאָה אוּג פוּן עֲהרְגֵייץ (צוּ זַיין אַיין רוֹדף אחר הכבור) זי בֵּיירֶע מָדוֹת מִגוּנוֹת , אוּג קֶענֶען זייר לֵייכְט פֶערְפִּיהרֶען צוּא אַלֶעם בֵּייזֶעס יֶערֶען פוּן אוּנְז וָואס אִיז לָהוּט נָאךְ. זֵייא , . וִויא אוּנְזֶערֶע ‏ חֲכָמִים זָאגֶען, הקנאה והתאוה והכבוד מוציאין את האדם מן העולם", בֵּייא אַלֶעם דֶעם נִישׁ אִין דֶער וֶועלְט פִילֶע ‏ פָאללֶע ואס גְרַאדֶע דִיזֶע בֵּיידֶע מָדוֹת רָעוֹת הָאבֶּען אוּמְגֶעמַאכְט ‏ מַאנְכֵען שָׁארְלִיכֶען ‏ מֶענְשֶׁען צוּא אֵייגֶעם בֶּעססֶערן מִימְנָלִיר (צְלֶען) פץ דֶער מֶענְשְׁליכֶען גֶעזֶעלְשַאפְט, דֶען מֶען אִיו זִיך זייֶער אָפָט מִתְקֵנֵא אָן דִיא לֶמְדֶעם אוּג אָן דִיא חָכְמָה פוּן אֵיינֶעם צְוֵוייטֶען אוּנ הֵייבְּט אַלזוֹי אָן צוּא לֶערְנֶען תּוֹרָה אוג חָכְמָה אוג וֶוערְט מִיט דֶער צֵייט אוֹיךְ אֵין לַמְדן אונ אֵיין הָכֶם, אוֹיך טְרֶעפְט זִיֶער אָפֶט דָאס מַאנְכֶער גְרָאבֶּער יּנְג איז זיך מִתְקֹנֵא אָן דֶעם כָּבוֹד פון אַזֹי אֵיינֶעם וָואם אִיז זִיךְ עוֹסֵק לְמֶשָׁל אִין צָרְבֵי צִבּוור בָּאֲמוּנָה אָדֶער וָואס מַאכְט בֵּייא זִיךְ . אֵיין קְלֵיינֶעם נְמִילוֹת הֶסָד אונ עֶר טוט עֶס אִיהם נָאךְ אוּ וֶוערְט אַלזוֹי מִיט דֶער צַייט דִוך דֶעם אֵין ערֶעלְמַאן , וִיא אוּזֶערֶע חֲכָמִים זָאנֶען: ימצוה גוררת מצוה'") דָאס הֵייסְט אֵיינֶע ָ טְהַאט שלעפט

') דָאס זֶעלְבָּע זָאגְט שלטה אוֹיךְ אִין זֵיינֶעם מפר קהלת מִיט דִיזֶעם לָשֹׁן: שראיתי את כל עמלי ואת כל כשרון המעשה כי היא קנאת איש מרעהו' דָאס הֵייסְט אִיךְ הָאבּ אַיינְגֶעוֶעהֶען דָאס דֶער וַאהרֶער מָאטִים (בֶּעוֶוענְגְרונְד) פון יֶעדֶעם מֶענְשְִׁיבֶען בּעשְׁצְּרֶעבֶּען (בֶּעמִיהוּנְג) אִין דִיזֶעם לֶעבֶּען או וֶעלְבְּסְט פון אַלֶע ֵיינֶע ‏ גוּטֶע הַאנְדְלוּנְגֶען (מעשים מובים) איז נוּר אֵיין הוֹילֶער נֵייד (קנאה) אוּג וֵוייטֶער נִיט . -- (אמער, נעש.)

8 שֶׁלֶעפְּט נָאךְ זִיך נָאך אֵיינֶע צְוַייטֶעץ, דֶען דֶער ואס טוּש אָן אֵינֶען שֵׁיינֶען רָאץ, דֶער מוּט שׁוֹין פֶערְנֶענִים אָן אוֹיך אֵיינֶען שֵׁיינֶען הוּט.

אוּג דָאס גְלֵייבֶען גִיבֶּען אין דֶער וֶעלְט אוֹיך גֶענוּג פֶּערְקֶעהרְטֶע פַּאללֶע , דָאס מֶען וֶערְט זיר אֶפֶּט פֶּערְפִיהרְט פוּן גוּטֶען וֶעג דוּרך אוּנְבֶּערֶעכֶענְטֶע ‏ טוּגֶענְדֶען (מעשים טובים) אַזֹי וַייט דָאם מֶען בֶּעגֵיט אֵיינֶען גְרָאבֶּען פֶערְבְּרֶעכֶען . אַזוֹי צוּם בֵּיישְׁפַיל חור דָאם פִיל גוּטֶעס-טָאן אֵיינֶעם הֶעכְסְט שָׁאדְלִיכֶען הֵייכְלֶער (צְבוַאק), ויא אוּנְזֶערֶע הֲבָמִיִם זָאנֶע אוֹיף דֶעם פְּסוּק (אִין ירמי' י"ה) זיהיו מכשלים לפניך בעת אפך עשה בהם, אפילו בשעה שעושים צדקה הכשילם בבני אדם שאינם מהונים" דָאס הֵייסְט , דָאס דִיזוֶער נָבִיא הָאט גֶעבֶּעטֶען גָאט דָאס ער זָאל זַיינֶע שׂוֹנָאִים מַכְשִׁיל זַיִין דָאס חֵייסְט אַרָאפּפִיהרֶען פון גוּמֶען וועג דוך דֶעם וָואס זייא וֶועלֶען גוּטֶעס טָאן נור שָׁאדְלֵיכֶע מֶענְשֶׁען י) דָאם אִיו גֶעמֵיינְט דָאם ער זָאל זֵייא פֶערְצַאמֶען דיא וֶועגֶען צוּם בֶּעסְסֶערן זִיךְּ / ויא זייא (דִיא חָכְמִים) דְריקֶען זִיך דַארִיבֶּער אוים אִין אֵיינֶעם אַנְדֶערן אָרֶט מִיט אַנְדֶערן וָוארְטֶען (וֶוערְטֶער) .האומר אחטא ואשוב אחשא ואשוב אין מספיקים בידו לעשות תשובה", אוּנ וֶער פוּן אוּנְז לֵיירֶער פֶּערְדִינְט נִיט אַזֹי. אֵיינֶע ‏ טָארַאלִישֶׁע שְׁמְרַאפָע פון גָאט, דֶען נִימַאנְד (אױסְגֶענוּמֶען צדיקים נמורים) אִיז יי פון אַזוֹי אֵיינֶעם שָׁאנְדְלִיכֶען גֶעדַאנְקֶען אוּ וֶוערֶען אַלְֹי לֵיידֶער זִייֶער אֶפֶּט בֶּעשְׁטְרָאפְט נִיט וִויססֶענְדִיג מִיט אַװֹי אֵיינֶער מָארַאלִישֶׁען שטְרַאפֶע וִויא דִיזֶער פַאלל ואר דָא אִין אוּנְזֶערֶער עֶרְצֵיילוּנְג ,

אוּנזֶערֶע הֲכָמִים דְרִיקֶען זִיךְ אוֹיס דָארְט אִין דֶעם מדרש קהלת (פ"ז סימן ייב) אִיבֶּער דֶעם זֶעלְבֶּעו עִנָיְן וָאם מִיר פֶּערְהַאנְדְלֶען (רֵיידֶע) דָא אִיצוּנְד אִיבֶּער אִיהם , דָאס הֵייסְט ויא לַייכְט עֶס אִיז זִיך צוּ פֶערְאִירְרֶען פוּן אֵיין דֶרֶך אִין אֵיינֶעם אַנְדֶערן דֶרֶךְ וָאס אִיז גְרַאדֶע דֶער הַפֶּךְ פוּן דֶעם עֶרְסְטֶען , . אוּג יא וַוייט אַלְזָא מֶען מוּו בֶּעהוְּזַאם זיין (אָפְטְרָאזנַע) אִין זֵיינֶעם זִיטְלִיבֶען **) לֶעבֶּענְטְַואנְדֶעל, דְרִיקֶען זיא זִיךְּ דָארְט אוֹיס מִיט

דיזע

*) דַאהֶער זָאנֶען אוּנְזֶערֶע הֲכָמִים אִין דֶעם מדרש אחוי או אִין קהלת ,טב לבישא עבדת בישא עבד טב לבישא לֹא תעביד ובישא לא ומטילך" הָאסְט דוּא וָואס גוּטֶעס אֵיינֶעם שְׁלֶעכְטֶען גֶעטָאן הֵייסְט עִם נור וָואס שְׁלֶעכְטֶעם גֶעטָאן , אֵלְוֹי טְחוע יינֶע גוּטעס אֵיינֶעם שְׁלֶעכְטֶּען וועט דיר שׁוֹיץ קיין שְׁלֶעכְטֶעס גֶעשֶׁעהֶען .

*י) אַלֶעם וָאס בֶּעלַאנְגְט נוּר צוּא מְדוֹת , הֵן צוּא מִדוֹת טוֹבות אוּג הַן צוּא מְדוֹת רָעוֹת וֶערְט עס אָנְגֶערוּפֶּען זִיטְלִיכְקייט, מָדוֹת טוֹבוֹת הֵיימֶען ‏ גִיטע זִיטֶען, מְרוֹת רְעוֹת הֵייסֶען שְׁלֶעכְטֶע זִיטֶען ,‏ דָאס גְלייבֶע.

הֵייסְט עס מַארַאל 9 (אמער געש,)

0 דִיזֶע עטלִיבֶע וֶוערְמֶער /אין בין. גיהנם לגן עדן אלא מפּח", דָאס הֵייסְט דיא בֵּיידֶע וֶוענֶען וָאס אֵינֶער פִיהֹרֶט צוּם גִן עדְן אוּג דֶער אַנְדֶערֶער צוּם גֵיהֵנֶם זִייען הַארְט אֵיינֶער לֶעבֶּען דֶעם אַנְדֶערן , נִיט וַוייטֶער אַלֶם ויא דיא פְלָאכֶע פוּן אֵיינֶער הַאנְד . אֵלְוֹי מֵייגֶע טְהִייֶרֶע לֶעזֶער אתּ לֶעזֶערִינֶען שׁוֹין גֶענוּג גֶעזָאגְט וִויא לֵייכְט עם איז צוא וֶוערֶען פוּן אֵיינֶער גָאטֶעס פִּירְכְטִיגֶען פְּרוֹיא , וָאס מֶען פֶּערְרִינְט וך ווּרֶך דֶעם ג| עדן,

בא וי ולאערר 3 5 *+ *

אֵיינֶע זִינְדֶערִין וָאס מֶען וֶוערְט גֶעשְׁטירְצְט דוּרֶך דֶעם אִין ניהנם, אַלְוֹי וֶועלְכֶע פוּן אַייך מֵיינְט נוּר נוּט מִיט זִיךְ דַארְף זִיך ניט פֶערְלַאוֶען אִין אִיחר מָארַאלִישֶׁען לֶעבֶּענְפְוַואנְדֶעל. אוֹיף אִיהרע אֵייגֶענֶע ערְפַּאחרוּנְג, ‏ מוּז זִיד אִיממֶער בֶּערַאטְהֶען מִיט אֵינֶעם גוּטֶען וֶעג נוייזֶער (פְרְאוָואדְנִיק) וָואס יָעדֶע קען עס לַייכְט דֶערְווישֶׁען אִין איהרעם פָאטֶער / אוּג אִיהרֶער מוּטָר/ אֵין אֵיינֶעם גוּטֶען לֶעחרֶער אָדֶער אִין אֵיינֶער פְרוּמֶען פְֵיינְדִין וא נייען שי גוּט בֶּענַאנְדֶערְט (גֶענִיט) אִין אַלֶע קרִימענֶען אוּנ פְּלָאנְטֶעוְס פו דֶעם מָארַאלִישֶׁען לֶעבֶּען אוּנ וָאס וֵייסֶען אוֹיס צוּ וַייהלֶען (אוֹיסְצוּקְלֵיבֶּען) דִיא נֵייטִינְסְטֶע ‏ אוג וַאהרֶעסְטֶע גִימֶער (בֶּעדִירְָנִיססֶע) פוּן מֶענְשְׁלִינֶען לֶעבֶּען. אונ זֶעלבְּסְט וייֶערֶע פְּרִיידֶען . או וֶועלֶען אייך אַנְזֹ. אָבְּהַאלְטֶן צוּא ' גֶּעצַאלֶען צוּא מייֶער פִּיר אֵיינֶען מְוִויפְטָאק מיט דֶעם שְׁוֶוער פֶערְ- דִיגְטֶען גְרָאשֶׁען .

= נוּן קֶעחרֶען מִיר אוּנָז. אִיצוּנְד צוריק צוּא דֶעם לויף פון אוּזֶערֶער עֶרְצֵיילוּנג (המשך) וָואס מיֹר הָאבֶּען איהם (דֶעם לוֹיף המשך) אוּנְטֶער- בְּרַאכֶען (נִפְּסִיק גֶעוֶוען) מִיט אִייֶָער זַייטִיגֶען רֵייד! וָאס אִין אָבֶּער אַייך מֵיינֶע . טִייֶערֶע ‏ לֶעוֶערִינֶען פִּיל נֵייטִיגֶער אוג נוּצְלִיכֶער. צוא לֶעזֶען אֵלֶם דִיא חוֹיפָּט עֶרְצֵיילוּנְג, אוּג בֶּעמֶע אַייך שׁוֹין אוּם פֶערְצֵייהוּנְג אִין פַּארְאוֹים, פִּיר דִיא אוּנְטֶערְבְּרֶעכוּנְג (הַפְּמָקֹה) וָואס אִיךְ װֶעל דָא בַּאלְד וִידֶער מַאכֶען אִין דֶער פָארְטְזֶעצוּנְג (המשך) פוּן דִיזֶער עֶרְצֵיילוּנְג , וָואס אִיך וֶועל עֶרֶסְט אָנְפַאנְגֶען. פָארְטְצוּזֶעצֶען (פְּרָאדָאלְזַאוֶען) וֵוייל דָא בַּייא דִיזֶער שְׁטֶעללֶע פוּן דִיזֶער עערְצֵיילוּנְג וָואס הַאנְדֶעלְט אִיבֶּער דִיא פֶּערְפִּיהרוּנְג פון דֶער הוּלדאַ, דִיא אֵיינְצִיגֶע טָאכְטֶער פוּן דֶעם אַבּואַם ספאלענטא, בָּאטֶעט זִיך מיר אָן אֵיינֶע גוּטֶע גֶעלֶענֶענְהֵייט צוּא שְׁרייבֶּען אֵיין עמְָואס פוּן רָאמַאנְִירֶען (לִיבְּשַׁאפְטֶען), וָואס אִיך װִיל איהר (דִיא גֶעלֶעגֶענְהֵייט) נִיט אֵינְלָאזֶען ‏ אוֹים ‏ צְווייא אוְּזַאכֶען , עֶרְסְטֶענִם נוייל דִיזֶע פָארְטְזֶעצוּנְג (המשך). אִיז אֵיין ‏ פָארְמְגַאנְג. פון אֵיינֶעם רָאמַאן (לִיבְּשַׁאפְט) אוג צְוֵייטֶענְט אוּם צוּא גֶעבֶּען איך, מַייגֶע לֶעזֶערִינֶען, אֵיינֶען גוּטֶען בֶּענְרִיף פון רָא- מַאנְסִירֶען אום אֵיהר זָאלְט וִיססֶען דָאס עעִם איז נִיט צוּא שֶׁערְצֶען (קָאטָאוֶועס. טְּרֵייבֶּען) מִיט אֵיהר אוּנ מֶען דַארְף הֶעכְסְט בֶּעהוּטְוַאם זין (אַסְטְרָאזְנֶע) מִיט אֵיחֹר, דֶען זיא אִיז אֵין צֶעהרֶענְדֶעם פַייֶער אוג עס

(אטער. געש.) אמ אין

7 אִיז אִיהר נִיט צוּא לֶעשֶׁען וואוּ נוּר זיא צִינְדֶעט זיך אָן. אוג וֶעהֶע דֶעם הֶערְצֶען וָואס נור אֵיין פוּנְקֶען פוּן אִיהר פֶערְטֵיעט זִיךְ אִין אִיהם. עֶר קליעט זִיך אִין אִיחֹם מֶעחרֶערֶע צֵייטֶען בִּיז ער וֶוערְט צוּא אֵינֶער הֶעללֶען פְּלֵאממע, אוּג פֶערְצֶעהרְט נֵייסְט אוב קֶערְפֶּער זִיא (דֵיא לִיבֶּע) אִיז צְוַאר הֶעכְסְט אַנְלָאקֶענְד. (פְרִיולֶעקַאטֶעלְנָא) אוּ ואוֹילְטְהאֶנְד אִין אָנפַאנְג . דָאם עֶענְדֶע אָבֶּער אִין אֵיינֶע שְׁרֶעקְלִיכֶע רֵייע (חרטה) ,, לֵיירֶער קוּמְט זִיא צוּא שְׁפֶּעט ויא דֵיא פַּאזַארְנֶע רָאטֶע נָאךְ דֶער שְׂרֵפָה, או דִיזֶעם זאג אִיךְ נִיט פוּן מֵיינֶעם אֵיגֶענֶעם קָאפּ. אִיך הָאבּ אַיך נָאר גֶענֶעבֶּען ‏ אֵיינֶע טְרִייֶע (רִיכְטִינֶע) אִיבֶּערְזֶעצוּנְג. פון דֶעם גְרוֹיסֶען וֶועלְט- וַוייזֶען (חכם העולם) דָאס הֵייסְט פוּן דֶעם שלמה המלך , וָואס ער דְרִיקְט זי אוֹים אִין זַיינֶעם שיר השירים מִיט דִיזֶע וֶוערְטֶער רשפיה רשפי אש שלהבת יה, מים רבים לא יוכלו לכבות את האהבה ונהרות לא ישטפוה' דָאס הֵייסְט צְוַואר גֶענוּנ לִיבְּלִיךְ אוג שֵׁיין אִיז דיא לִיבֶּע, אִיהֶע פּנְקֶען אָבֶּער צִינְדֶען וִויא דִיא בְּלִיצֶע ויא אֵיינֶע הִימְלִישֶׁע פְלַאממֶע , קיין וַואסֶער פלַייצוּנְג קֶען דיא לִיבֶּע נִיט לֶעשֶׁען אוּג דיא גֶעוַאלְטִיגֶע שְׁטְרָאמֶען קענֶען אֵיהר נִיט פַארְְרִינְקֶען, אוּנ נָאךְ מָעהר וֶועהֶע דֶעם הוֹזֶע װאוּ עֶס גְִימְשׁ (קלייעט זיך) נָאךְ אֵיין פֶערְבָּארְנֶענֶער לִיבֶּעם-פוּנְקֶען (אֵיין נצוץ פון אֵיינֶער אהבה מסותרת) דָארְט וֶוערְט שׁוֹין אַלֶעם אֵיינְגֶעאָשֶׁערְט (וֶערְט אַלעס אִין אֵשׁ פֶּערְוַאנְדֶעלְט) דֶען מיט אַזֹי אֵיינֶער וָואם אֵיהר הֶערְץ וַואר שׁוֹין עֶנְטְּצִינְדֶעט פוּן אַזוֹי אֵיינֶעם גֶעהֵיימֶען לִיבֶּעס-פוּנקען דָארְט גֵייהֶען צוּא גְרוּנדֶע צװַאמֶען מִיט אֵיהר י;עלְטֶערן אוּנ - פֶּערְמֶעגֶען , ויא דִיזֶער פַאל וַואר דָא מִיט דֶער הולדע דיא טָאכְטֶער פון דֶעם ספאלענטא וָואס אִיז גֶעוָוארֶען פֶּערְפִירְט דוּרְך דֶעם אַראן ויא מִיר וֶעלֶען עס בַּאלֶר. דֶערְצֵיילֶען .‏ אַלְוֹי. מֵיינֶע בִייֶערֶע לֶעוֶערִיגֶען ווע דִיא לִיבָּע אִיז שׁוֹין אִינְמָאל גֶענְלִיבֶען צוּא אֵיינֶעם אוּנְאוֹיסְלֶעשְִׁיבֶען פייֶער אַוֹי גֶעזֶערֶען דיא אֵיינֶענְטְהִימֶער (בעלי בתים) פוּן אַזֶעלְבֶע הַייזֶער וָואס גֶעפִינְט זִיךְ אִין זייא אֵיין עֶנְטְצִינְדְלִיכֶער שְׁטָאף (נָארְיוּצִי. מַאטֶּערְיַאל) -- אִיך מֵיין עס מֶעכְטֶּער, . אונ וָואס עִם פֶּערְקֶעהוֶען אַחִין אוֹיך ינְִיְגֶע -- גֶעהֶערֶען ֵייא צוּ הָאבֶּען טְרֵיֶע נַאבְט-וֶעכְטֶער וָאם זָאלֶען אוְּאוֹפְהֶערְליךְ שְׁריעֶן ,אָפְטַארָאזְנָא ס'אַנְנָאם !' אוג וֶוער קענֶען זַיין בֶּעססֶערֶע וֶעכְטֶער אַלֶם וִויא אֵייגֶענֶע מוּטֶערְס דֶען וָואס נָאךְ אִין דֶער וֶועלְט מוען נוט. אוֹים- גֶעפַּאסְט וֶוערֶען אֵַלֶס טֶעכְטֶער , ויא עֶס אִיז דִיזֶעם אַרוֹיס צוּא זֶעהֶען פוּן דֶעם וָואס אוֶּערֶע הֲכָמִים זָאנֶען אִין פרשה נשוא אוֹיף דעם פּסוּק יברכך ד' וישמרך , יברכך ד' בבנים וישמרך בבנות שהן צריכות שמירה" דָאס הֵייסְט גָאט וֶועט דִיךְ בֶּענְצֶען מִיט נוּטֶע זִין אוּג וֶועט דיר אֵיינְהִיסֶען ַיינֶע ‏ טֶעכְטֶער וייל זֵייא מוזֶען זייר שְׁטַארְק גֶעהִיש וֶערֶען , אֵלֶם הָאטְטֶע דיא הּוֹרֶת שׁוֹין אִין פָארְאוֹים גֶעוֶעהֶען דָאס עס אִיֹ זִיךְּ אױף

(אמער. געש.) דיא

5 דִיא מוּמֶערְס נִיט צוּא. פֶערְלָאזֶען יל זייא זִייֶען נִיט הֵיימִיגֶע ,‏ זִיצֶען אִין קְרָאמֶען , אין שֵׁינְקֶען , אִין טְרַאקְטִירֶען אין הָאטֶעלֶען , . אַלְוֹי וַואר דיא בְּרָכֶה הֶעכְסְט ִויכָּטִיג אוּנ פון גְרוֹיסֶען נוּצֶען דָאס דֶער בורא ברוך הוא. אַלַיין וֶועט זייא אֵיינְהִיטֶען . |

נון קֶעהוֶען מִיר זִיךּ אוּם צוריק צוּא דֶעם אַרֹאן, צוּא דֶעם הֶעלְד פון אוְזֶער גֶעשִׁיכְמֶע וָאס מִיר הָאבֶּען אִיחם עֶנְְלַאסמֶען אַם עֶנְדֶע פון דֶעם פָארִינֶען קאפִּיטֶעל אַלֶס פֶערְפִּיהרֶער פון דֶער שֵׁיינֶען הולדאַ דיא אֵיינְצִינֶע מָאכְטֶּער פון דֶעם אַבּראַם ספאלענטא , אוּנ וֶועל דֶערְצֵיילֶען ויא דִיזֶעם אִיז צוּא גֶענַאנְנֶען, דֶען נִיט אַלֶע לִיבְּשַׁאפְטֶען עֶנְטְשְׁטֵייהֶען (גֶעשֶׁעהֶען) אוֹיף אֵייגֶער אַרֶט אוּנֶד וֵויזֶע + מַאנְכֶע אוּסְפִיען שְׁנֶעל (גֶעשְִׁוינְט) וִויא ‏ דיא נַאלָאפִּירֶענְדֶע (הַאסְמִיגֶע)- שׁוינְדְווּבְט *) . אוּג מַאנְבֶע צֵייטִינְט זִיךְ לַאנְנְוֵאם (פַּאמֶעלַאך) אוּג דוֹיֶערְט נֶענוּנ בִּיז זָא קוּמְט צוּא אִיהרֶער רֵייפְהֵייט (זריֶעלָאסְט) ויא דֵיא שְׁלֵייכֶענְדֶע. (קְרִיכֶענְדֶע. אוּנ צוּנלייך אוּנְבֶּעמֶערְקְטֶע) שְׁינְדְוּכְט, אוּנ וֶוען מִיר הָאבֶּען שׁוֹין פוּן פְּרִיהֶער גֶע- זָאגְט דָאס דִיא חודאַ אִיו גֶעוָארֶען פֶּערְפִתרְט דָך דֶעם אַראָן נוּר דוּרְךְ אִיהרֶע אוּנְפָארוִכְטִיגֶע מִילְדֶע (גֶענַאדֶע) אוג מִיטְלֵייד (רחמנות) וָואס זיא הָאט אוֹיס גֶעאִיבְּט (גֶעמָאן) גֶעגֶען אִיהם , וָואס דָאם הֵייסֶט נָאף ‏ אוּנְזֶערֶע פָארִיגֶע רייד, דָאס זיא אִיז גֶעוָוארֶען נור דורך אֵיהרֶע טגֶענְד (בְּרַאוְוהֵייט) פֶערְפִיהרְט צו אֵיינֶער אוּנְטוּגֶענְד (וִינְדֶע) אִיז אוּנְז שוין זייֶער לייכְט צוא שְׁלִיסמֶען דָאס דִיזֶע פֶערְפִיהרֶענְדֶע לִיבַּׁאפְט וָואס הָאט זִיך פֶערְוִויקֶעלְט צְוִוישֶׁען דֶער הוּלדאַ אוּנ דֶעם אראָן ואר קֵיינֶע גאלַאפּרֶענדֶע - (חַאסְטִיגֶע) נור אֵיינֶע שְִׁייכֶענְדֶע (פַּאוַאננֶע. אוג פְּאטאיֶעמְנֶע) לִיבֶּע, דֶען וֶוען אוֹיךְ עס אִיז זייֶער לֵייכְט זִיךְ צוּא פֶערְאִיררֶען פון דֶעם וֶועג דֶער טוּגֶענְד (פְרוּמקייט) אוֹיף דֶעם וֶועג דֶער אוּנְטוּנֶענְד (הוּלְטַאיסְטְווא) וֵויא מִיר הָאבֶּען שׁוין פְּרִיהֶער גֶעשִׁרִיבֶּען דָאם דִיזֶע בֵּיידֶע וֶועגֶען צִיהֶען זִיך

| זייער

*) אַלֶם צאָאַר דֶער ראָמישער קקייזֶער הָאט דָארְט אִין שפאניען מְַצֵחַ גֶענֶוען נַיינֶע פִינֶרֶע זיֶער שְׁנֶעל (גֶעשְׁוינְט) הָאט ער בֶּענַאכְרִיכְטְעּ יינֶע פְרוֹיא מִיט. דִיזֶע אֵייניגֶע ‏ וֶוערְטֶער : יאִיךְ קאם, זֵאה אוּנְד זִינְטְעי דָאס הֵייסְט אִיך בִּין גֶעקומֶען אוֹף דָאס שְׁלַאכְט-פֶעלְד אונ וִיא אִיךְ הָאבּ נוּר דֶערְזֶעהֶען דֶעם פַיינְד הָאבּ אִיךְ אֵיהם בַּאלְד מְנֵצֵחַ גֶעוֶע. מִיט דִיזֶעם קרְצֶען נוּסַח הָאט אוֹיף גֶעשְׁרִיבֶּען אֵיין פְּרִינְץ צוא זֵינֶע עֶלְטֶערן אֵלֶס ;עס אִיז אִיהם גֶעפֶּעלֶען גֶעוֶארֶען דִיא פְּרִנְצֶעסֶען ,‏ וָואס עֶר אִיז גֶעפָארֶען אִיהר וֶעהֶען : יאִיךְ קאם אוּנד זֵאה אוּנד לִבְּטְעִי חה הוא מה שאמר הנכתוב ; /לבבתני באחת מעיניד' דוּא האסְט מיין הֶערְץ בֶּעצְוואנְגֶען מִיט אִינֶעם בְּלִיק דַיינֶעם. |

(אמער, געש,)

9 | זייֶער גָּאהֶענְט לֶעבֶּען אֵיינַאנְדֶער אוּג בִּפְרֵט נָאך אין דִיא עֲנְיָנִים פו לִיבְּשַׁאפְטֶען , = בַּייא אַלֶעם דֶעם לָאזְט זִיךְ זייער פיל אוּנְטֶערְשֵׁיידֶען (מַאבֶען אַ חיליק) צְוִוישֶׁען אֵיינֶער פֶערְאֵיררְטֶען לִיבְּשַׁאפְט אוּג צְוִישֶׁען

:

אֵיינֶער. אוּנְפֶערְאִירְרְמֶען לִבְּשַׁאפְט אוג זִייֶער עענְטְוויְִלֶען זיך (נַאזְויְיֶע, דֶען זֶענֶע (דיא עֶרְסְטָע) וָואס מו מַאכֶען ויא גֶעוואוֹינְִיךְ גְרוֹימֶע. אוּמָ. וֶוענֶען (דָאס הֵייסְט נֵיין אַלֶץ אקאלְנִימִי פּוּמָיִאמִי) אוּנ דֶערְצוּ נָאךְ נַאנְץ גֶעהַיים (טַאנְקָאם) קען זי נִיט אַזוֹי נִיךְ עֶנְטְוויקְלֶען דָאס זִיא זָאל אוֹים- ארְטֶען (פרֶענרַאשְׁצִיֶען זיף) אִין אֵיינֶער גַאלָאפִירֶענְֶען (הַאסְטיגֶע) ליבֶּע, נִיט אַזוֹי אָבֶּער אִיו דֶער פַאלֹל מִיט דֶער צָוֵוייטֶען אַרֶט לִיבְּשַׁאפְטֶעו, וָואס קען זִיך גיין טיט אִיהרֶעם גְרַאדֶען וֶועג פוּן אָנְהֵייבּ אָן, אַזוי אֵיינֶע קען זִיךְ זיין אוֹיךְ נַאלָאפִירֶענְדֶע, ויא יֶענֶער פְּרִינְץ הָאט גֶעשְׁריבֶּען: יצאָזאַר שְׁרִיבּ : אִיךְ קאם { זַאה אוּנְד זִינְטֶע , אוּנָד. אִיךְ שְׁרֵייבֶּע : אִיך קאם, זֵאה אוּנָד לִיבְּטָע". |

אַלְוֹ זייען מִיר שׁוֹין גֶעוִוים דָאס דִיא לִיבְּשַאפְש פון אוזֶערֶעם גֶעשִׁיבְטְִיבְעו הֶעלְדֶענְפְאאְר וַואר - מֵיינֶע ‏ נַאלָאפִירֶענְדֶע (הַאסְטִינֶע) ‏ נוּר אֵיינֶע שְׁלייכֶענְדֶע פָאוַואזנֶע = אוג. פָּאטָאוֶעמְצֶע), גון אִיז אוו הֶעכְסְט אִינְטֶערֶעסַאנְט אוּנ צוּא גְלַייךְ פון נְרוֹים נוּצֶען צוּא קוּמֶען אויף דיא שְׁפּוֹר. (סֶלָיאר) פון זִייֶער פֶערְאִיררֶען זִיך , דֶען נִויא מִיר נֵוייסֶען וַוארֶען זֵייא בֵּיירֶע ‏ גַאנְץ אוּנְשׁוּלְדִיגֶע קִינְדֶער , א עֶס לוֹינֶט זך דֶער מֵיהֶע (עס אִיז וֶערְמָּה צוּא בֶּעמִיהֶען אוּנז דַארוּם), ויא דָאס אַנַאטָאמִירֶען (דָאס פַּאלְמֶעשֶׁען) פִּיר דִיא דָאקְטוֹירִים , דֶען זֵייא: טוּען עס נִיט אוּם צוּ הֶעלְפֶען דוּרְךְ דֶעם דֶעם גֶעשְׁטָארְבֶּענֶען, ניין נור אוּם צוּ פְּרַאקְטִיצִירֶען פון וָואס ער אִיז גֶעשְׁטַארְבֶּען אוּם צוּא קֶענֶען בֶּעסְסֶער קוּרִירֶען דֶעם נָאךְ לֶעבֶּענְדֶען, אַווֹי לוֹינְט אוֹיךְ אֵיינֶעם וֶעדֶען פון אוּנָז צוּא וִיסְסֶען וִויא אַזוֹי זייא זייען גֶעוארֶען פֶערְפִיחרְט אוּם זִיךְ אֵין צוּא הִיטֶען פו דִיזֶעם לַאבִּירִינְט (פְלָאנְטֶער) ‏ אָדֶער שִׁטְרוּדֶעל (מֶעכסֶעל-נְרוּבּ ‏ אָדֶער פּוּצִינָא) ואס זייא הָאבֶּען זִיךְ אִין אִיהם פֶערְפְלַאנְטֶענְט אָדֶער פֶּערְדְרִיש אוּנ צוּ גְלֵייךְ פֶערְזּנְקֶען . קוּרץ גֶעזָגְט מִיט דִיזֶער הוּלדע אִיז נַאנְץ פֶעךְ- מַעהרְט גֶעשֶׁעהֶען אַלם מִיט אַנְדֶערֶע וִינְדֶערִינֶען . דֶען גֶעמִיִיָלי (ע פּי רוֹב). אִיז בֵּייא אַלֶען אַנְדֶערֶען דיא שָׁאנְהֵיט (שִׁיינְקִייש) נוּר דֶער פַאלל (דָאס פַאללֶען) פון זִיקֶערֶע טוּגֶענְדֶען (פְרוּמְקֵייטֶען), דָאס הֵייסְט זייא וֶוערֶען אוֹיסגֶעלָאשֶׁען וֶענֶען אִיחרֶע שָׁאנְהֵייט ,‏ בַּייא אֵיהֹר אָבֶּער ואר אֵיחרֶע מוּנֶענְד (פוּמְקֵייט) = איהר פַּאלל (דָאס פַאללֶען) פון אִיהרֶע שֶׁענְהייט , װיא מִיר וֶועלֶען שׁוֹין דָא דֶערְצֵיילֶען . |

דִזֶער אַראן אִין אָנְנֶעקומען אין דָאס הוֹין פון איהרע עֶלְטֶערן דער גֶעמֵיין גֶעקְיירֶעט, הֶעכְסְט אָבְּגֶעצֶעחרְט, הֶעכְסְט וִידֶער גֶעשְׁלַאנֶען

(אמער, געש.) סמוטנע

10

{סְמוּמְנֶע) אוב הֶעכְסְט שִׁיכְמֶערן (אנְנְסְטְִיך) אוג גַאנְץ גֶעדֶעמוּטְהִינְט (פַאקָארְנֶע), דֶער צוּא נָאךְ גַאנְץ אוְוִויססֶענְד, + אוּנְגֶעהָאבֶּעלְט אוּנ לִינְקִישׁ (נִיט זְגְרַאבְּנֶע) אוּג ואר אַזֹ וַייט אִיבֶּערַרַאשְׁט (מְרֶעוָאזֶעט) דוָּךְ דיא גְרוֹיסֶע פְּרַאכְט פון דֶער גְרוֹיסֶען װאוינעג אוג פוּן דֶעם נְהוֹיסֶען עלֶעגַאנְץ (שְׁצֶעגָאלְסְטְוָוא) פוּן דיא מֶעבֶּעל אוּג פוּן דִיא גְרוֹימֶע רֵיינְלִיכְקֵייט (צִיפְטָאטַא) וָואס הָאט דָארְט גֶעהֶערְשְׁט, אוג נָאךְ מָעהר פוּן דִיא רֵייכֶע קְלַיידוּנְג דֶער הוֹיְִייטֶע דָאס יעֶר הָאט זִךְ נִיט גֶעוַאגְט אַרַיין צוּ טְרֶעטֶען אִין דֶעם צְֵוייטֶען צִיממֶער אוג אִיז פֶערְבְִּבֶּען מֶעהרֶעוֶע וָאכֶען אִין קִיכְשְטוּבּ ‏ אי װֶער רֶעט שוֹין פון אַרין שְמֶעקֶען אִין מאבִּינֶעט אוג דָאס גְלֵייכֶען צוּא עֶססֶען מִיט דֶער הֶערְשַׁאפְט צוּא זַאמֶען, ער וַואר זָאנַאר פִּיל מָאל גֶעלַאדֶען צוּא נֵיין צוּם טִישׁ, עס וַואר אִיהֹם אָבֶּער נִיט צוּ דֶער רוּפֶּען, אוֹיס פּוּרכְט דָאס עֶר וֶועט נִיט וִויסְסֶען ויא צוא הַאלְטֶען אַ לֶעפּפֶעל, אוּנ וִויא. צו גֶעבְּרוֹיכֶען נָאפֶּעל אוּג מֶעססֶער , אוּג וֶוען אֶנְהֵייבֶּען צוּא עֶססֶען אוּנ וֶוען אויפִצוּהֶערֶען צוּא עֶססֶען, אוּנ הָאט אַלְזֹי גֶעצִיטֶערְט פַּאר דֶעם מִינְרֶעסְטֶען אִין שֹׁטוּבּ. אוֹיס דִזֶער אוּהְזַאכֶע אִיז עֶר גֶעוֶועזֶען זייר דִינֶסְטְפֶערְטִיג (פֶערְטִינ צוא דִינֶען) גֶענֶען דיא דָארְטִינֶע דִינֶערְשַאפְּט אוּג הָאט דַאהֶער גֶעמָאן אִין שְׁמוּבּ זַאבֶען ויא אִין גֶעשֶׁעפְּט זַאבֶען אוּג אַלֶע נַוארֶען מִיט אִיהם צוּפְרִידֶען, נָאזד מָעֵהר זַיין הָערר אוּנ דיא דַאמֶע? אַם מֶעהרְסְטֶּען אָבֶּער זייר אֵייְצִיגֶע. מָאכְטֶער ‏ דיא שֵׁיינֶע הילדאַ, עֶר אִיז גֶעפֶעלֶען וֶועגֶען נַיינֶע גְרוֹימֶע פָּאקַארְנָאסְט, אוּנ נָאךְ מָעֵהר וֶענֶען זֵיינֶער גְרוֹיסֶען אוּנְשּׁלָד (גֶעוויננָאסְט) וָואס דִיזֶעם צִירָט אֵיינֶען ינֶען מֶענְשֶען פִּיל מֶעחר אַלֶם אַנְדֶערֶע נַעֲלוֹת, אוּג הָאט אַלְוֹי גֶעמַאכְט זיך | אֵיין פֶערְגֶענִינֶען. אוּנְטֶער. צוּ הַאלְטֶען זִיךְ מִיט אִיהם, דֶען עִם וַואר אִיהֹר אֵיינֶע לוּסְט צוּא הֶערֶען זַיינֶע נַאאִיפֶּע (אוֹיפְרִיכְטִינֶע) אַנְטְוָארְטֶען אויף דִיא פְרַאנֶען וָאס זִיא פְלֶעגְט אִיהם צוּא מַאבֶען אִיבֶּער דיא לִיטְוֶועשֶע יוּדֶען . אִיבֶּערהוֹיפָּט וַואר אֵיהר הֶעכְסְט אִינְטֶערֶעסַאנְט צוּ עֶרְפָארְשֶׁען פוּן אִיהם וִויא עס פַּאססירט בֵּייא ‏ דִיא לִיטְוִוישֶׁע יוּדֶען מִיט שְׁדוּכִים , מִיט הָאכְצֵייטֶען אוּנ עֶר, ויא אוֹיךְ ער וואר נֵאאִיף (אוֹיפְרִיכְטִיג) אִין דֶער ִוירְקלִיכְקֵייט , = דָאס הֵייסְט גֶעשְפְּרָאכֶען דיא נַאהרְהַייט וִויא אֵיין אנָי שוּלְדִינֶעם קֵינְד , בֵייא אַלֶעם דֶעם הָאט ער זִיךּ גֶעצִילְט מִיט צוּ טְהילֶען אִיהר דָאם (דֶערְצֵיילֶען אִיהה) פוּן דֶער הֶעכְסְט לֶעכֶערְלִיכֶען זֵייטֶע, בַּייא זֵיינֶעם וִויססֶען דָאס דִיזֶעם צוּא הֶערֶען אִיזְט אִיהר אֵין גוּטֶּער בִּיססֶען, דֶען דִיזֶעם פְלֶענְט אוֹיף קִיצְלֶען אִיהרֶע לוגֶע ‏ צוא אֵיינֶעם שַׁאללֶענְדֶען גֶעלַאכְטֶער. נוּן פֶּערְשְׁטָעהט זִיךְ דָאס עֶר הָאט זִיךְ נִיט פֶערְגֶעספֶען צוּ דֶערְצֵיילֶען אִיהר פוּן דִיא אֶפְטִינֶע בְּהוֹת וָואס עִם פְלֶעגְט צוּ זַיין אִין יֶענֶע ‏ צֵייטֶען אִין ליטא אוּג דָאס גְלֵייכֶען דִיא טוֹיזֶענְדֶע חופוֹת וָואס עִם פְלֶענְט דַאן גֶעמַאכְט צוּ וֶוערֶען אִין זעלװע אִיבֶּער דֶעם יָרִיד צַייט אוג (אמער, געש.) באלד

11 בַּאלְד. דַארוֹי צְוייא מָאל אַזֹי פִיל נֶטֶען, דֶען פִילֶע עֲנּוֹת פְלֶענֶען אַנְצוּטְרֶעפֶּען. דָארְט זִיערֶע מַאנֶען וָואס הָאבֶּען זייא אַוֶועק-גֶעוָארְפֶּען , אוג זיא פְלֶעגְט זִיךְּ צוּא הַאלְטֶען אִין דיא זֵייטֶען הֶערֶענְדִיג . דֶער צוּא נָאך פְנֶעגְט ער עס דֶערְצֵיילֶען זייר סְקלַאדְנֶע אוג וִויצִיג דָאס זִיא הָאט - זיךְ פֶערְוואוּנְדֶערְט אִיבֶּער זֵיינֶע גְהוֹיסֶע רֶעדֶעקְרַאפְט אוּג הָאט אַלְזי אָנִ- גֶעהֵייבֶּען צוּ בֶּעדוֹיערן אִיהֹם דָאס עֶר אִיז אַזוֹי װַייט אוּנוויסטֶענְד, דֶערְצוּ נָאך. אַזֹי ניש מֶענְשֶׁענְשַׁי (בָּאִיטְִי ליּרָעי) אוב הָאט זִיך בֶּעשְׁלַאסמֶען אַלְזוֹ צוּ טָּאן וָואס פַאר אִיהם , דָאם הֵייסְט צוּ מַאכֶען אִיהם לְיוּדְסְקֶער (מֶענְשְׁלִיכֶער) אוּג וִויסֶענְדֶער , . אוג הָאט זִיךְ דַארִיבֶּער בֶּעשְׁפרָאבֶען. מִיט אִיהרֶעם פָאטֶער אוּג דָאס גְלֵייכֶען מִיט אִיהרֶער מוּטעף, /

יָעִם וָאממערְט מִיךְ (אִיךְ הָאבּ רַחֲמָנוֹת) אִיבֶּער דִיזֶען יּנְגֶען מֶענְשֶׁען, הָאט זֵא זִךְ בַּאלְד דַארוֹיף אָבְּגֶערוּפֶען צוּא זֵייא אַלֶס זֵיא הָאם זייא אִיבֶּער דֶערְצֵיילְט אַלֶעם ואס עֶר הָאט מִפְּנֶעטְהֵילְט פון דִיא לִיטְהוֹיאישֶׁע ִידֶעשֶׁע הָאכְצֵייטֶען. אוּנ זייא הָאבֶּען זיך זַאט אָנְגֶעלַאכְט דֶערִיבֶּער, נִיט ַויינִיגֶער אַלָם זִיא . אִיךְ הָאבּ זִיך נִיט גֶעקֶענְט גֶענוּג אָבְּוואוּנְדֶערן אִיבֶּער דיא סְקלַאדְנָאסְץ פון זֵיינֶע מִיטְפְהילונגֶען .‏ זַייט אַלְוֹי וויסמֶען, הָאט זיא זייא גֶעזָאנְט, דָאס עעֶר הָאט טַאלֶענְט (סְפָּאפָאבְּנָאסְט) צוּא וֶוערֶען איין פִיל בֶּעססֶערֶער מֶענְשׁ, דֶען טְרָאץ רֶעם (ניט קוּקענְדִיג דַארוֹיף) דָאס עֶר אִיז נֵאאיף (נַאנְץ אֵיינְפּאך) ויא אֵיין קינד ,. בַּייא אַלֶעם דֶעם הָאט עֶר אֵיינֶען גוּמֶען קָאפּ, את דֶער צוּ אֵינֶע גְהוֹיסֶע רֶעדְגֶערְנַאבֶּץ (כה הרבור) . מֶען זָאל איחם נֶעבֶּען אֵין פֶּען אין דער הַאנְד קען אַזֶעלְכֶער וֶוערֶען ‏ אִין אַ קוּרְצֶע צֵייט אֵיין גוּטֶער. בּוּכְהַאלְטֶער ,‏ אַיין קַאסִירֶער, אוּנ אֵיהר קֶענְט מִיט דֶער צֵייט הָאבֶּען אין אִיהם אֵיינֶען נֶעשֶׁעפְטְס-פִיֹרֶער, וַייניְסְטֶענֶם אֵינֶען ‏ גוּמֶען פָּאמָאצְנִיק אוג נָאךְ אַ מִצְוָה אוֹיך דֶערְבַּי, דֶען ער אִיז דָאךְ אֵיין אָרֶעמֶעס אוג צוא גְלַייךְ אֵיין פְּרוּמֶעם קינד או דִיזֶעם מענען מיר בֶּענוייזֶען מִיט גַאנְץ הְנַאפֶּע קאסְטֶען, מֶען דַארְה אִיהם נוּר אֵיינֶען שְׁרַייבֶּער דִינְנֶען , אוּג וַוייטֶּער אִין רֶעכֶענֶען אוּג אִין שְׁפְּרַאבָ- קֶענְְִיסטֶען (הָאלֶענְדִישׁ . אונ ‏ אֵיננלִיש) וֶועל אִיך אִיהם גֶעבֶּען אעָטֶער. רִיכְט , בֵּייא מִיר וֶועט עס זַיין אֵיין נוּטֶער צַייט פֶערְטְרֵייבּ אוּג דֶערְצו נְאד וֶעל אִיךְ דֶערְבַּיי דָאךְ אוֹמְאִיבֶּען (טָאן) אֵיינֶע גְהוֹימֶע מוֶענְד, דֶען גֶרֶעסטֶערֶע פְּרֵיילִינְט (יוננפְוֹיען) גִיבֶּען. אוּנְטֶערְִיכְט. אָרֶעמֶע ‏ קִינְדֶער, אוּג בִּפָרֵט אִיךְ וַייס דָאס עֶר הָאט גְרוֹים לוּסֶט דֶערְצוּ, אַלְוֹי בי לִיבֶּע עֶלְטֶען, פֶערְגֶענְט מִיר דָאם פֶערְנניגֶען צוּ הָאבֶּען בֵּיא מִיר דָאס בֶּעוואוּסְט זַיין (דָאס וִויססֶען) דָאם אִיךְ הָאבּ וָואס גוּטֶעס גֶעטָאן אִין מֵיינֶע ‏ מִיידְכֶעןְציאהרֶען אוּנ וָואס פִיר אֵיין בֶּעסטֶערֶעס גוּטֶעס קען מִיט אַזוֹי אֵיינֶעם עלֶענְדֶען ויא עֶר אִיז אֵלִם צוּא גֶעבֶּען אִיהֹם אונְמֶערְרֵיכְט,

(אטער, ‏ געש, ) יויא

19

וִויא אוּנְזֶערֶע נֵוייזֶען זֶאגֶען ויא דִיא חֲכְמִים זָאנֶען) .כל מי שמלמד בנו של חברו כאלו ילדו', דָאס הֵייסְט דֶער וָאס בֶּעלֶערְנט דָאס קֵנָד פוּ אֵיינֶעם. צְווייטֶען אִיז נְלִיךְ אל עֶר זֶעלְבֶסְט הָאט איהם גֶעבֶּארֶען . ינוט, עֶס פְּרֵייט אוּנָזי הָאט זִיךְ דַאן דֶער פָאמֶער אָכַּנֶערוּפֶען צוא אִיהר, צוא הֶערֶען פון דִיר אַזֹי אִינֶען אִידֶעלֶען ואוּנְשׁ, אֵין בֶּעוַייו דָאם דוא בִּיסְט ‏ אֵיינֶע . מֶענְשֶׁען-פְרֵיינְדִין , + אוּנ אִיךְ הָאטֶע עס מיט פְּרֵיידֶען דִיר עֶרְלוֹיבְּט צוּא טְחוּן, דֶען מֵיין הֶערְץ אִיז נִיט וַויינגֶער אֵייִדֶעל אֵלֶס דַיין הֶערֶץ, אוּנ בְּפְרֵט דָאם אִיךְ וִינֶשֶׁע נָאךְ מָעהו אַלֶם דוּא , צוּ מַאבֶען פוּן אֵיהם אֵיינֶען בֶּעסטֶערן מֶענְשָׁעץ , דָאס הֵייסְט דָאס ער זָאל קֶענֶען ְולַאדִייֶען מִיט אֵיינֶער פֶעדֶער אוּג רֶעכֶענֶען קֶענֶען דֹאמִיט ער זָאל מִיר יין אַיין בֶּעססֶערֶער גֶעחִילְפֶע ‏ אִין מיין גֶעשֶׁעפְּט אֵלָם עֶר אִיו מִיר יֶעצְט, דֶען אִיךְ וֶועל אִיהם פִּיר אִיממֶער בַּייא מִיר עֶערְהַאלְטֶען , דָאס הֵייסְט, אַזֹי לַאנְג עֶר וֶועט וֶועלֶען זיין בּייא מִיר, דֶען עֶר גֶעפֶעלְט מִיר הֶעכְסְט ֶוענֶען זֵיינֶער גְרוֹיסֶען עֲהרְיכְקֵייט , טְרֵייהייט אוּנ פַּאסְלוּשְׁנָאסְץ, אוג דָאם נְלֵייבֶען וֶוענֶען זֵיינֶעם גוּטֶען קאפ אוג זֵיינֶעם טְרֵייֶען גֶעדָאכְטְנִיסט, לוֹיטֶער נוּמֶען סְפָּאסָאבְּנָאסְטֶען אוּם צוּא זַיין אַיין נוּטֶער קוֹיפְּמַאן , אוּג לֵיידֶער פֶּעהלְט אִיהם אֵיינֶע פֶּעדֶער אִין הַאנְד אוּנ דִיא רֶעכֶענְקּנְסְט, אונ אִיךְ הָאטטֶע ‏ עס אִיהם גֶערן פֶּערְגוּנֶען צוא עֶרְלֶערְנֶען עִם בֵּייא מִיר אִין שָׁטוּבּ , לֵיידֶער שֵׁיינְט מִיר דָאס עֶס אִיז שׁוין צוּא שְׁפָּאט פִּיר אִיהם דָאם צוּא עֶרְלֶערְנֶען , דֶען ער אִיז שׁוֹין אִיבֶּער צְוַאנְצִיג יה , אוּ צְווייטֶענְס נִיט פֶערְגֶעם, ער אִיז דָאךְ כִּמֶעט דֶעם גַאנְצֶען זוּמֶער אוּנְטֶּער- וֶועגֶענְס מִיט מִיר אִין ליטא , פּוֹילן, אוּג אִים וִעֶמֶער בֶּעשֶׁעפְטִינֶע אִיךְ אִיהֹם דָאךְ מִיט דֶעם פָארְטִירֶען דִיא הְלֵיידֶער אוּג ז מִיט דֶעם אֵיין פַּאקֶען, אוּג עעֶר גֶעפִינְט זך דֶערְצו פון זֶעלבֶּסְט נָאךְ אַנְדֶערֶע אַרְבֵּיט פוּן חוֹיולִיבֶע גֶעשֶׁעפְּטֶען, אַלְזֹי אִיז שׁוֹין דָאפֶּעלְט קֵיינֶע צַייט פיר אִיהם

דײעס צוּא ערְלֶערְנֶען . אוג אִיך לְאו מִיךְ דֶער מִיט נִיט אִינְוֶענְדֶע" הָאט זִך אָבְּנֶעד רוּפֶען דִיא חולדא צוּא אִיהֹם , מִיר הָאבֶּען גְענוּג בֵּיישׁפִּילֶע אין דֶער גֶעשִׁיכְטֶּע (דברי הימים) פוּן פִיל גְהוֹיסֶע מֶענֶער וָואס זִייֶער נָאמֶען קְלינְגְט נָאךְ אִיצוּנְד אִין דֶער גַאנְצֶען וֶועלְט, + צוּם בֵּיישְׁפִיל אַיין בנימין פריינקעל אוּג פוּן זֵיינֶעס גְלֵייכֶען וָואס הָאבֶּען אָנְגֶעהֵייבֶּען זיך צוּ בִּילְדֶען אִין פִיל עַלְטֶערֶע ! יָאהרֶען אַלְס דֶער אַראן אִיז אוּנ וַוַארֶען דַאן פִּיל מָעהר פֶּעךָ- נּמֶען ‏ מִיט אַרְבַּייט אַלֶם עֶר את הָאבֶּען אִיבֶּערְגֶעיָאנְט מִיט וַיעֶרֶע גע לֶעהרְוַאמְקֵייט ‏ דִיא אַלְטֶען ‏ גֶעלֶעחרְטֶען ואס הָאבֶּען אָנְגֶעהֵייבֶּען זִיך צוא בִּילְדֶען פוּן זייר קינְדְהַייט אָן אוּג דֶער צוּ נָאךְ אִין גְרוֹים רָאסְקְאשׁ, דֶען דֶער בנימין פריינקלין וַואר בִּיז זֵיינֶעם פִינְם אונ צְוַואנְִינְסְטֶען יָאהר

(אמער, געש.) איין

19

אֵײין צֶעלַאדְנִיק בַּייא אֵיינֶעם אַינְִנְדֶער, או פַּייא אַלֶעם דֶעם הָאט עֶר פַּאסְפִּיעט צוא עֶרְלֶעוְנֶען אַזֹי פִיל אִין זֵיינֶעם מֵייסְטֶערְס הױו, א דֶער צוּ נָאך אִינְס גָעהִים, דָארְט אִין זיינֶעם דַאכ-צִיממֶערל וָואס ער פְלֶענְט דָארְט צוּ נֶעבְטִיגֶען, ‏ נוייל זיין מֵייסְטֶער וָואס וַואר אֵיין פַאנַאטִישֶׁער קַאטוֹילִיק וָואלְט יס אֵיהם פֶערְוֶועהרֶען (ווייל עם ואר אִין יֶענֶע צֵייטֶען גֶעהַאלְטֶען הֵן בֵּייא דִיא קאטוֹילִין אוג הָן בֵּייא יוּדֶען אַלֶע לְמוּדיוֹת , חוץ דיא רֶעלִיגְיַאזְנֶע ; פִּיר אֵיינֶע ‏ אֲפִיקורְסוֹת) הָאט ,ער (דֶער פריינקעל) אַזֹ נויים ערְלֶערְגְט, דָאם עֶר איז גֶעוַארֶען דקטאטָאר זַאקאנָאדאטעל). פון נַאנְץ נָארְד אַמעריקאַ , אוּנ עִם וַארֶען אִיהם גֶעמַאכְט טָאנוּמֶענְטֶען (פַּאמְיַאְנִיקֶעם) אין דיא אֵלַע דָארְטִינֶע שְׁטֶערְט. אַלְוֹי אֵין נוּטֶער בֶּעוַייז דָאס פִיר אֵיינֶען פְלֵייסִיגֶען מֶענְשֶׁען הָאט דֶער טָאג פִּיר אַלֶעס צַייט זִיינְדִיג זֶעלֶבְּסְט אֵיין טַאנֶעלָאהנֶער (פָארְזֶענִיק) אוג דָאם פִיר אֵיינֶען נוּטֶען קאפ אִיז קיין מָאל נִיט צוּא שְׁפֶּעם צוא עֶרְלֶערְגֶען דיא גְרֶעסְטֶע חָכְטוֹת אוּג פְּשִׁיטָא שׁוֹין מָעהר נִיט וִויא שְׁרַייבֶּען אוּג רֶעכֶענֶען, עֶרְלוֹיבֶּע עִם נוּר אָיהֶם אוּנ מִיר, או דֶער אַראן וֶעט עס שׁוין קֶענֶען, ער דַארְף צו גֶעוִיזֶען וֶערֶען אֵינִיגֶע מָאנַאמֶץ אונ דָאן וֶועט עֶר שוֹין פוּן זֶעלְבְּסְט אַנֶעש דֶער גין, דֶען עֶר אִיו אֵין הֶעכְסְט בֶּענַאבְּטֶער (סִפַא- מָאבְּנֶער) יוּנגֶער ‏ מַאן, |

וָאס עֶנְדֶע פוּן דִיזֶעם גֶעשְׁפְרֶעךּ נואר, דָאס דִיא עֶלְטֶערן הָאבֶּען אַיינְגֶעווילִינְט דֶערְצוּ. עִם וואר גֶעדוּנְגֶען אֵיין שְׁרֵייבֶּער אוֹיף דֶעם אַראנס קָאסְטֶען אוּנ דֵיא הולדא הָאט אָנְגֶעהֵיבֶּען צוּא נֶעבֶּען אֵיהם אוּנְטֶער- רִיכְט ,‏ פְּרִיהֶער אִין לֶעזֶען אוב אין רֶעכֶענֶען , אוּנ נַאכְהֶער אִין דִיא גְרַאמַאטִיִקֶעם פון הָאלֶענְדִישׁ ‏ אוג אֵיינְְלִישׁ, אוּג יא בֵּיידֶע, דָאס הֵייסְט דֶער שְׁרַייבֶּער אוּנ דִיא הולדא נוארען הֶעכְסְט צוּפְרִידֶען; מיט זִייֶער שִׁילֶער. דִיזֶעם אִיז גֶעשֶׁעהֶען אִין דֶעם עערְסְטֶען ווינְטֶער פון דִיא יֶערְמְטֶע דְרֵייא יָאחל וָואס דֶער אַראן פְלֶענְט אוּמְצוּפֶּארֶען מִיט דֶעם אַבּראַס ספאלענמאַ אִין דִיא זוּמֶערְצֵייטֶען אִיבֶּער ִימְהוֹיאִישֶׁץ אוּג פּוֹילִישֶׁץ וְרִידִין, . אוּג עֶר הָאט אִין דִיזֶע דְרֵייא יָאהר גֶעמַאכְט אַזֶעלְכֶע גֶעווַאלְטִיגֶע פָארְטְשְׁרִיטֶע (פַּעילוֹת) אִין דִזע דָרייא גֶענֶענְשְׁטנְדֶע. אִין שְׁרֵיבֶּ, רֶעבֶענֶען אונ אִין שְְּׁרַאכְ-קֶענְטְנִיססֶע דָאם עֶר נאר נַאכְהֶער סְפַּאסָבְּנֶע צוא זִין אֵיין פֶערְוואלְטֶער בֵּייא דֶעם אַבּראַם אִיבֶּער זַיין נייֶעם גֶעשָׁאפְט וָאס עֶר הָאט גֶעמַאכְט , דֶאם הֵייסְט אִיבֶּער דִיא בְּרִילַאנְטֶען שְׁלֵייפֶערֵיי , = אוּנ עֶרְסְט דַאן אַלֶם עֶר ואר שׁוין פִיל מָעֵהר צוא הוֹיז אַלֶם אוֹיף נֵייזֶען וָואס עם פלענְט זִיך צוּא טְרֶעפֶען זַייעֶר זֶעלְטֶען פּלֶענְט ער פֶערְבְּרֵיינְגֶען דֵיא לֵיידִיגֶע אֶוֶוענְדֶען (דֶעו דיא דְיַאמַאנְטֶען וֶוערֶען בַּייא נַאכְט נִיט גֶעשְׁלִיפֶען) מִיט דֶער הולרא בֵּייא דֶער לֶעקְמִירֶע (לָמוּד) אוּג הָאט אִין דֶעם פֶּערְלוֹים

(אמער, נעש, ) משך

14

(משך) פוּן אַפָּאר יָאהר אַזֹי טיט ערְלֶעוְנְט דִיזֶע צְוֵייא שְׁפְרַאכֶען אוג דָאס גְלֵייבֶען רֶעבֶענֶען , דָאס ער הָאט אִין זֵייא אִיבֶּערְטְרָאפֶּען (אִיבֶּער גֶעשְׁטִיגֶען) דִיא הולדא, אוג דִיזֶעם הָאט אֵיהר גְרַאדֶע נֶעפְרַיט, ויא אוּנזֶערֶע חֲכָמִים זָאנֶען .בכל אדם מתקנא חוץ מבנו ותלמידו" דָאס הַייסְט דֶער מֶענְשׁ אִיז מֶקֹנֹא אֵיינֶען יֶעדֶען אַנְדֶערֶען חוץ זִיעֶעם זּן נִים אוּנ דָאס גְלֵייכָעו זֵיינֶעם שִׁילֶער נִיט, אוּג הָאט אִין דֶעם לוֹיף (משך) פון דִיזֶער צַייט (וויא צוּ זָאנֶען) אָבּגֶעשְׁטְֵייפְּט (אָבְּגֶעצוֹיגֶען וַיינֶע לִיטְוֶועשֶׁע אוּנוויססֶענְהֵייט אוּנ וִוילָדְהֵים פון איהם דָאס עעֶר אִיז גֶעוָארֶען אֵין צִיוִוילִיִירְטֶער (נֶעבִּילְדֶעטֶער) עאוּרָאפִּייֶער ויא דיא יֶענִיגֶען וָואס וַוארֶען בֶּעצוֹיבֶּערְט צוּא זַיין בֶּערֶען בִּיז אֵיינֶער גֶעוִוימֶען צַייט, שְׁטְרֵיפֶעץ אָבּ (צִיהֶען אַרְאפּ פוּן זִיךְ) זִייֶערֶע בֶּערֶענְפֶעל אִין דֶעם טָא וָואס עֶנְדֶעט זיך זייר סראק אוּג וֶוערֶען וִוידֶער מֶענְשֶׁען ) דֶען ער הָאט שוֹין אוֹיפְנֶעהֶערְט אוֹיסְצוְֵּׁייצֶען ‏ דיא גַאזֶע מִיט דֶער פָּאלֶע אוּג אָבְּצוווישֶׁען נַאכְהֶער מִיט דֶעם אַרְבֶּעל, דֶען עֶר הָאט שׁוֹין גֶעוואוּסְט צו בֶּעדִינֶען זִיךְ מִיט אֵיינֶעם ׁנּפָּטוּך, ‏ דָאס גְלֵייכֶען הָאט ער שׁוֹין אָנְגֶעהֵייבֶּען צוּא גֶעבְּרוֹיכֶען בַּייא דֶעם יֶעסטֶען אֵיין נָאפֶּעל מֶעססֶער, אוּג הָאט שׁוֹין נִיט מָעֵהר גֶערִיסֶען דָאס פְּלֵיישׁ מִיט דֵיא פַּאזירֶעם (גֶענֶעל) ויא אֵיין רַייסֶענְדֶעם מְהִיר (חיה) אוּנ הָאט זִיךְ בִּבְלֵל אָנְגֶעהֵייבֶּען צוּא הַאלְטֶען מַאלָא פָּא מֵאלוּ רִיינֶער אוּג צִיכְטִיגֶער אוג אִיו זִיךְ גֶעוארֶען אַלְוֹי אִין דֶעם פֶערְלוֹיף פוּן דיא עֶרְסְטֶע דְרֵייא יָאהר פוּן זֵיינֶעם זַיין בַּייא דִיזֶעם אַבּראַם ספאלענטאַ אֵין גַאנְץ נַאלַאנְטֶער ‏ יינגֶער = מַאן ‏ מִיט אֵיינֶער גוּטֶען פֶּערֶער אִין דֶער הַאנְד אוּג מִיט אֵיינֶער רֵיינֶען הָאלֶענְרִישֶׁען שְׁפּרַאכֶע אִין מוּנָד אוּג הָאט זִךְּ דָאם ְלֵייכֶען גַאנְץ אוּג גָאר אוּמְגֶעעֶנְדֶערט צוּם נוּטֶען אִין זַיינֶעם בֶּענֶעהמֶען זי מִיט לֵייטֶען אוּג אִין זֵיינֶעם בֶּעניין זך גֶענֶען דיא דַאמֶען. אַם מֶעהרְפְמֶען אָבָּער וַואר ;עם צוּ מֶעֶרְקֶען (דִיזֶע גוּטֶע אוּמֶענְדֶערוּנְג זַיינֶע) אָן דִיא ענְטְוִויקְלוּנְג (רַאזְוִויטָיֶע) פוּן זֵיינֶעם קֶערְפֶּער דֶען עֶר אִיז גֶעוָארֶען אַזוֹי שֵׁיין , אַזוֹי אַנְגֶענְעהם דָאס עֶס וַואר אֵיינֶע לוּסָט אִיהם צוּא זֶעהֶען יאוג

אטא

+) אִין יֶענֶע צֵייטֶען וָואם בַּייא אוּנָז אִידֶען וַואר גֶענְלוֹיבְּ דָאס בעלי ‏ מקוּבלים קֶענֶען ‏ אוּמְרוּקֶען דיא שְׁטֶערֶענֶס אִין הִימֶעל ויא אֵיין זֵיינֶער-טֵייסְטֶער דִיא נֵוייוֶערְט אוֹיף דֶעם צִיפֶער בְּלַאט, אוג אֵיינְשְׁמִירֶע דֶעם סַם | אִין קֵייטֶען ויא אֵיין בֶּערֶענְטְַייבֶּער אֵינֶען בֶּענֶעץ, ויא עס וֶוערְט דֶערְצֵיילט פוּן אֵיינֶעם גֶעוִיססֶען ד' יסף דעלעריינע , וַואר עס גֶעגְלוֹבְּט בַּייא דִיא קְרִיסְטֶען דָאס מְכַשֵׁפוֹת וַארֶען אִים שְׁטַאנְדֶע צוא פֶערְוַואנְדְלֶען מֶענְשֶׁען אִין בֶּערֶען אוּנ אִין וֶועלְף (וַואלְקֶעלַאקֶעם) בִּיו אוֹיף גֶעוִויסְסֶע צֵייטֶען + --

(אמער. געש.)

15

אוּנ ינע פְרֵיידֶע מִיט אִיחם צוא שְׁפרֶעכֶען, אַלי גֶענוּג שְׁטָאם (מַאטֶערְיַאל) פיר אֵיינֶען יוּנְנֶען מַאן אוּם צוּא וֶערְעו גֶעפֶעלֶען גִיט וִוילֶענְדִיג זאנַאר דֶער דַאמֶענְוֶעלְט,. ויא דִיזֶער פַאל נואר בַּייא דֶעם יוֹסֵ הַצַּדִיק אונ בִּפְּרֵט נָאךְ וֶוען מֶען ויל .עס, ויא דֶער פַאל וַאר מִיט אוּנְזֶערֶעם אראן , דֶער הֶעלֶד אוּנֶערֶע גֶעשִׁיכֶטע, ‏ ויא מִיר וֶועלֶען עֶס בַּאלְד דֶערצֵיילֶען.

נון פֶערְשְׁטֵיי עס זִיךְ פוּן זֶעלְבְּסְט נָאס מִיט דִיזֶער גוּטֶען אוּמֶענְדֶערוּנג פוּן ַיינֶעם. גֵייסְט אוּנ פון זיינֶעם קֶערְפֶּער וַואר אוֹיך אוּמְגֶעעֶנְדֶערְט צוּם גוּטֶען זֵיינֶע שְׁטֶעלוּנְג (פַאלַאזֶענַיִע) דָארְט אִין דֶעס הוֹיזֶע פוּן דֶעם אבראם ספאלענטא, דע עֵר ואר דָאן שין גאנץ אַנְדֶערְס דָארְט בֶּעהַאנְדֶעלְט אַלס פָארְהֶער , ער אִיז שׁוין גֶעוארֶען זייער מִישְׁגֶענָאס (דָאס חֵייסְט ער הָאט גֶעגֶעסְסֶען ‏ מִיט זֵייא צוּזַאמֶען בֵּייא אֵינֶעם טִישׁ) . מֶען האט שׁוֹין אוֹיפְגֶעקֶערְט צוּא | שַׁאפֶען זך מִים אִיחם אִין הִיזְלִיכֶע בֶּעדִינּנגֶען ‏ ויא פְריהֶער. ‏ אִין פֶערְלוֹיף פוּן אַ פָאר נָאהר אִיז עֶר גֶעוָוארֶען קַאירֶעסְפָּאנְדֶענְט בַּייא זַיינֶעם הֶעירֶען ,. אִין אַ פָּאר וָאחר שְׁפֶּעטֶער וַואר ער בַּייא אִיהם שׁוֹין פֶערְוַאלְטֶער (אוּפרַאוְלְיַאיושְׁצִיא) אִיבֶּער דִיא שְׁלִיפַארְֶע גֶעמַאכְט אוּג בַּאלְד דַארוֹיף אוֹיךְ ּוּכְהַאלְטֶער מִיט אֵיינֶעם גוּטֶען גֶעהַאלְט אוג וַואר אַלָזוֹיא בֶּעהַאנְדֶעלְט פוּן ֵיינֶער הֶערְשַׁאפְט מִיט אַכְטוּנְג (אוַאזֶענֶע) ‏ נים וִוינִיגֶער ‏ אַלָם אַנְרֶערֶע גֶעשָׂאפְטְסְפִיהרֶער ייא אֵלע אַנְרֶערֶע. גֶעשֶׁעפְטְסְלִיכֶע פאבְריקַאנְטֶן . אֵינֶע נָאךְ פִיל פֶעססֶערֶע ֶוענְדונְג (קֶעיִיק) הָא דַאן מִיט אִיחם גֶענּמֶען אִין ֵיינֶער כֶּעצִיחוּנְג (אָסְנֶאשֶׁענִיע) צוא דֶער שֵׁיינֶען הולדא ; דֶען בַּאלְד. ויא עֶר וַואר שׁוֹין אִין שְׁטַאנְד צוּא שְׁפְּרֶעכֶען הָאלֶענְדִישׁ, עֶנְגְלִישׁ אוּנ צוּא וְולַאדִיעֶן מִיט אֵיינֶער פֶּעדֶער . אוּג דָאמנְלֵייכֶען צוא. פֶערְשְׁטין אֵיין גֶעמְוָואס בּּכְהַאל ענייא הָאט זי אִיחרֶע בִּיסְהֶערִינֶע מִיטְלֵייד וָואס זִיא הָאט גֶעהַאט. צוא אִיהם , אוּמְגֶענַאנְדֶעלְט אי אֵיינֶער פְּרַינְדְשַׁאפְט . אוג אַלֶם עֶר אִיו גֶעוָארֶען פֶערְוַאלְטֶער (אובְּראוְַאיוּשְׁצִיא) אִיבֶּער דִיא שְׁלִיפַארְנַיֶע (שְׁלִיפֶעבֵייא) הָאט יד דנע פְרינדשַׁפט אוּמְגֶעַואנְדֶעלְ. אִין אֵינֶער גְרוֹימֶען אַכְטוענ אוג מי: רֶעכט, דֶען זיא הָאט אִין אִיהם דֶערוִוישְׁט דַאן אֵייגֶען גרוֹיסֶען גֶעשֶׁעפְְּפִיהרֶער אוּנ דֶערצוּא נָאךְ. אֵיינֶען ‏ וֶעלְטמַאן ואס פֶערְשְׁפְּרֶעכְט צוא זַיין מִיט דֶער צייט *) | אֵיין גְרָאסֶער רָאלֶענְשְפִילֶער אִין נָאטֶעס וֶועלְט אוּנ. דִיזֶע ‏ גְרוֹיכֶע אַכְטוּנָג אִיז אִיבֶּערגֶענַאנְגֶען נַאכְמֶער אִין אֵיינֶער לִיבְּשַׁאפֶט, וָואס וַואר צְוַאר אִין אָנְפַאנְג נור אֵיינֶע פְּלַאטָאנִישֶׁע לִיבֶּע "') וָאם אִיז אִיממֶער דִיא. פַאלנֶע | = | פאסלעדסטוויע אַזי וֶערְט גֶעזָאגְט אִין דער דייטשֶׁען שְׁפַרַאכֶע אוֹיף אֵיין קיד וָאם הָאט אַ נּמֶען קאפ ! עֶר פֶערְשְׁפְּרִיכְט צוּא. זַיין ‏ אַיין גְרוֹיסֶער גֶעלֶעהרְטערי אוג דאסנלייבען וֶוען עס נֵויזט זיך ‏ אִיגֶע גוּטֶע ‏ רונֶע אוֹים דיא פֶּעלְדֶער ָאנָם מֶען עס פֶערְשְׁפְִיבְט אֵיינֶען זל אין דִיזֶעם יָאה,

") אֵיינֶע פְּלַאטָאנִישֶׁע לִיבֶּע הייפְט וֶוען מֶען לִיבּט זיך נור מייל מֶען

(אמער, געש,)

10

(פָּאמְלֶעדְְטְוַיֶע) פוּן אֵייגֶער אַכְטינָג , אַם עענְדֶע יאָבֶּער אִיו עִם אִיבֶּערְגֶעַאנְנֶען אִיץ אֵיינֶער פְלֵיישְׁלִיכֶען (פְלָאטְסְקֶע) לִיבְּשַׁאפְט ווָאס וַאר ויא מֶען וויים אויף קְלָאר אוֹיפְגֶערֶענְט (אוֹיפְגֶערֵייצְש) אִין אִיהר נר דוּדְך אִיהֹם. או דִינֶע אוּנְגְלִימְלֵיכֶע לִיבֶּע ‏ חָאט לֵיידֶער בַּאלְד פְּרִיכְטע נֶעטְרָאגֶען , דָאס הֵייסְט זא אִיז שְׁנַואנְגֶער גֶעוארֶען דֶערפן . --

צְוַאר הָאבֶּען זֵייא דַאן אַלֶע בֵּיירֶע הֶעכְסְט בֶּערֵייט דָאם זַייא הָאבֶּען אַזוֹי אֵיינֶען שָׁאנְדְלִיכֶען שְׁרִיט גֶעטָּאהן אוג פֶערְשָׁאלְטֶען דיא שְׁטונְדֶע פוּן זייֶער צוּזַאמֶענְקוּמֶען מִיט אֵינְָאַנְדֶער , ליידער ואר עס אָבֶּער צוּא שְׁפֶּעט אוּם צוּא טָאה וָואס דַאגֶענֶען, אַם וַויינִגְסְטען אוּם דָאס עס זָאל בְּלֵייבֶען אֵיין גֶעהֵיימְנִיס אוֹיך פַאר דיאעלְטֶערֶען אִיהרֶע וָוא זֵייא בֵּירֶע וֶועלֶען וד נֶעוִוים הֶעכְסְט גְרֶעמֶען אוּ מְלֶעמֶען דַארִיבֶּער צייט זִייֶער לֶעבֶּען - אע אָן זֵייעֶר וִויססֶען וַואר שׁוֹין דַאן נַאנְץ אוּנְמֶענְלֶיךְ צוּא גֶעבְּרוֹיכֶען דַאגֶענֶען איין מִימטֶעל פון יֶענֶע בְּלּטִיגֶע + מִיטֶעלן וָואס וֶֶערֶען גֶעּוֹיכְט דוּרֶך גֶערּנְגֶענֶע קִינְדֶערמֶערְדֶערִינֶען וָאם הֵיימֶען הַייבֶּענְם , אוּם אָבְּצוּטְרייבֶּען אֵיינֶע פֶּערְבָאפֶענֶע פְּרוּכְט וִויא נייֶערֶע ואר צְוַייטֶעגֶם מַאמֶען זיך בֵּיירֶע אֵיין גֶעווִיססֶען (עִם אִיז זֵייא גֶעוֶועזֶען סָאוֶעמְטְנֶע) צוא בֶּעדִינֶען זִיך מִיט אַזֹי אִינֶעם מָארְדֶערִישֶען מִיטֶּעל. דֶערבֵּיא. בֵייא אַלֶעם דֶעם וַארֶען זייא זי גֶעבְּליבֶּען ליבּ אַיינָאְֶַער ויא בִּיו אַהֶער אוּג זייא בֵּיירֶע הָאבֶּען גֶעהַאט רֶערבֵּייא נַאנְץ גוּטַע אי קלונע גרִינְדֶע (אסגאווַאניֶעם , פְּרִיצִינֶעם): זִיא, אוֹים אַ הרֶעם וויסמען אוֹיף קְלָאר דָאס דִיזֶער שֶׁעגְדְלִיכֶע ‏ שְׁרִיט ‏ אִיהרֶער וֶועט פֶּערְגֶעוִים נִיט בְּלֵייבֶּען אֵיין גֶעהֵיימְנִים,. נָאך אֵין 2 אָדֶער 3 מָאנַאטֶע וֶעלֶען שוין ווימֶען דערפוּן אַלע וועלְטען אוּג זיא וועט אַלְוֹי בְּלִבֶּען איינֶע בֶּעלירִינְטֶע אוג בֶּעשִימְפפּטע פִיר אִוממֶער אוּנ וֶעט גְלֵייבֶּעץ זיצֶען אֶן אַ מַאן, אֵיינֶע פֶערְוויפְטֶע אִין אֵיהר גַאנְצֶען לֶעבֶּען ,‏ פֶּערְאֵכְט, . אוּג פֶערְלַאכְט ,. אַלָוֹ אִין פִּיר אָ הר פיל רַאטּהִנַאמֶער דָאס זִיא זָאל זִיךְ דֶערהַאלְטֶען פֶּעסְט אָן איהרֶעם פֶּערְפִּיהיֶער , ָואם ער אִיז שׁוֹין הֶעכְסְט בֶּעלִבְּט אוג נַאנְץ צונֶעטָאהן אוּג ווָאס אִיהר פֶערְהֵיידַאטְהֶען זִיךְּ מיט אִיהם , וֶועט מִיט דֶער צֵייט נַאנְץ אוּג נָאר אוֹיְטִילִינֶע אֵיהרֶע שְׁמַאךְ בִּיו יֶענֶעם וויסְטֶען (פוּסְטֶען) שִׁפּרוּך ;א זיא הָאט אִיהם ליב גֶעהָאט פַאר דֶער הָאכְצייט" אוּג דִיזֶעם אִיז זִייֶער לֵייכְט שׁוֹין צוּא פֶערְשְמֶערְצֶען (צוּא פֶּערְלֵיידֶען) צְוַייטֶענם וֶועט דִיזֶעם זַיין דֶער אֵיינְצִיגֶער מִיטָּעל (דָאס הֵייסְט דָאס פֶערְהֵיירַאטְהֶען זִיךְ מִיט אִיהם) אוּם צוּא רֶעטטֶען דָאס לֶעבֶּען אוג דיא עֲהרֶע פו אִירֶע אִיצְטִינֶע לַיבֶּעמפְרוּכְט (דָאס הֵייסְט פוּן דֶעם קנע וָאס זִיא טְרָאגְט. וֶעצְט) דֶען זָאנְסְט וֶועט עֶס פַאגֶעוִים אוּמֶם לֶעבֶּען גֶעבְּרַאכְט,. וִויא געס פַּאססירט ֵיידֶער מִיט דֶעם גְרָאססְטֶען טְהֵייל פוּן אּננֶעיֶע

פאבאצנע דֶערִוישְׁט אֵיינֶער בַּייא דֶעם אַנְדֶערֶען ְרוֹיסֶע טַעֲלוֹת אָדֶער מָדוֹת טוֹבות , ויא מִיר הָאבֶּען שׁוֹין גֶעשְׁרִיבֶּען פּוּן פְרִיהֶער. -- (אמער, געש.)

7 פָאבָּאצְנֶע קינְדֶער, אוּג וֶוען עס טְרֶעפְּט שׁוֹין אַ מָאל דָאס אַזוֹי אֵיינֶער וֶערְט פֶּערְשׁוינְט אוּנ בְּייבְּט אִים לֶעבֶּען, דאן וֶוערְט ;ער גֶעבְּרַאנְדמַארְקְט (גֶעשְׁטָעמִי פּעלְט) מִיט דֶעם נָאמֶען בַּאסְטַארְד (מַמְזַר) וָואס וֶוערְט אוֹיסְגֶעמִידָעו פוּן אַלֶער וֶועלְט ויא דִיא פֶּעסְט. וֶעט זא אָבֶּער אִיהם , דֶעם איינמאל שׁוֹין פון ‏ אִיהר גֶעלִיְּטֶען אַראן, הֵיירַאטְהֶען , אִיו אִיחם (רֶעם קִיְרֶע) גֶעיֶעטֶּעף ַיין לֶעבֶּען אוּנ צוּנְלייך זַיינֶע עהרע , דֶען ער וֶוערְט שׁוֹין גֶעלִיטטֶען פִיר אֵיין כּשֶׁר קִיגְד. -- דָאסנְלייכֶען הָאט דֶער אראן אוֹיך גֶענוּג גְרִינְדֶע (אוּרְנַאכֶען) גֶעהַאט צוּא פֶּערְְּייבֶּען מְרֵייא אִין זֵיינֶער לִיבֶּע צוּא אִיהו א צוּא היירַאמְהֶען אִיהר וֶוען נוּר מֶענְלִיךְ וֶועט זַיין. ערְשְׁטֶעגְס וַוייל עֶר הָאט אִיהר גֶעלִיבְּט נַאנְץ אוֹיפְרִיכְטִיג , צְוַוייטֶענְם וֶען ער וֶועט אַנְדֶעוְט טָּאהן , דָאס הֵייפְט וֶוען זִיא ווע אַנְדֶערְם מָאהן, דָאס הֵיימְט וֶוען זיא וֶעט יֶע וֶועלֶען זיך פֶערְ היירַאטְהֶען מִיט אִיהם, נוּר עֶר וֶועט עס נִיט וֶעלֶען, וֶעט ער זֵךְּ דָאךּ פֶּעְזִינְדִינֶען נֶעגֶען אִיהר (רֶער הולדא) פיל מָעהר אֵלֶם דֶער אמנון גֶענֶען וינ שְׁוֶעסְטֶער תמר, וָאס עֶר הָאט איהר פֶּערְוינֶן (אַרוֹיסגֶעיַאנְט) בַּאלְד נָאךְ זַייגֶעם פֶּערְפִיהרֶען אִיהר , דֶען דִיא הולדא הָאט דָאך פִּיל נוּטֶעם גֶעטָּאהן מִיט אֵיהם , הָאט אִיהם צוּם מֶענְשֶׁען גֶעמַאכְט, דֶען אַלֶעם וָואם ;ער אִיז אִיצוָּד הָאט עֶר עֶס נוּר אִיהר צוּא דַאנְקען , אַלװױ מוּו מֶען שׁוֹין נַאנְץ פֶּערְדארְטֶּען זַיין אוּם צוּא טָאהן אַזוֹי אֵיינֶען אוּנְגֶערֶעכְטֶען שָׁרִיט, דָאס הייסט צוא בְּרַאקִירֶען מִיט אִיהֹר נָאךְ ַיינֶעם עֶנְמֶעהרֶען אִיחר , ווָאס זִיא וֶעט דירקדעם ְלייבּען זִיּצֶען אֵיינֶע בֶּעלייִנְטֶץ אוג אֵיינֶע פֶערְויסְטֶעמֶע. אִין אִיהר פָאפֶּעךְף הויז צַייט זִיא וֶֶעט ֶעבֶּען דֶען וֶער וֶועט אִיהר וֶועלֶען דַאן גֶעהמֶען. אַלְוֹי ווֶעט עַם זַיין דֶער גֶרֶעסְטֶער אוּנְדַאנְק פוּן אִיחם וֶוען זִיא וֶועט אִיהם ווֶעלֶען הֵיירַאטְהֶען אוּנ עֶר זִיא נִיט אוּג פַארגֶעוִים וֶועט זִיא עס נֶערן מאהן דֶען זיא הָאט שוין קיין אַנְדֶערן וֶועג פִּיר זִיךּ. דְרִיטֶענם ואר אֵיהם ליד איינְצוּלָאזֶען אַזזױ אֵיינֶע נוּמֶע פַּארְטְהִי (שִׁירוּךּ) דֶען וואוּ אִיז צוּא בֶּעקוּמֶען אַזוֹי איין גֶערָאטֶענֶעס מֵיידְכֶען מִש אַזֶעלְכֶע גְרֹיסֶע טוֶּענְדֶען (מַעֲשׂים מוֹבִים) אוּנ דֶערצוּא נָאךְ פוּן אַזוֹי אַיין יָחּם מִיט אַזֹי אֵיינֶעם גְרוֹיסֶען פֶּערְטֶענֶען דֶען דיא עֶלְטֶערֶען זייגֶען דָאךְ שְׁטֵיינְבִייך אונ זִיא אִיז דָאךְ דִיא אֵינְצִינֶע נִרְבֶען אוּנ עס אִיז אִיהֹם אַלזוֹי שׁוֹין כְּדֵאי צוּא פֶערְבְּלַיבֶּען דָא (דָאס הֵייפְט נִיט אָבְּצוּטְרָאגֶען זיך פוּן דָארְט) אוּג צוּא מַאכֶען זִיך גֶעפַאסְט (נָאמָאוו) אוֹים- צוּהֶערֶען ‏ פון אִיחרֶע עֶלְטֶערֶען מִיט דֶער גְרֶעפְטֶען ְלייכְִילְטִינְייט דיא פֶערְִינְטֶע פַארְוירְפֶע (וינָאוָוארֶען) וָאר אִיהרֶע עֶלְטֶערֶען וֶועלֶען אִיהם גֶעוִים מַאכֶען פַאר וָואס עֶר הָאט. פֶערְפִיחרְט זייֶער אֵינְצִינֶעם קִינְד בַּייא זײגֶעם פֶערְמוּטְתֶען (מְשַׁער זיין) דָאס דיא עֶלְטֶערֶען , וָאס זַיינֶען גּטָּע אוב כְרוּסַע לייט אוּג דֶערֹצוּא נָאךְ זייֶער הֵייסֶע פָאטֶער אוּג מוּמֶער וֶֶעלֶען אִיהֹם גֶעוִויס נִיט הַארְטֶער בֶּעשְׁטְרָאפֶען אֵלם דִיא בֶּעשָׁמְרָאפוּנְג פוּן דֶער תּוֹרֶה פִיר אַזֹ אֵיינֶע וִינֶבֶע ואס עס בֶּעשְׁטֵייט נוּר אִין דֶעם דָאס דֶער פֶּערְפִיהנֶער פון (אמער, געש,) איינעם

ח'ב .9

18 אֵיינֶעם מֵיידְכֶען מוו דִיא פֶּערְפִירְטֶע הֵיירַאמֶען ויא דֶער פְּסוּק זאָנְט יבי יפתה איש בתולה ֹשֹׂכֹּב עמח מחר ימהרנה לו לאשה' צְוַאר גִיט דִיא תּוֹרָה דֶעם פָּאטֶער דָאס רֶעכְט נִיט אֵינְצוִוילִינֶען אין דִזֶער בֶּעשְׁמְרָאפוּנְג דָאס הַייסְט נִיט וֶעלֶען ;עפען זייגֶע ‏ מָאכְטֶער פִיר . אֵיינֶע פְרוֹיא צוא אִיחרֶעם פֶערְפִּיהרֶער, עֶר אִיז אָבֶּער צוא קלוג , אוּם צוּא וֶועהֹרֶען אִין דֶעם ,, בֵּייא ַייגֶעם וִויסֶען דָאס עֶר נֶועט זינֶע מָאכְטֶער הֶערמִיט פִיל מָעֲהר שַׁארֶען אֵֶם גוּטֶעס מָאהן, דִיזַע גְלִייכְשְׁטִימיגֶע געזינוּנְֶען (מֵיינּנְנֶען) זייערֶע צוּא פֶערְהִיירַאטְהֶען זִיךְ מִיט אַיינָאַנְדֶער אויס אַלֶען דִיזֶען פָּארנֶען גֶרִינְדֶען הָאבֶּען זייא עס זִיך בַּאלָד מִימנֶעְהֵילֶם אֵינֶער דֶעם אַנְדֶעין אוג הָאבֶּען צונליך אוֹיך בֶּעשְׁלַאסֶע אַזוֹי צוא הַאנְדְלֶען (צוּא טָאהן) נוּר מִיט דִינֶער אוֹיפְנַאחמָע , - דָאס הֵייסְט אִין אֵיינֶער אסע פָאבֶּען זיא זך דאן אַנְדֶערֶס בֶּעשְׁלָאמֶען , דֶען פְריהֶער וַארֶען זֵייא אִין דֶער פיינונָג דָאם דִיזֶער שְׁרִיט דָאס הֵייסְט זֵייֶער פֶערְהֵיירַאטְהֶען זיך זָאל גֶעשֶׁעמֶען נוּר מִיט דֶער עְֶלוֹיבְנִים פון דיא עֶלְטֶעֶרען, אִיצונד אָבֶּער אע יא זי גַאנְץ אַנְדֶערֶם בֶּערַאטְהֶען דָאס זיא זָאלֶען דִזֶען שרִיט מאהן אִינֶם עי ; אוֹים פוּרְבְט דָאס דיא עֶלְטֶערֶען זָאלֶען נִיט שְׁטֶערֶען דַארִין, ---

אום צוא פֶערְדֶעקֶען מיינֶען עִרְסְטֶען פֶעהלְטְרִיט (אוּנְרֶעכְט) וָואס אִיך הָאבּ גֶעטָאהן' הָאט נִיךְ דַאן דיא הולדא ָבְּנֶערוּפֶּען צוּא אִיהרֶעם גֶעליבְּטֶען קָאס הֵפֶם וָאם אִיךְ הָאבּ מִיך גֶעלָאזֶען פֶערפִּיהרֶען דוירֶך דַי מיו אִיר שׁוֹין ניט וִוילֶענְרִיק פענין אייגֶען צוַייטֶען פֶּעהלְטְרִיט (אוּנרֶעכְט) דָאט הַייסְט פֶּערְחֵיירַאטְהֶען זיך מיט דיר אָן זִיעֶר וִויססֶען אַזֹי גָאר, דֶען בְּלֵיבּ אִיך ור ייא מִיינֶעם עִרְפְטֶען פֶּעהלְטְִיט אַליי, זָא בְּלייבּ אִיך גֶעשְׁטֶעמְפֶּעלְט מִיט - דֶעם שְׁמוּצִינֶען נָאֹמֶען, אאוֹימגֶעלַאסֶענֶע אָדֶער זוֹנָה' וֶעל אִיךְ מִיך אָבֶּער פֶּערְהֵיירַאטְהֶען דֶערצוּא מִיט דִיר עם מֶעג זַיין אֶהנֶע דָאס וִויססֶען פון דִיא עֶלְטֶערֶען, א נועל אִיך שׂין גֶערּפּשׁ ווערֶען גור אֵייגֶע פֶערלִיבְּטֶע אִין אינֶעם סְלזַאשָׁצִיא. אוּג דִיזֶעם געשִׁיהט ויעֶר אֶפָּט אוּנ מֶען פֶערְצֵייהֶעט עס בַּאלְד אוּ מֶען פֶעְגֶעסְט עס אוֹיךְ דֶען עס אִיז הָאך יש פֶערְבּנְדֶען מִיש אֵיינֶער זיגֶדֶע אוג מִיר וֶועלֶען נאר. דֶערבַּייא פֶערְדִינֶען, דֶען מִיר וֶעלֶען אָבּקוּמֶען מִיט אֵיינֶעם פָּארְוואוּרְף (וינָאואר) פִיר בֵּיידֶע זִינדֶע אוֹיף אֵיין מָאל דֶען עס זֶעט זיין אַלְץ אֵיין גֶעֹשְרייא אוּג מִיר ווֶעלֶען נָאך דֶערְצוּא גַאנְץ זִיכֶער זיין מִיט אוּנְזֶער בֶּעשְׁלוּם צוּא פֶערְהֵיירַאטְהֶען אוּנְז מִיט אֵיינְאַנְלֶער, זָאנְסְט בִּין אִיךְ נִיט געִיס מִים. מיינע עעלְטֶערֶען דָאס זייא זָאלֶען אֵינווילנֶען אִי אינֶער הַיירַאטָּה, דֶען איך וַוייס דָאס זֵייא זַיינֶען זֵייעֶר שְׁטָאלְץ אוֹים זייר פָּארְטִיגִיזִישֶׁען יָחוּם, אַלְזוֹי נָאך מֵיינֶעם גוּטְאַכְטֶען (פָא מָאיֶעמוּ) דַארְפֶּען מִיר עֶס טָאהן אָן זייער וִויפען אוּנ דֶערְצוּא נָאךְ נַאנְץ בֶּעצֵייטֶען אום דָאס זיא זָאלֶען יך לֶערווימֶען פון מֵיינֶער שְׁוַאנְגֶערְשַׁאפְט פָארְהֶער אונ וֶעלֶען זיב

(אמער, געשץ4 | אלזוי

}9

אַלְזֹי מִיט אוּנָז בֶּעגֵיי גַאנְץ אַנדֶערְשׁ ויא מִיר דַיינְקֶען - בִּין אִיך, אפְער שוֹין . דַיינֶע א פְּרוֹיא דַאן גֶעהֶערֶע אֶיְ דִיר נור אוג נִיט מייֶען עְִטֶערֶע אוּג בִּין נָאךְ דֶערצוּא אִין דֶער מֵיינוּנְ דָאס בַּאלְד נָאךְ אוּנְזֶער פֶערְהֵיירַאטְהֶען אינז זָאלֶע מִיר זֶעלְבְסְט צואוִויֶעןגֶעבֶּען מֵיינֶע ֶלְטֶערֶען דל איין שייפ פוּן מִיר אַן זֵייא, אוּם זייא זָאלֶען נָאךְ צֵייט הָאבֶּען צוּא רַאטֶירֶען זייֶערֶע עֶהרֶע דוּרֶךְ אֵיינֶע ‏ גֶעשְׁוינְטֶע אויסוַואנְדֶערוּ?ף מיט אוּנז פוּן חיר בֶּעפַאר מֶען וֶועט נָאךְ וִויגְט בֶעקוּמֶען (דֶערווִימען זִיך) אִין שׁטָּאט פוּן מֵיינֶע שְׁוַאנגֶעך שַׁאפְט אוּג פוּן פֶערְהיירַאטהֶען מִיך מיט דִיר, ‏ דֶען דַאן ועט שׁוין זַיין אוּם זֵייעֶרֶע ‏ עהרע גֶעטָּאאקן (נָאך זַייֶער עהרֶע) אוג וֶעלֶען אַלױ דִיא שַׁאנְדֶע

נִיט אִיבֶּערְלֶעבֶּעץ. -- אִיךְ וועל דִיר אִין דִיזֶער זאכע ניט אֵיינְווֶענדֶען האט אֵיהר דֶער אראן נֶעעֶנְטְפֶערְם וַוייל דוּא קענְסְט דֵיינֶע ‏ גִלְטֶּערֶען פיל בֶּעמֶער אֵלֶם אִיךְּ; דָאךְ אַבֶּער וֶעט אוּנז דִיזֶער צווייטע שָׁרִיט וִויא אוֹיך דָאם ער אִיו פיל גֶערֶעכְטֶער אַלֶס דֶער ערְסְטֶער שׁיִיט (שַׁאג) אוּנזֶערֶער , וֶועט עֶר אוּנָז פִּיל שְׁוֶערֶער אָנקוּמֶען צוּא טָאהן אַלֶם יֶעגֶער, דֶען װאוּ נֶעהמְט מֶען אֵיינֶע גוּטֶע גֶעלֶע-

גֶענְהיישׁ דֶערצוּא. איינֶע ‏ הֵיירֵאטָה קֶען דָאך ניט גֶעשֶׁעהֶען אונְטֶער פיר אוֹיגֶען ויא איין פֶערְבֶּאטֶענֶעס צוּזַאמֶענְקוּמֶען, צְוַיייטֶענְס וואוּ וֶועסְט דוּא נֶעהמֶען אַזֹי ‏ אֵיינֶען מוּמָּה אָנצוּקְלָאגֶען זי זֶעלבְסְט מיט אַזוֹי אֵינֶעם דָאפּפֶעלְטֶע בֶּערְבְּרֶעכֶען פַּאי דַיינֶע אֵיגֶענֶע עֶלְטֶערֶען . אוג דְרִיטֶענְס פֶערְשְׁטֵיה אִיד דִיךְ נִיט וָָאם דוּא זָאנְסֶם דָאס דוּא וילְסְט זייא טעלדען בַּאצַייטֶען אוּם

דָאס זייא זָאלֶען רַאטִירֶען זַייֶער וְהרֶע אוּג צוּנלייך אוּנְזֶערֶע עֶהרֶע דוּרְךְ אֵיינֶע אוֹיסווַאנְדֶערוּנְג פוּן הִיר , וואוּהִין זָאל דיא אוֹיסְוַאנְדֶערוּנְג גֶעשֶׁעהֶען אוּג פִּירְטֶענִם אוּנְטֶער וָאס פִיר אֵיין פַארְווַאנְד. (פְרֶערְלָאג אוֹיסרַייה) קֶען עַ= גֶעשֶׁעהֶען ?‏ מֶען ווע זִיך הֶעכְסְט וואּנְדֶערן דַארִיבֶּער אוּג מֶען וֶעם גֶעוים נִיט רוּהֶען בִּיו מֶען וֶעט קוּמֶען אוף דֶעם וַואהיֶען מַאטִיף (בֶּעיֶועננְרוּנְד) פוּן רִיזֶער פְּלֶעצְלִיכֶען אוֹיסוַַאנְדֶערוּנָב.

;יא מַיין לִיבֶּער אראן" הָאט זִיא זִיךְ אבּגֶערוּפֶּען צוּא איהם. עִם אִיו צְוַואר ויא דוּא זָאנְסְט דָאס צוּא פֶערְהֵיירַאפְהֶען זִיך אִינְטנֶעהַיים אִיו פִיל שְׁוֶוערֶער אֵלֶס אֵיינֶע גֶעהֵייטֶע פֶערְפִיהרוּנְג , דָאךְ זייא וִויפֶען דָאם אום צוא רֶעטֶען עִהרֶע אוּנֶד לֶעבֶּען , אִי קֵיינֶע קָאסְטֶען אוג קֵיינֶע מִיהֶע צו יוט י דִיא גֶעשִׁיכְטַע דַארְם קָאפְטֶעו קים צְווייינְדֶערְט מָאלֶער אוּג אִינִיגֶע פֶעג צֵייט , אוּג אֵיינֶע גוּטֶע גֶעלֶעגֶענְהֵייט דֶערצוּא בִּיטֶעט זיך אוּנְז אָן פון זֶעלִבְּסְט . דוּא פּארְסְט דָאךְ אַלֶע פֶּערְשֶׁענָא ווענֶען ‏ גֶעשֶׁעפטוַאבֶען גָאך הארלעם אוג מִיר שְׁטֵייט פָּאר אֵיינֶע אַיינְלַאדוּנג אוֹיף אֵיינֶע- הָאכְצֵייט צוא אֵיינֶער נָאסֶענְטֶע פֶּערְווַאנְדֶעטֶע (קְרוֹבָה) ואס וואוינט אִין אלקמאאר אוּג ווָאס דִיא האכציים וֶועט וֶוערֶען גֶעפִייֶערְט דֶעם פִּינְפְטֶּען . אַרוֹיספָּאקרֶען אָבֶּער פוּן צוּא הוֹיז וֶועל אִיך דעם צְוֵוייטען, אַלזוֹי זָאלְסְט דוּא, ואס דוּא וֶועסְט אַרוֹים פוּן היר

וֹאמער, געש.) מיט

20

מִים אַ טָאג לקער / דָאם מֵיסְט דֶעם ערְמְטֶע, זאלְסְט הא מיך עָר נַוארְטֶען אוֹיף דֶער דְרִימֶען פְטַאצְיֶע פון דַאנֶען, דֶען בִּיו אַחִין אִיז נָאךְ אַלֶץ אֵיין וֶועג פִיר אוּנזֶערֶע בֵּיירֶע זערְטֶער . דוא. זָאלְסְט מִיךְ דָארְט עֶךְ- וַוארְטֶען אום צוא. פָּארֶען צחַאמֶען מיט דיר נָאךְ דֶער שְׁטֶעטִיל זעלפט ואס אִיו זֶעקְט מֵייל לֵנָקֶם פו דֶעם פָּאצְטֶאוֶוען טְרַאקְט . דֶען דָארְט אִין דִיא כלי קדש וָאס מאנֶען קֵיינֶע אוּמְשְׁטֶענְדֶע (מניעות) ניט. בַּייא אֵיינֶער הָאכְצֵייט אוּנ נִיט בַּייא אֵיינֶער שֵׁיידוּנְג , - צְוַואר נִיט אוּמְזָאנְסְט, זייא מעען עֶס נור פִּיר גוּטֶעס גֶעלר ; דָאךְ זייָען זייא ,עס וֶוערְט, אוּג זייא הָאבֶּען גוּטֶע טאגע / דֶען אַלַע גֶעהֵיימֶע הָאכְצֵייטֶען וֶוערֶען נור דָארְט גֶעמַאכְט,, אַלֶע גֶעהֵיימֶע גפין וֶוערֶען נוּר דָארְט גֶעשְׁריבֶּען. אַלְ מיגֶע בֶּעסטֶערֶע גֶעלֶעגֶענְהֵייט וּא פֶערְהֵיירַאטְהֶען . אוּנְז אֵינְס גֶעהַיים ויא נור דָארְט מיר קענֶען דָארְט פייערן אוּנזֶער הָאכְצֵייט גַאנְץ אִינָם גֶעהָיים בֵּייא דֶעם דָארִינֶען בַאבִּינֶער אִין שְטוּבּ, אוּג ווא אִיךְ פֶּערְמוּטְהֶע נִּין מְשַׁעַר) ְייבֶּען אוג עֶנְדִיגֶען אִין אֵיינֶער נַאכְט, --

אוּג נַוייטֶער וָואס אַנְבֶּעמְדֶעפְּט צוּא דֶער אוֹימְַואנְדֶערנְג, מֵיין אִיך נָאךְ גוואדעלופא וָואם דָארְט ואוֹינְט דֶער איזאק ספאלענטא , דֶער זון פון מֵיינֶעם פָאטֶערְס בְּרוּדֶער וָואס ער אִיז דָארְט אֵיין גְרוֹימֶער פֶערְמֶער (נוּמְסְבּזִיטְצֶער), . אוּג וָואס ‏ מיי פַאטֶער הָאט עס שׁוֹין לַאנְג גֶעוואוּנשֶען אוּנ וִוינָשְׁט עס נָאךְ אִיצוּנְד אויך, דֶען ער ול אוֹיך דָארְט וֶוערֶען אין פֶערְמֶער , עס וֵוייסֶען עס אֵלֶץ, אנא וֶעט מֶען שוֹין מעחר קין אוְּוַאךְ. זוּכֶען וָארום ער הָאט עעם אִיצונֹד גֶעטָאן .

דִיזֶער פָארְשְׁלַאג אִיהֶער אִיו אִיהם הֶעכְסְט גֶעפֶעלֶען דֶען ער וַואר ִוֹירְלִךְ זִינֶער נוּט ענְטְוָוארְפֶען (פְלַאנִירֶם) אונ דַארוֹיף זִייֶער גְלִיקְליך אוֹיס גֶעפִיהרְט. עס הָאט נִימַאגְד דֶער פוּן גֶעוואוּמְט אוג עס וָאלְט נִימַאנְד וִויססֶען דֶער פון וֶוען זיא זֶעלְבְּסְט וָאלְט עִם נִיט גֶעשְׁרִיבֶּען צוּא אִיהרֶע עֶלְטֶערן נָאךְ בֶּעפָאר זִיא *יז גֶעקּמֶּען צוריץ. דֶער בְּרִף וַואר גֶעשְׁרִיבֶּען מִיט טְרֶערֶען אוּנ מִיט אֵיינֶער גְרוֹיסֶען וֶועהמוּמָה וויא מֶען קען זִיךְ נור פָארְשְׁטֶעלֶען. אוג דֶערְצו נָאךְ הֶעכְסְט רֶעזָאנַאבֶּעל (זייֶער קָלוּנ) זיא הָאט אִין איהם דֶעם גַאנְצֶען הֶערְגַאנְג (חָאד) פוּן אִיהרֶעם פֶעלְטְרִיט (פְּרָאמְטוּפָאק) בֶּעשְׁרִיבֶּען ,‏ דָאס הָייסְט ויא זא אִיז גֶענָארֶען פֶערְפִיהרְט נור ‏ דורך אֵייגֶע שְׁלִייכֶענְדֶע. (לַאנְגאמֶע) - לִיבֶּע אָבֶּער נִיט דוָרך אֵייגֶע גַאלָאפִירֶענְדֶע (הַאסְטִיגֶע) לִיבָּע , = דָאס הֵיימֶם דָאס זֵא הָאט גֶענּג גֶעשְׁטְרִיטֶען מִיט אִיהרֶע לֵיידֶענְשַׁאפְּטֶען (תאוה) יז זיא הָאט זִיךְ ערְגֶעבֶּען אִיהרֶעם גֶץ- לִיבּטֶען ! אוג דָאס פֶערְהַיירַאמְהֶען זיך מִיט אִיחם אָן זִייֶער וִויסמֶען אִיז גֶעשֶׁעמֶען שוין פִיל מָעהֹר אוֹיס אֵיעֶער קלּגען בֶּערֶעבֶענג. אַלָס אוֹיס ִיבָּע ,‏ דָאס הֵייסְט אוּם נוּר נִיט צוּא פֶּערְְּלייבֶּען אֵיינֶע פֶערוויסְטֶע אוּנ

(אמער. נעש.) איינל

21

אֵיינֶע ‏ אוֹיסְגֶעשְׁלָאסֶענֶע פון דֶער מֶענְשְׁליבֶען גֶעזֶעלְשַׁאפְט אוֹיף אִיממֶער אוּנ אֵייבִּי, זִיא הָאט זֵייא /עס זַיֶער גוּט אויס אֵיינַאנְדֶער גֶעזֶעצְט (עֶרֹקלֶערְט) נָאךְ פיל בֶּעססֶער אַלְס מִיר הָאבֶּען שׁוֹין פְרִיהֶער דַארִיבֶּער גֶעשְׁרִיבֶּען. אוג הָאט זֵייא אוֹיך פָארְנֶעשְׁלַאנֶען אִין דִיזֶעם בְּרִים דֶעם פְּלַאן אוֹיס צוּ וַואנְדֶערן וָואס צוּם גִיכְסְטֶען נָאךְ נוואדעלופא אום אֵיהרֶע אוּג ִייֶערֶע עַהרֶע וֶוענֶען ,‏ דֶען ;עהרע פֶּערְלַארֶען (זָאנְט אֵיין אַלְטֶעם שְׁפְרִיכְף וָוארְט) אִיז שׁוֹין אַלעם פֶּערְלַארֶען ,‏ אוּנ ויא זִיא קען זֵייא אוּנ וַיים זֵייא, וֶועלֶען זֵייא . אִים פַּאל פון זֵייעֶר פֶערְבְֵּייבֶּען הִיר דִיא שַׁאנְדֶע נִיט

אִיבֶּער לֶעבֶּען *) . | | זיא הָאט אַם עֶנְדֶע פוּן דִיזֶעם שְׁרֵייבֶּען צוּא זֵיִיא גֶעצֵיינְט אִיהֹרֶע גָרוֹיסֶע רִייֶע (חרמה) וָואס זיא הָאט אוֹיף דיֶעם גְרוֹימֶען פֶעהלְטְרִיט וָואס זיא הָאט גֶעמָאן , אוּג גֶעבֶּעטֶען זֵייא אוּם פֶערְצֵייהוּנְג אוּנ צוּ גְלַייךְ אוֹיך | אוּם זִייֶערֶע ‏ אֵיינְִוילִיגוּנְג (פָאנְלַאסָיִע) אִין זייערֶע אוּגֶערְלוֹיבְּטֶע פֶערְבִּינְדוּנג, נָאךְ מֶעֹהֹר , זִיא הָאט זֵייא גֶעבֶּעטֶען אוֹיךְ אוּם זֵייער פֶּעמֶערְלִיכֶען זֶעגֶען (ברכח) דֶער צוּ, אוּג אוּם יעם זָאל געס נִיט פָּארְקימֶען בַּייא זֵייא אֵלֶם אֵיין ‏ אוּנְפֶערְשֶׁעמְטֶעם פֶּערְלַאנְנֶען, הָאט זִיא זִייא + צִיטִירְט (אוֹיפְגֶעוויֶען) מִּילֶע בֵּיישְׁפִלֶע אַזֶעלְכֶע פון תניך אוּנ דָאס גלייבֶע ען פוּן דֶער הִיסְטָארַיַע (וֶועלְט גֶעשִׁיכְטֶע) וָואס דיא עעלְטֶערן הָאבֶּען זיך אוֹיסְגֶעזָאהנְט (פַּאמִירֶעם) מִיט זִייֶערֶע קִינְדֶער נָאךְ זייֶער בֶּעִיין אַזױ אִינֶען פְחלָמְרִיט (פַאנְרֶעשְנָאסְט) וַויא זֵיא הָאט בֶּענַאנְגֶען אוּג הָאבֶּען מיט פֶּעמֶערְלִיכֶע לִיבְּשַׁאפְּט אֵיינָ-. גֶעזֶענְגֶעט (איינְֶעבֶּענְצְט). אינ ‏ איינְגֶעחילינְט זיֶערֶע: פֶערְשְָׁאהלֶענֶע (פֶער-. גִנְבֶעמֶע) פֶּערְבִּינְדוּנְ, דָאס הֵייסְט דיא הֲתוּנָה זֵייערֶע וָואס אִיז גֶעשֶׁעהֶען אָן זייר וִיסְסֶען , אַזֹי צוּם בַיישְִּׁיל הָאט זִיא צִיטִירֶט (אוֹיפְגֶעוִִיוֶען) פוּן דֶער בִּיבֶּעל (תניב) דיא גֶעשִׁיכְטֶע פוּן אַמנון מִיט דֶער תמר **) אוּנ

| פון

') צאו וראו כמה נדולת היתה לפנים בישראל החרפה והבושה להאכות מבת שובבה אשי נפתה בסתר לבה ללכת אחרי זרים מאשר יאמרו ח"ל שמה במסכת סנהדרין (דף נ"ב) יתניא היה ר' מאיר אומר מה תלמוד לומר את אביה היא מחללת, שאם היו נוהנין בו קודש נוהוין בּוֹ חול כבוד נוהנין בו בזיון אומרים ארור שװ ילד, ארור שחװ גירל, ארור שיצאה זו מהלציו. אמר רב אשי כמאן קרינן רשיעא בר רשיעא אפילו לרשיעא בו צדיקא כמאן כהאי תני',

*י) עס איז יֶעדֶעם פוּן אוּנְז בֶּעקַאנְנט דִיא גֶעשִׁיכְטֶע פו דֶעם אמנוֹן מִיט דֶער תמר, וָואס זִיא אִין גֶעוֶוען זַיינֶע אֵיינֶע שְׁטִיפְשְׁוֶועסְטֶער, דָאס ער הָאט אֵיהר גֶענָאמֶהצִיכְטינְט (מְאַנַם גֶעוֶען) זָאנַאר אוג בַּייא אַלֶעם דֶעם וֶען דֶער אַמנוֹן וָאלְט נור וֶעלֶען דֶערְהַאלְטֶען אֵיהר תִּיר

(אמער, געש,)

געט פון דֶער וֶועלְט גֶעשִׁיכְטֶע הָאט זִיא זֵייא אָנְגֶעפִיהוְט דִיא גֶעשִׁיכְטֶע פוּ

רֶעם קאַרל דֶעם גְרָאמֶען'), נָאךְ מָעהר הָאט זִיא ויא עעם אוֹפֶגֵער וויזען

אֵיינֶע פְּרוֹיא וָואלְט זִיא עעַם מִיט פְרַיידֶען גֶעטָאן ויא עֶס אִיז דִיזֶעם אַרוֹיס צוּא זֶעהֶען אוֹיף קְלָאר פוּן אִיהרֶע רֵייד וָואס זִיא הָאט צוּא אִיהֹם גֶעזָאגְט דַאן בַּאלְד נָאךְ דֶער שֶׁענְדְלִיכֶער גֶעשִׁיכְטֶע מִיט דִיזֶע וֶערְטֶּער : עֶוען דוּא הָאסְט שוין מִיךְ אַזוֹי וַוייט בְּלֵאמִירְט, זָא לָאז מִיךְ שׁוֹין פֶערְבְּלַייבֶּען בַּייא דִיר פִּיר אִיממֶער .

= === קאַרל דֶער גְרָאסֶער אָדֶער דֶער עֶרְסְטֶער וָואס ואר קענִיג פוּן פּראַנקרייך , פוּן דײיטשלאַנד , אִין דִיא צֵייטֶען פוּן דֶעם אַכְטֶען יְאהױ- חוּנְדֶערְט אוּנ וָואס ואר אֵן גְרוֹיסֶער הֶעלְד , אֵין גְרוֹימֶער חָכֶם אוּנ דֶערְצוּ נָאך מיט בְרוֹיסֶע טוּנֶענְדֶען (מעשים טובים) אוּנ אַזוֹי אוֹיך אַזן נְרוֹיסֶער ‏ יּרֶענְפְרֵיינְד , . הָאט גֶעהַאט אֵיינֶע -טָּאכְטֶער וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען עמאַ , אֵיין הֶעכְסְט גֶערְאטֶענֶעס קֵינְד , הֶעכְפְט שֵׁיין, הֶעכְסְט גֶעבִּילדֶעט פִיר יֶענֶע צַייט אוּג רָאס גְלֵַייכֶען גָאטֶעס פִירְבְטִינ , . אוּנ וַוייל דֶער פָאטֶער הָאט אִיהר גֶעלִיבְּט מְעהר אֵלֶס זַיין אֵיינֶעגֶעם לֶעבֶּען הָאט עֶר בַּייא זךְ בֶּעשְׁלָאמֶען נִיט צוּא פֶערְהִירַאטְהֶען איהר אוּם זִיא זָאל נִיט זַיין אוּנְטָעו- וָוארְפֶען (טשועבד) אוּנְטֶער אֵיינֶעם מַאן ,. אוּנ צְוַוייטֶענִם אוּם זִיא וְאֵל נִיט זַיין . אוֹיסְגֶעזֶעצְט ‏ (פָאדְווערְנְנוּטֵּא) ‏ צוא דִיא גֶעפַּאהרֶען (פכנות) פון דֶער גֶעבּוּרְט, אוּג אִיז אַלְזוֹי גֶעבְּליבֶּען זִיצֶען אֵיינֶע אוּנְפֶערְהֵירַאטְהֶעטֶע בִּיז אִיחרֶען זֶעקָם אוּג צְוַאנְצִינְסְטֶען יָאחר . עעם וַוארֶען אִיהם נָאךְ דַאן פָּארְגֶעשְׁלַאנֶען גְהוֹיסֶע פַּארְטְהְיֶען (שְׁדוּכִים) מִיט דִיא גְרֶעסְטֶע קרוֹינְפְרִינְצֶען פוּן נַאנְץ עְאוּרָאפֵּא, אוּנ עעֶר הָאט עֶס נִיט גֶעואלְט וֶעהֶען את נִים הֶערֶען, . או דָאס ֶענְדֶע וַואר דֶער פון דָאס עֶר הָאט גֶעהַאט דִיא זֶעלְבֶּ שְׁמְרַאפֶע פוּן נָאט דֶער פַאר, וָואם יעקב אבינו הָאט נֶעהַאט פַּאר דָעִם וָואס ער הָאט נִיט גֶעוָאלְט פֶערְהִיכַאטְּהֶען זֵיינֶע טָאכְטֶער דִיא דינה מִיט זֵיינֶעם בְּרוּדֶער עשו (וִויא .עס זָאנֶען אוּנְזֶערֶע הֲכָמִים דָארְט אִין מדרש פ' וישלח*) ואס וַואר אֵיץ בֶּעשְׁנִיטֶענֶער, וַואר זִיא אַלְזֹי פֶעְנִּיהיְט גֶעוָארֶען. דוּרְך אַזֹי ‏ אֵיינֶעם וָואס ואר אוִּבֶּעשְנִיטֶען , זוּרֶך דֶעם שכם. אַזֹי ואר אוֹיךְ דִזֶער פַאל מִיט דֶעם קאַרל, דַאפִיר וָואס עֶר הָאט נוט גֶעוָואלְט. פֶערְהַיירַאטְהֶען אִיהר מִיט אֵיינֶעם קְרוֹינְפְרִינֶץ, וַואר זיא אִין אִיהרֶעם זֶעכֵּם אוּנ צְוַואנְצִינְסְטֶען יָאחר פֶערְפִיהרְט דֹורך אִיצֶען יֶנֶען

ט

יט

| *) למס מרעהו חסד, מנעת חסד , מן אחיך (עשׂו)ן היא נסבית לאיוב שאונו לא גר

זלא מהול, לֹא בקשת להשיאה למהול הרוי היא נשאהת ללא מחול (לשכם), לא בקשׁת להשיאה דוך היתר הוי נשאת דוך איסר . חד , (אמער, נעש,) ,0

= 23 אי

נִויזֶען פוּן דֶער תּוֹרַח 'זֶעלְבְּמְט דָאס זִיא אַלַיין הֵייסְט, דָאס דֶער פֶערְ-

פִיהרֶער פוּן אֵיינֶעם. מֵיידְכֶעו זָאל דִיא פֶערְפִיהרְטֶע הֵיירַאטְהֶען וִויא מִיר

הָאבֶּען פְּרִיהֶער דאריבֶּער גֶעשְׁריבֶּען , | | נאך

מַאן וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען עגינהאַרד אֵיין מַאלֶערְם אַ זוּן וָאס וַאר אֵין גֶעהֵיימְשְׁרֵייבֶּער (סֶעקְרֶעטַאר) בַּייא אִיהרֶעם פָּאטֶער *), ער וַואר דַאן אַלט פִּינָה אוּנ צְוַואנְצִיג וָאהר ,‏ שֵׁיין ויא אֵיין יאזעף אוֹים עניפּטען. דִיא פֶערְמִיטְלֶערִין דַאצוּ וַואר אִיחרֶע קַאמֶערְפָוֹיא, עֶר פְּלֶענְט אִיהֹר צוּא מַאכֶען גֶעכְטְלִיכֶע בֶּעזוּכֶע . נוּן הָאט זִיךְ גֶעמַאכְט דָאט מִיט דֶער צַייט אִיז דֶער פָאטֶער פון וֶעלְבָּסְט גֶעקוּמֶען אוֹף דִיא שְׁפּוּר (סֶלְיֶעד) פוּ דִיזֶער גֶעהֵיימֶען לִיבֶּע דוּרְך אֵיינֶען זֶעלְטֶענֶען צוּפַאל. דֶען אִין אֵיינֶער וִוינְטֶער נַאכְט אַלְס דֶער עגינהאַרד ואר בַּייא דֶער עמאַ אִין אָנְגֶעפַּאלֶען אֵיין גְרוֹיסֶער שְׁנֵיי ואס דִיזֶעם טְרֶעפְּט דָארְט זיֶער וֶעלְטֶען. אוג אֵלֶם דֶער ענינהאַרד הָאט זִיךְ גֶעפִּירְכְטֶעם צוּא גֵיין פוּן דָארְט צוּרִיק אוֹיף זֵיגֶעם קוַוארטיר אוּם מֶען זָאל נִיט דֶערְקֶענֶען זֵיינֶע מֶענְלִיכֶע שְׁפּוּרֶען (סְלְיְעדִי ‏ טָּרִיט) אִין דֶעם שְׁנֵיי, הָאט אֲיהם דִיזֶע עמאַ וָאס וַואר אֵין דִיסְטִינֶעס (גֶעווּנְטֶע) בֵיירְכֶען אַרִיבֶּער גֶעטְרַאנֶען אִיבֶּער דֶעם הוֹיף אוֹיף אִיחרֶע . שׁוּלְטֶערן (פְּלֵייצֶעס) בִּיו דוּרך דֶעם טוֹיעֶר, לֵיידֶער וַואר שׁוֹין דַאן דֶער הִימֶעל הֶעל אוּנ דֶער פָאלְמאנְד הָאט דַאן אוֹימִגֶעבְּרייטֶעש אֵיינֶע גְרוֹיסֶע. הֶעלִיגְקֵייט (לִיכְמִינְקֵייט) אִיבֶּער דֶעם נַאנְצֶען הױף, או גְרָאדֶע דאן אִיז דֶער פָאטֶער גֶעשְׁטַאנֶען אִין פֶנְסְטֶער אוּג הָאט געס צוּגֶעזֶעהֶען צוּא זֵיינֶעם פֶערָדְרוּס מִיט זֵיינֶע אֵיגֶענֶע אוֹנֶען, ער הָאט אִיהר אוֹית דִיזֶעם נַאנְג נִיט גֶעשְׁטֶערְט א הָאט גֶעשְׁוִיגֶען דֶער פון בִּיו אוה מָארְגֶען אוּהר צֶעהֶען, אוּנ דַאן הָאט עֶר צװַאמֶען גֶערוּפֶען זַיינֶעם זִינָאד (דוּהָאוְנֵי סוד) הָאט זֵייא דֶערְצֵיילְט דִיא גֶעשִׁיכְמֶץ אוּנ הָאט זייא גֶעפְרֶענְט וָאס קוּמְט זֵייא דֶער פַאר ? דִיזֶע הֵיילִינֶע רִיכְטֶער הָאבֶּען דֶער בַּייא קיין פֶּעדֶערְלֶעזֶען (קיין שִׁהוֹת) גֶעמַאכְט א הָאבֶּען אוֹם- גֶעשְְּׁרָאכֶען זייָער אוּרְטְהֵייל דָאס דֶעם ענינהאַרד זָאל מֶען קעפֶּע, אונ דיא עמאַ זָאל מֶען אָבְּשֶׁערֶען דִיא הָאר אוּנ אַוֶעקְוֶעצֶען פִיר אִיממֶער אִין אֵיינֶעם קלוֹיסְטֶער . וט" הָאט עֶר זִיךְ דאן אָנְגֶערוּפֶען צוא זֵייא,

( אין יענע ציישען וואר אייגע שאנדע דאס איירעללייטע זאלען זיך לערנען שרייבען , דיזעם האבען געקאנט נור געמייגע בירגערסלייטע , קינדער פון קויפלייטע אוג פון קינסטלער, דיא קעניגע זעלבסט פלעגען ניש קענען זאגאר זיער התימח אנטערשריבען, רען אנשטאט. זיינעם גאמען צוא שרייבען, פלעגט רער קעניג איינטונקען דיא פלאכע פון זייגער ‏ האנד אין איינער = שיסעל סינט אוג רער נאך אױפרריקען איהר אונטער ריא ישריפט פון דעם פאפיר } --- (אמער, געש,)

4 נָאך הָאט קנע בַּיינֶע נַאכְרִיכְט (בְּשֹׂרָה רָעָה) אַזֹיא שְׁטַארְק גֶעווירְקְט אוֹיף אֵיינֶעם מֶענְשׁלֵיכֶען גֶעמִיטָה ויא דִיזֶע הֵיאָבְִּפָּאסְט (בְּשׂוּרָה רְעָה) אוֹיף דִיא. גֶעמִיטְהֶער פוּן דִיזֶע ‏ אוּנְלִיקְלִיכֶע גֶעלְטֶערֶען, - זייא זַיינֶען גֶעוַארֶען גֶעלָאהמְט (פַּארַאלִיזירְט) אוּג בֶּעטיינְּטּ אַלֶם וַארֶען זִיא פוּ אֵיינֶעם גֶעוַאלְטִיגֶען דוּנֶער גֶעטְרָאפֶען אנ הָאבֶּען זי מֶעהרֶערֶע טַאנֶע אִים מִינְדֶעסְטֶען נִיט גֶעקָאנְט מֶעכסִיגֶען, דֶען נָאך הָאט קיין מֶענְשׁ ניט בֶּעקִימֶען ‏ אַװױיא אֵיינֶע . שְׁרֶעקְלִיכֶע : נַאכְרִיכְט ‏ ויא דִיזֶע ואר אֵיינֶע נָאךְ פיל שְׁלִימֶערֶע אַלִם אַלֶע בְּשׂרוֹת צוּזַאמֶענְגֶעקימֶען פוּן דֶעם אִיוֹב. דֶען ‏ ער קָאט. בֶּעקוּמֶען צוּא וִויסֶען הָאס ער הָאט הִינְדֶער אוג פֶערְמֶעגֶען פֶּעךְ- לָארֶען דָאךְ אָבֶּער נִיט דִיא עֲהרֶע פֶערְלָארֶען, אוּנ זֵייא ואר דוּרֶך דִיזֶע שְרֶעקְליכֶע ‏ נַאכְרִיכְט דִיזֶעם אויך בֶּערוֹיבְּט. דֶעם אִיוֹב וַאר גָאךְּ פֶערְגֶענְט (פֶערְנעֶען אָדֶער עֶרְלוֹבְּט) צוּא בֶּעקְלַאגֶען וד אִיבֶּער זַיינֶעם אוגליק פַאר דֶער גַאנְצֶען וֶעלְט אוּג צוּא וֶערֶען בֶּעדוֹיֶערְט אוּג גֶעפְרֵייסְט פון גוּמֶע אוּנ פְרוּמֶע לײט, אַם װִיגִינְסְטֶען פוּן גוּטֶע פְּרֵיינָה, אוּנ אִיהנֶען זייא) ואר עס לֵיידֶער נִיט. מֶען הָאט זֶךְּ נָאךְ גֶעמוּוְט שְׁטִיקֶען מִיט דִיזֶער צֶרֶה , הִיטֶען זִיך נָאךְּ פַאר דִיא שְׁטּבְּמֶענְשֶען אונ מֶען הָאט זי אַטִויא גֶעמוּנְט איין גֶעוַאלְט אָנְטָאן. צוא צֵיגֶען אֵין פְּרילִיכֶעם געזיכְט פַאר אַלֶעמֶע דֶען עֶהרֶע פֶערְלָארֶען אַלֶעם פֶערְלָארֶען אונ דֶערְצוּא נָאךְ וֶעלֶען זִיך שֹנְאִים עֶרְפְרִייֶען, דֶען וער אונְטֶער אוּנָז אִידֶעץ הָאט עס נִיט אֵיין פַּאר דוּצֶענְד פֵּיינד, וִויא מִיר הָאבֶּען אִין אוּנְזֶער הַקְדְמָה דֶערפוּן גֶעשְׁפּרַאכֶען. נַאנְץ גֶענוּג אֵיינֶען גּטֶען שֵׁם צוּא הָאבֶּען אוּם דִיזֶעם צוא בֶּעקוּמֶען, או רִיזֶעם הָאבֶּען זיא לֵידֶער גֶעהַאט, דֶען נֵיא זַיינֶען וִירְקֵלִיךְ גֶעוֶועזֶען בְּואוֶוע אוּנ פְּרוּמֶע לֵייטֶע אונ עס הָאט זֵייא אַלְוֹיא נִיט גֶעפֶעהלְט אָן נֵיידֶער מְקְנְאִם . בַּייא טָאנ הָאבֶּען זייא זִיך גֶעהִיט איין וָארְט צוּא שְׁפְּרֶענֶען ‏ מִיט אִייאַנְדֶער דַאריבּער, אוֹים פוּרְבֶט ‏ עם זָאל נִיט אֵיינֶער פון זייעֶרֶע הוֹלִיטֶע אֵין עֶמְּוֶאם מֶערְקֶען דֶערפון. דֶען מֶען אִיז מִיט דִיזֶען ליימֶּען אוֹיךְ נִיט נַאנְץ זִיכֶער ויא אוְּזֶערֶע חֲכָמִים זָאגֶען

' | אויף ייא הָאבֶּען געם בֵּיידֶע פֶערְדינְט. נוּן אוּרְטְהֵילְט מִיךְ (מִשְפָּט מִיךְ) וָאס פִיר אֵיינֶע שְׁטְּרַאפֶע קוּמְט מִיר דֵאפִיר ואס אִיך בִּין גֶעגֶען דיא גֶעוֶעצֶע דֶער נַאטוּר, דָאם אִיךְ הָאבּ נִיט גֶעוָאכְט פֶערְתֵיירַאטְהֶען אֵיהר, איף פֶּערְדִיגֶע . אֵיינֶע גְהוֹיסֶע ‏ שְׁמְרַאפֶּע ‏ אוּג וֶועל מיך זֶעלִבְּסְט בֶּעשְׁטְרָאפֶּען אוּג עֶר הָאט זִיךְ -וֵירְקלִיד זִייֶער שְׁמְרֵיינְג בֶּעשְׁטְרָאפְט, דִיזֶע שְׁטְרַאפֶע אִיז בֶּעשְׁטַאנֶען ‏ נוּר אִין דָאס ער הָאט גֶעלָאזְט זייא בֵּיידֶען ‏ אַרַינְפִיהרֶען אִין דִיזֶעם נייסטְליכֶען גֶערִיכְְְהֹיז אוג הָאט גֶעלָאנְט זייא בֵיידֶען פֶערְמַאהלֶען (פֶערְהֵיירַאטְהֶען) אוּג דֶער פָּאטֶּער הָאט זֵייא בֵּיירֶען אֵינְגֶעוֶענְנֶעט (גֶעבְּלֵא. נָאסְלָאוֶועט) אוּג בֵּיידֶע זֵיינֶען אִיהם גֶעבְלִיבּען לִיבּ אוּג טֵייער. (אמער, געש.)

29

אוֹיף דֶעם פָּסוּק, .ברצות ד' דרכי איש גם אױביו ישלימ' אתו, זה אנשי ביתו', אוּג הָאבֶּען אַלְוְא נוּר בַּייא נַאכֶט אִין זייר שְׁלָאפְצִימֶער, וואוּ נֵייא הַארֶען גַאנְץ אַליין,. דַאריבּער גֶערֶעט ‏ מִישׁ אֵינָאַנְרֶער,, ליינֶער זִיך מָעהר גֶעצַאנְקְט אַלֶם זִיךְ בֶּעדֵיינְקְט אוּג בֶּערַאטְהֶען מִיט אֵינָאַנְדֶער דַארִיבֶּער , ששׁוּלְד הָאסְט דוא נוּר אִין דֶעם' הָאט זִיא איהם פַארְגֶעווָארְפֶּען אִין מַאנְכָע פְּרֶעדִינְטֶען אִיחרֶע פוּן אוּנְטֶער דֶעם פָּארְהַאנְג, וָאס דוּא הָאסְט מִיט אֵיהֹר קיין שִׁידוּךְ גֶעטָאהן בִּיו אַהֶער. דִיר הָאט זיך גְעווָאלְט בֶּעקוּמֶען אֵיין חָתֶן פִיר אִיהר נוּר פוּן דֶעם פארטוניזישען יָחוּם אוג הָאסְט זִיךְ אַזוֹיא פֶערְזַאמְט מִיט אִיהר בִּיו אִין אִיהר פִּיר אוּנֶד צְוַואנְצִינְסְטֶען יָאהֹר אוּג. דֶער וַויילֶע אַיינְגֶעלָאזֶען נָאלְדֶענֶע שִׁידוּכִים, + אֵיין גְרוֹיסֶעם אוּ רֶעכְט פוּן דִיר מיין ‏ מאן, דֵייטְשֶׁע יּדֶען זֵיינֶען אוֹיךְ יּדֶען, אַלְוֹיא וַאר עֶס נוּר אֵיין קאפְּוִיז פוּן דִיר . אִיך הָאבּ עס דִיר פִיל מָאל אוֹיסְנֶערֶעט אוּנג דוא הָאסְט מִיר יט גֶעפָאלְגְט, אִיך הָאבּ דִיר מֶעהרֶערֶע מָאל גֶעזָאגְט רָאם מִיט אֵיינֶע מָאכְטֶער אִיו נִיט פיל צוּא שְׁפִּיצֶען אוּג נִיט פִיל צוּא גלייבֶעץ, מֶען דֵאהָף טָאה מִיט דֶעם עֶרְסְטֶען בֶּעסְטֶען ינע מַאן וָאס מֶען לא פָאר, ויא אוּנוערֶע חָכָמִים זָאנֶען דָאס וֶען דַיינֶע טָאכְטֶער איז שׁוֹין נַאנְץ אוֹיפְנֶענַאקְסֶען , דאן בֶּעפְרִייֶע דַיין קְנֶעכְט אוּנ פֶּערְהיירַאטהע אִיהר, א הָאטֶעסְט דוּא מִיר ֶעפָלגְט ‏ וָאלְטֶען מִיר ‏ צוּא דִינֶעם אוּנְנְלִיק נִיט גֶעקוּמֶען .

אוּנ 5 הָאט פֶערְקֶעהרְט אִיהֹר בֶּעשׁוּלְרִיגְט אִין דֶעם, זָאגֶענְד : דוּא אַלס מוּטֶער הָאקְט דוּא גֶעדַארְפְט הַשׁנְחָה גֶעבֶּען אױיף אִיהר אוּנ נִיט לָאזֶען אֵיחר זִיצֶען ‏ מַאנְכַע שְׁטוּנְדֶען נַאנְץ אַלַיין מִיט דִיזֶעם אראן אִין אִיהרֶעם שָׁלַאפְצִימֶער ,. דֶען א טָאכְטֶער אִין שְׁטוּבּ מִיט אֵיינֶעם יּנְגֶען מַאן צוּזַאמֶען הֵייסְט עס אַ צִיג מיט אַ קעפֶּעל קְרוֹיט אִין אֵיינֶעם שְׁמֶּעלכֶעל אוּנ וֶועהֶע דֶער מוּמֶער וָאס פַּאקט איהר ניט אויף. אוּנ אוֹיך אִין דֶעם בִּיסְט דוּא נור שׁוּלְדִינ אוּנ נִים אִיך , הָאט זָא אֵיהם גֶעעֶנְטְפֶערְט , דוּא נוּר הָאסְט דִיזֶען פֶערְפִיהרֶער אַריינְגֶענְּרַאכְט אִין אוּנְזֶער שָׁטוּב אַזוֹי הֵייסְט עס ויא דֶער אַלְמֶער שָּׁרִיכָוארְט זָאנְט צְועהֶע דֶעם בַאבֶּע (קְרֶאע) וָָאס בְּרֵיינְגְט אַליין פַייֶעֶר אוֹיף זַיינֶעם אֵיינֶענֶען נֶעסְט'. *) עס אִיז שְׁוֶער אֵיינְצוּהִיטֶען אֵיינֶען הוֹיזנְנֵב , נָאך שְׁוֶערֶער אָבֶּער אֵיינֶען הוֹיזפֶערְפִיהרֶער, דֶען לִיבֶּע אִיז אִימֶער לִיסְטִיג (חִירָא) אוּג זֶעלבְּסְט אַיין אַרְגָאס **) איז נִים אִים שְׁטַאנְדֶע עָם אֵיינְצוּחִימֶען.

קורץ

*) וויי לעורבא דאייתי נורא על קיניה (מדרש תולדות ס'ח).

*') אֵיין גֶעוִויסֶער גְרִיבִישֶער קענִיג ואס הָאט גֶעהֵייסֶען אינאַכאָס הָאט גֶעהַאט אֵיינֶע הֶעכְסְט שֵׁיינֶע טָאכְטֶער ,. וָואס הָאט גֶעהֵייסֶען יָא אוּנ וָואס וואר גֶעלִיבְּטּ פון אֵיינֶעם גֶעוויסען פְּרִינְצֶען ואס האט גֶעהֵייסֶען הערטעם

(אמער, געש.)

26

קוּרֶץ גֶעזַאנְט זֵייא הָאבֶּען זִיך אַלֶע נַאכְט (גֶעגְרִיוֶעם) אוּג גֶעפְּלָאגְט אִיבֶּערגֶעלֵייעֶנְט אִיהר שְֵׁייבֶּען אָן זֵייא אֵיינִיגֶע מָאל אִין יֶעדֶער נַאכְט מִיט עֶנצֶען אוּג הְרֶענְצֶען . דֶערגַּייא דִיא אוֹינֶען רוט גֶעווַיינְט אוּ גֶעפְלוּכְט אִיהרֶען פֶּערְפִיהרֶער אוּנ דִיא שְׁטוּנְדֶע וָואס עֶר אִיז אַרַיין צוּא זייא אִין שָׁטוּבּ אוּנ הָאבֶּען אַזוֹי צוּנֶעבְּרַאכְט נַאנְצֶע דרייא נֶעכְט נָאךְ דֶער רֵייהֶע (נַאכְאֵיינָאַנְדֶער) נִיט צוּטְהוֶענְדִיק. אַיין אוֹינ אוּג דֶערצוּא נָאךְ אֶהֹנֶע זִיךּ צוּא בֶּעשְׁלִיססֶען ואס ייא זָאלֶען אִיהר אבּשְׁרַייבֶּען אוּג בַּייא וָואם זֵייא זָאלֶען בְּלייבֶּען, אוג זֵייא וָואלְטֶען פַּארגֶעוִיס אוֹיסֶען זִינֶען גֶעוָארֶען ווען זייא וָאלְטֶען נִיט אַרוֹיפגֶעקוּמֶען אוֹיף דעם גְליקְלִיכֶען גֶעדַאנְקֶען צוּא בֶּערַאטְהֶען זִיךְּ דַארִיבֶּער מִיט אֵיינֶעם דְרִיטֶען, מִיט אֵיינֶעם גֶעוִיסֶען ר' דניאל אקאסטא וָואס ואר אַ אִיד אַ לִמְדֶן, אַ חָכֶם ,‏ אֵיין נְרוֹימֶער וועלְטמַאן אוּנ ואר צוּנלייך זייֶער הוֹיזפְרַיינד , אֵיינגֶעוֵוייהֶעט (אֵיינְגֶעהֵייליגְט) ‏ אִין ‏ אַלֶע ‏ זִייערֶע ‏ הַייזְלִיכֶע ‏ אוּנ נֶעשֶׁעפְטליבֶע . גֶעהֵייבְִימֶע, . אוג פְּלֶעגֶען זִיךְ מִיט זֵיינֶעם קְלּגֶען רַאמָה בֶּעמֶעלְפֶען אִין זייֶערֶע הַייזְלִיכֶע אוּג קויבְּמַאנִישְע פֶערְלֶעגֶענְהֵייטֶען (קלָאפַּאטֶען) וִויא אַמָאל דוד אוּנ אבשלום מִיט דֶעם רֹאמה פוּן דֶעם אחיתפל וָאס עס שְׁמֵייט אוֹיף אִיהם (אִין שמואל ב' טיז) ועצת אחיתפל אשר יעץ בו' באשר ישאל בדבר האלהים. קּרֶץ גֶעזָאנְט זֵייא הָאבֶּען עִם אִיהם ענְטְדֶעקְט אוּנ צוּנְלֵייךְ אוּם רֵאטָה גֶעבֶּעטֶען. ;עס טוּט מִיר צְוַואר גֶענוּנ לֵיידי הָאט עֶר זִיךְ אָבּגֶערוּפֶען צוּא ‏ זֵייא, דָאס אִיךְ הָאבּ אַייך בִּיז אַהֶער נִיט גֶעוַארְנֶעט (פָּאסְטְרֶענֶעט) פַאר דִיזֶעם יּנְגֶען מַאן דֶען עס אִיו מִיר שׁוֹין מְעֹהר אַלֶס אַיין וָאהר - נִיט גֶעפעלֶען זיין ‏ צוּא. פֶערְטְרוֹיטֶער אוּמְגַאנְג מִיט אַייֶער מָאכְטֶער , אונ הָאבּ עֶס נִיט גֶעטָאהן נוּר אוים ּוּרָבֶט דָאס אִיהר זָאלְט אַיךְ נִיט ‏ גֶעפִינֶען בֶּעלֵיירִינְט דוּרְךְ דִיזֶע וַארנוּנְג מַיינֶע וָואס אִיךְ וָאלְט אייך גֶעמַאכְט, דֶען עס וָואלְט עִם פֶּערְגְעווִים אוֹיסגֶעזְעהן בֵּייא אַייך אַלֶס הָאטטֶע אִיךְ גֶעצווייפֶעלְט אִין דֶער קֵיישְׁהֵייט (ניֶעווינָאסְט) פוּן אַייֶערֶער מָאכְטֶער . בֵּייא אַלֶעם דֶעם טוּהט מִיר זייר לֵייד דָאם אִיךְּ הָאבּ אַייךְ נִיט אוֹיפְמֶערְקָואם נעמאכט אוּג ואס ואר הֶעכְסְט גֶעהַאסְט פוּן אִיהרֶעם פָאטֶּער, דַאהֶער אוּם צוּא ַיין מִיט אִיהר זִיכֶער פוּן אִיהם דָאס הֵייסְט דָאס עַר וָאל אִיהר נִים עֶנִטְפִּיהרֶען פוּן אִיהם הָאט עֶר אֵיהר פּערְוַאְדֶעלְט אִין אֵיינֶער שֵׁיינֶען קות אוּג האט איחר אִיבֶּערגֶענֶענֶּען צוּא זֵיינֶעם הִירְטֶען וָאס הָאט געהיימען אַרגאָס, אוּם דָאס ער זָאל הִיטֶען מִיט זַיינֶע הוּנְדֶערְט אוֹינֶען (דֶען ער הָאט אַזוֹיא פִיל גָ עהַאט) פוּן אִיהרֶעם גֶעלִיבְּטֶען אוּנ דָאךְ הָאט עֶר נִיט גֶעקָאנְט = אַיינְהִיטֶען , דֶען דֶער הערמעם הָאט אִיהר עֶנִטְפִיהרְט דוּרְך אֵינֶע יס (חִיטְרַאפְט) וָואס נִיט דָא אִין דֶער אָרְט עָם צוּא בֶּעשְׁרַייבֶּען . (אמער, געש.)

21

גֶעמַאכְט דַארוֹיף זֶעלְְּסְּ אוֹים דִיא הָאסְטֶען (נֵא סְצָאט) פון אֵיעֶר פְריינְדָ שַׁאפְּט צוּא מִיר (דָאס הֵייסְט וֶען אִיךְ וָאלְט וִויסֶען צוּפֶערְלִירֶען אִייֶערֶע פְרַיינְדְשַׁאפְט צוּא. מִיר) דֶען אֵיין בְּרַאוֶוער מַאן גֶעהֶערְט קֵיינֶע קָאפְפֶען צוּא שְׁפַּארֶען (קָארְגֶען) אוּם צוּא פֶערְהִיטֶען זֵייגֶען פְּרֵיינֶר פון אֵיינֶעם מָאגְלִיכֶען אוּנגלִיק זֶעלבְּסְט וװען עס קען אִיהם דוּרְךְ דֶעם קָאפְטֶען (רָאס הֵייפְּט וֶען עֶר קען פֶערְלִירֶען), יֶענֶעמְט בִּיזְהֶערִינֶע פְרַינדְשַׁאפְּט צוּא אִיהם װִיא עִפ וָאלְט דֶער פַאל חִיר גֶעוֶען וֶען אִיך וָאלְט אַייך גֶעוַאָנֶעם רָאם אֵינֶער טָאכְטֶער זָאל נִיט הָאבֶּען אַזֹי אֵינֶען פֶּערְטְוֹיטֶען אוּמְנַאנְג מִיט דָעם אראן. דֶען עס אִין מִיר פִּיל פּינלִיכֶער צוּא זֶעהֶען אַייך איצוּנד אִין אַזױ אֵיינֶע ‏ גְוֹיסֶע פֶערְלֶענֶענְהֵייט (ואטְרּדגֶעני) אֵלֶם איך הָאטֶע גֶעזֶעהֶען איך אוּפַּרֵיינְדְליךְ צוּא מִיר פִּיר מיין פְרִיהֶעצֵייטִינֶעס וַארְנֶען אַייך דֶערפַּאר, נוּר גֶענוּג צוּא רֵיידֶען אִיבֶּער דִיא פֶערְנַאנְגֶענְחֵייט (וָאס שׁוֹין גֶעשֶׁעקֶען אִיז), לָאמִיר אוּנְז -בֶּעסֶער בֶּעדֵיינְקֶען ווָאס אוּג ויא מֶען זָאל װֵיטֶער

דֶערבַּייא הַאנְדֶעלן . נָאך מֵיינֶעם גוּטְאַכְטֶען (לפי דעתי) הָאט אֵיהֹר קֵיין בֶּעספֶערֶעם צוּא וואה;ֶען (קיין בְּרֵייָה) וִויא נוּר אֵיינְצוּווילִינֶען דֶעם קלוּנֶען רֹאטָה אוּנ וואוּנְשׁ פוּן אֵייעֶרֶער הולדא , דָאם הֵייסֶם דָאם אִיהר זָאלְט אֵיחר נִיט שְׁטֶערֶען אִין איהר אוּגערְלוֹבְּטַע פֶּערְבִינְדוּנְג מִיט דִיזֶעם אראן אוּנ וָואס צוּם נִיכְסְטֶּען אוֹיסצוּווַאנְדֶערן נָאךְ גוואדעלופאַ . צְוַואר וֶועל אִיךְ אִין אַייך פֶּערְלִירֶען דוּרֶךְ דֶעם גוּטֶע פְרַיינְדֶע,. דָאךְ בִּין איך דער מַאן וָואס קען אַנֶעם פֶערְשְׁטֶער צֶען (פֶערְלֵיידֶען) צום ווָאהל אֵיינֶעם פְּרַיינְדֶעם ויא אִיךְ הָאבּ אַייךְ שׁוֹין פְּרִיהֶער גֶעזָאגְט אוג מְהוּט עִם (וֶוען עִס אִיז שׁוֹין אֵיינְמָאל זָא גֶעשֶׁעהֶען) מִיט לוּסָט, דֶען עִם אִיז נָאךְ נִיט אַזֹי אַרְג (שְׁלֶעכְט) וִויא איהר מֵיינְט. עִרְסְטֶענֹם, . ויא דִיא וַאהרְהֵייט גֶעזָאגְט, אִיז דֶער אראן אֵיין וִיכְִּיגֶער וּנגֶער מַאן, . שֵׁיין פוּן אויסזֶעהֶען, גֶעזּנְד, קליג , אַ שֵׁיינֶער יוֹהַע סָפֶר , הָאט קויפְמֶענִישֶׁע בִּילְרוּנְג אוּנ אִיז ויא אִיהר וֶעלְבְּסְט וַוייקְט פוּן בְּרַאוֶע עיְטֶערֶען אוּג דֶערצוּא נָאךְ אֵיין גוּמֶער גֶעשֶׁעפְטְטמַאן אוּנ זֵייא לִיבֶּען זֵךְ אֵיינָאַנְדֶער. דִיֶָע אַלֶע זַאבֶען זַיינֶען דָאךְ וִויא מִיר וויפקען דִיא הוֹיפַּטבָּעל דינטנֶען פון אֵינֶער פַארְטִיע: (שידוד). צְויטֶענִם וֶעט אייך זַיין אֵיעֶרֶע אִיצְמִינֶע . אוֹיסוַאנְדֶערּנְג. נָאך גוואדעלופא װִיא גֶערוּפֶע (אּדָנְּנָא) רֶע וִויא אִיהר הָאט דָא נִיט לַאנְג צוּא וִויסֶען בֶּעקוּמֶעז דֶאם אֵייֶער בְּרוּדֶערְם זיהן, דֶער איואק ספאלענטא וָואם אִיז איין מִילָיאנֶער אַ פֶערְמֶער אוּג 'דֶערצוּא נָאךְ קִינְדֶערְלָאז (אָן קינְדֶער) אִיז דִיא צֵיימֶען נִיט גֶעוּנְד, אִיז אַייך שוין פִיל גֵיִיטִינֶער צוּא זײַן דָארְט אִין זַיינֶער נָאהֶע (נָאהֶענְט פון אִיהם) אַלס היר, עֶרְסְטֶענם עֶר זָאל הָאבֶּען בַּייא זִדּ אֵינֶען טְרייען פֶערְוַואלְטֶער (פִּיהרֶער) אוּג אוֹיפְפַאסֶער אִין זֵיינֶער קאלַאנְיִע אוּנ דֶערצוּא וֶועט זַיין דער אראן גַאנְץ גֶעוַאקְסֶען (מְפָאסָאבְנֶט. דֶען עֶר אִיו אֵיין

(אמער, גטש, ) קראפטינען

58

קְרַאפְטִיגֶער יוּנְגֶער מַאן, = אוּג. צְוֵוייטֶענְס וֶועט אִיהר מִיט אִייֶער פַּאמִילֶיִץ זיין אִין נייגֶער נָאקֶע (לֶעבֶּען אִיהם), דַאן קען אַייֶער מָאכְטֶער פִיל גֶעוויסֶער רֶעכֶענֶען אוּג צונְלִיך = אוֹיספִיקדֶען ‏ צוּא וֶוערֶען ‏ זיינֶע . אֵיינְצִיגֶע עֶרְבִּי (וֹרְשְׁטַע), = זָאנְסְט קען אַװי אֵיינֶער ויא דִיזֶער איזאק אִיה דָאס הֵייסְט ואס ער /קעו אַייֶער טָאכְטֶער נָאךְ נָאר נִיט אוּנ אַייךְ שׁוין הַאלָבּ פֶער- גֶעשסֶען. ‏ קען ער אֵיך בֵּיידֶען נַאנְץ פֶערְגֶעסְטֶען אוּנ פַארְבֵּייא גַיין אִין ַיינֶעם . טֶּעסְטַאמֶענְט (צַוְאה). ‏ ניין אִיהר מוּנְט אַייך וָאס צוּם גִיכְסְמֶען בֶּעאֵיילֶען דָארְט צוא זַיין, אוּנ בִּפרִט אִיהר הָאט דָאךְ לוּסְט גֶעחַאט שוין פון לַאנְ אָן אוֹיסצוּאווַאנְדֶערֶען נָאך אמעריקא, קוּרָץ גֶעזָאגְט, נָאךְ מֵיינֶעם גוּטאַכְטֶען (לפי דעתי) אִיז אייך דִיזֶע זַאכֶע צוא הַאנְד גֶעקוּמֶען נִיט דורֶךְ אַ בְּלויזֶען צוּנַאל (מִקָרָה). ניין אִיך קוק אִין דֶעם אֵיין אֵיינֶע גֶעטְלִיכֶע פִינְגֶערְצֵיינוּנג אוּם אִיהֹר זָאלְט דוּרְכָאוֹים אוֹיסוַואנְדֶערֶען נָאךְ אמעריקא צוּא אַייֶערֶעם וָאהל, אַלְוֹי מֵיינֶע פְֵיינְדֶע טָּחוּט דִזֶען שָׁרִים מִיט פְרֵידֶען אונ קִימֶערְט אַייךְ שׁוֹין נִים מָעהר וֶוענֶען דֶעם אִים מִנְדֶעסְטֶען, דִיא ווֶעגֶען גַאטֶעס זֵיינֶען אַלע אוּנגערְפַארְשָׁלִיךְ, ‏ אוּנ דָאם זָאגֶען אוּנזֶעֶרֶע חִכְמִים מִיט דִיזֶען ווָארְטֶען אוֹיף דֶעם פָּסוּק, וגם הוא חכם ױבא רע, דָאס זֶעלְבְּסְט נֶעדֶע הָעֹה וָאס דֶער בּוֹרֵא טוּהט אִיז מִיט גְרוֹיס חָכָמָה, דֶען עִם אִיז נִיט דָא אִין דֶער וֶועלְט אֵיינֶע הָעֹה מוחלטת, דָאס הֵייסְט אֵיינֶע דוּרְכָאוֹיסִיגֶע הָעה, גֵיין , וֶעדֶע רָעֹה הקאט אונ פֵּיהרְט אוֹיך צוּא וָואס נוּטֶעס אוּג זיר אֶפֶּט נָאךְ צום גְרֶעסְטֶען נָלִיק ויא דֶער יוֹסף הָאט גֶעזָאגְט, יאתם חשבתם לרעה וד' חשבח לטובה' אִיהר הָאט גֶעמֵיינְט מִיר שְׁלֶעכטֶעם צוּא טָאהן , נָאט אָבֶּער הָאט וָאס גְלִיקְלִיכֶעס דֶערבַּייא גֶעמֵיינְט. קוּרֶץ גֶעזָאנְט, ‏ ערפִיללֶעט דֶען וואוּנְשׁ פוּן אַייֶער מָאכְטֶערְס שְׁרֵייבֶּען אונ רֵייכְט זיא בֵּיידֶען אִיעֶרֶע פֶעטֶערְלִיכֶע אוּג מּטֶערְלִיכֶע הֶענְדֶע, אוג עֶרְטְהֵיילְט זֵייא צכְלייך אֵייֶער זֶעגֶען.

דִיזֶער ראמָּה זיינֶער הָאט בֶּעעַאנְפְטִינְט (בֶּערוהִינְט) זייעֶרֶע גֶעמִימְהֶער ויא אֵין לִינְדֶערֶענְדֶעס אֵייל דִיא בֶּעוֶענְטֶע וֶעללֶען פון מֶעעֶר *), זייא הָאבֶּען אִיהם גֶעדַאנְקְט פִּיר זַיין עֵֹצֶה טוֹבָה אוּנ הָאבֶּען אִיהר צוְּלֵייך בֶּעפָאלְנְט. דֶען זייא הָאבֶּען בַּאלְד. גֶעשְׁרִבֶּען צוּא אִיהר (צוּא דֶער מָאכְטֶער חולדא) אֵיינֶען פְיינְְִיכֶעןבָרִיף. צְוואר וואר;ער גענונ גֶעשְׁיקְט(אְָגֶעשׁטֶעקְט) אוּג אוֹיסגֶעפִיללְט ‏ אִין פִילֶע שְׁטֶעללֶען מִיט וֶעהֶע מוּטְהִיגֶע אוּנ הֶערְצָ- רִיהרֶענְדֶע פָארְוירְפֶע = (אוּפּרֶעקִי . װינאָווָארֵי) דאך ואר עִם גֶעשׁרִיבֶּן אִין אֵיינֶעם הֶעכְסְט זַאנְפְטֶען טָאן דָאס עִם וַאר דיא זיעֶר לֵייכְט צוּא

פערשמערצען

*) עָם וַאר פַרְצֵייטֶען גֶענְלוֹיבְּטּ דָאס מֶען קען בֶּערּהִינֶען דֵיא שְׁטִירְמִישֶׁע וֶועלֶען מִיט דֶעם בֶּענִיססען זֵייא מִיט אֵיינִיגֶע טונען אֵייל, דֶעך דַאן שְׁלוּמֶערן יא אֵיין אוג דָאס מֶעעֶר וֶוערְט גְלַאט וִויא אֵיין שְׁפִיגֶעלצ

{אמער, געשׂי)

+

וע פֶערְשׁטֶעךְ ֶען (צוּאפֶערְלֵיידֶען )+ עס ואר זייא און אִיחם אַלֶעס פֶערְצֵייהֶעט, דֶערצוּא נָאךְ גֶעבִּילִיגְט (פָאטְוֶוערְדֶעט) זייַער ‏ הֵיירֵאמָה אונ אויך אֵינְגֶע- זֶעגְגֶעט (גֶעבֶּענְצְט). אוג = צורִיקְנֶערוּפֶען לא צוא זי אוּם ‏ צוא פֶעררַייזֶען מִיט זֵייא בַּאלְד גאב זייר קוּמֶען צוּא זֵייא, טוט זייֶער וואוּנְשׁ, נָאךְ גוואדעלופע, --

זיא זַיינֶען | גֶעקוּמֶען צוּרִיק צוּא דִיא עֶלְטֶערֶען אוג ‏ וַארֶען אוֹיפְגֶע- נוּמֶען פון זֵייא צְוַואר מיט פְרֵיידֶען דָאךְ אָבֶּער נִיט בֶּעסְטֶער וִויא עֶס װעֶען אוֹיפְגֶענוּמֶען גבִים פ דִיא בֶּעננְבֶעטֶע ב"א וִייֶער = אָבְּרֵיינְגֶען זייא צוריק דֵיא גְנָבָה נִיט אין גַאנְצֶען אונ דֶערצוּא נאף אַיינְגֶעשְׁמוּצֶם, מֶען בעהמט זֵייא צְוַואר או פַּאר גוּטֶע גֶעסְט ? פען טְרַאקְטִירְט דיא , סע פְּרֵייט זי מִיט זיא נאגַאר. דָאךְ וָואלְט מֶען פִּיל מַעֹהר ‏ צוּפְרִיְרֶענֶער גֶערֶען, וֶען מֶען צוּא דיזער פְרֵיידֶע גָאר ניט גֶעקוּמֶען,

א פענלוֹיף = איינֶעם ‏ מָאנאמְם הָאפֶּען זיא אוֹיסְגֶעוַאנְדֶערְט ‏ פון אמסטערדאם נָאךְ גוואדעלופא, גַאנְצֶע = פִיר | מָאנַאטֶע הָאט דִזֶע בֵיינֶע גֶערוֹיעֶרְט דען עס וַאר נָאךְ דָאן קנע דַאמְפְפֶעשִׁיפֶען). אַלְזֹיא אֵיינֶע גרוֹיסֶע ‏ גְרַאמָע לייט צוּא. בֶּעשְׁפּרֶעכֶען זף ‏ מִיט אֵינְאַנְדֶער אין -קָאלְטֶעם בְּוּמו אִיבֶּער דיא גֶעמִינְנֶע (פַארְנֶע) פֶערְאַנְלַאסוּנג (פְרִיצִינָא / פָאוָואד). פון דִיזֶער אזויא שְׁוֶערֶען אוג גֶעפֶעהרְלִיבֶען רזע אוג בִּפָרֶט זֵייא הָאבֶּען פִילֶעם גֶעלִימֶען פון שְׁמוּרֶעם אונ דער זֶעעקבַאנְקְהַייט אַלְוֹיא ואר שׁוֹין נִיט גֶעוֶוען צוּא. פֶערְדֵיינְקֶען דיא עֶעלְטֶערן דָאס זֵייא הָאבֶּען פַאנְכֶע מָאל ואס אוֹיסגֶערֶעט אוג פָארְגֶעוארְפֶען זיא דָאס דִיזֶעם אַלֶעס הָאבֶּען ויא נור זייא צוּא פֶערְדַאנְקֶען. נאך דִיזֶע יוּנגֶע פּארְפָאלק לאבֶּען פֶערְשְׁטַאנֶען צוא עֶף. דוּלְדֶען גַאנֶץ רוּהיג דעַע שְׁטִירְמִישֶׁע וָוארְטַע גייערֶע ויא = דיא שְׁטוּרֶעמְס פן מַעעֶר, או זינֶען גֶעקוּמֶען לָשָׁלוֹם אוג צוּא געטֶערִיגֶער. צֵייט } גַאנְץ מוּנְטֶער ; פְּרִישׁ, לֶעבֶּענְדִיג אוּג דֶערצוּא ‏ נָאךְ. גַאנְץ אֵיינִין אוּנְטֶעראֵיינָאַנְדֶער נָאךְ גוואדעלופא אוּן לַאדֶען דָארְט אוֹיפְגֶענוּמֶען יט פְרִידֶען פון דֶעם איואק ספאלענטא, /

הלעי 8 א"ן גוואם פון זייֶער לֶעבֶענְסְלויף לֶעבֶּענְמְגֶעשִׁכְטְ רָארְט. אִין גוואדעלופא. |

זייא האבֶּען דֶערווישְט דֶעם איזאק טפאלענטא אתג = דֶעסְנְלֵייכֶען זיינֶע

פָּרוֹיא איידעקסע (עכסח) שׁוֹין נִיט מָעהר יוּנְג אונ דֶערצוֹא נָאךְ בֵּיידֶען

קריינקליך, קעדֶערְלָאז (בּעוְֶעמְגיקֶעם) אַלויא -ק"ן. וואוּנְדֶער דָאס זייא וַוארֶען

בֵּיירֶע לא פונְץ פֶערְשׁטִימְט (סְמִימְנֶע) ללאפץ (פְלֵאמִיו)- זייעֶר. גהֹיסֶן (אמער, געש,) פערמענען

30

פֶּערְמֶעגֶען אוּג זייר לוקְסֶעריאען (הֶעכְסְט וִינָארְנֶעם) לֶעבֶּעץ. דֶען אי נְרוֹיסֶער רַייכְטָּהום אוּג דֶערצוּא נָאךְ זָאגַאר אַלֶע וֶועלְטְלִיכֶע אָרֶער מַאטְרַיֶעיֶע פֶּערְגֶענִינֶען זַיינֶען א ֵיינֶער פָאלְקַאמֶענֶען גֶעונְְהֵיוּ אע אָן קִנָדֶער או: דֶערצוּא נָאך, בֶּעהִימֶע אוּנָז נָאף { אָן אֵינֶעם רֵייגֶעם גֶעוִויססֶען ‏ נור אֵיין נול אָן אַ צִיפֶּער, אֵיין מֶעפטֶער אָן אַ שְׁטִיל ואס עָם פֶּעהלְט אִיחם אֵיין קְלִינָג, אוּנ לֵיידֶער הָאט זייא בֵּיירֶען רִינֶע דָרִימּע אוֹיך נים נֶעפֶּעהלְט ‏ דֶען זייא הָאבֶּען געהאט ָואס אויף זייעֶר גֶעויסמֶען (פֶאייֶעסי ְוָאם הָאט זייא פִיל צוּא שַׁאפֶען גֶעגֶעבֶען (בֶּעְפְאקָאיֶעט) . דֶען ויא אוֹיךְ זייא וַוארֶען שׁוֹין נִיט מְעֵהר אַזוֹי פְרוּם וָויא פַאר דֶעם ר' הושיעס לֶעבֶּען ‏ בֵייצ אַלֶעס דֶעם וַארֶען זֵייא נָאךְ נִיט אַזויא ייט אִיררֶעלִינָיָאז (אָן רֶעליגָיאן) איג נִיט אַזֹיא וַייט דֶעמָארַאלִיזירְט (אָן ‏ פָאוֶיֶעסְט) דָאס זֵייא זָאלֶען נִיט הָאבֶּען ‏ קֵייגֶע גֶעוִיסֶענְסבִּיֶע אוּנְִיזֶענִיְ (סאויֶעסְטִי) ‏ אוֹיף רֶע שִׁוַעש זינְרֶע וָאס זייא הָאבֶּען ֵיירֶע בֶענַנְגֶען,. יֶעֶערפוּן ייא ביירֶען בּעומט. אוֹיף זיין אֵייגֶענֶער רֶעבֶענוּנג אֶהנָע דֶעם וויסמען פוּן דֶעם צווייטען אוּג בֵּיידֶע פון אִינֶעם האליכֶּער (נַאמוּנ) . פִיר יֶעצְט אָבֶּער (רֶערויילֶע) וֶעלֶען מִיר דִיוֶעם מִיט אֵיינֶעם שְׁוֵייגֶען פַּארְאִיבֶערְגִן אוּם פון ואס נַייטִיגֶערֶעם צוּא שְּׁרֶעכֶען , דָאס הַייפְט פוּן זֵייִעֶר אַרְט לֶעכֶּען דָארְט אִין גוואדעלוּפּא, דֶען אַזױיא פֶּערְלַאנְגְט (פְרֶעבֶעווֶעט) דֶער לוֹיף (תאד) פוּן רִיזֶער עֶרְצֶעהלוּנג אוּנ דָאסגְלַייכֶען פון אַלֶע אַנְדֶערֶע עִרְצֵיילוּנגֶע דָאס דיא פַאקְטֶען (ריֶעֶעם) וָואם קוּמֶען פָּאר אִין ‏ זייא מוּזען ‏ אִין זייא פַארקּטֶען אִין גֶעקֶער סע אָרְדֶענוּנָג , דֶער ואס אִיז גֶעשֶׁעהֶען פְּרֵיהֶער אָדֶער וָואס יֶעם אִיז גיימִינֶער פַאר דֶעם לֶעזֶער אוּם צוּא וִיסֶען פוּן אִיהם פְרִיהֶער, מיז ער בֶּעשִׁיבֶען וֶוערֶען פְּרִיהֶער אוּג דֶער שׁפֶּעטֶערֶע שְׁפֶּעמֶּער / אַלְזֹיא לויט (ווערְליג) דֶעם צוּזַאמֶענְהַאנג (סְויאז) פוּן אוּנזֶער עֶרְצֵיילוּנְג, + מיזֶען מיר פְיִיהֶער שְׁרֵייבֶּען פוּן דֶעם אבראמם לֶעבֶּענְמְלויף דָארְט אִין נוואדעלופא אוּנ פון דֶער דָאפֶּעלויְרֶע זיֶרֶע בֵּייֶענִף וָואם ‏ זֵייא וַוארֶען גֶעפְַּאגְט דאריבֶּער מִיט גְרוֹיסֶע גֶעוויספֶענְסְבִּיסֶע (אוְרִיזֶעניֶע. קאוויֶעסְטִי) וֶועלֶען מִיר שְׁפְּרֶעכֶען שְׁפַּעטֶער װאוּ עס וֶעט אוּנז אִם נַייטִינְסְטֶע אוּנ אם פַּאססֶענְדְסְטֶען זיין י | = דֶער אבראם מִיט זֵיינֶער פַאמִיליִע ווארֶען אוֹיפנֶענוּמֶען פוז דֶעם איזאק אוּנ פוּן דער איידעקסע (עכסה) מִיט פְּרֵיידֶען אוג מיט אָפֶענֶע אָרֶעמְט, דֶען זײַא זַייגֶען צוּגֶעקוּמֶעו צוא. אֵיינֶער הֶעכְסְט גֶעלֶענֶענֶען (פַאססֶענְדֶע) צַייט אוג ויא גֶערוּפֶען, - וַוייל עעם הָאט זייא (דֶעם איזאק אוּנ זַייגֶער פְרוֹיא) דַאן שׁוֹין גֶעפֶעהלְט אָן אֵיינֶעם אֵייגֶענֶען קְרֵייז (קְרוּזָאק) דָאס הייקט אַן אֵיין פַאמִילְיעְצִירְקֶעל ואס זָאל זִיךְ אִינְטֶערֶעסִירֶען אוּם זֵייעֶר וְוְאהל אוְּד וָועה, דָאם הַייסְט וָאס זָאל נֶעהמֶען אֵיינען וַארֶעמֶען אִנְהיל אָן אַלע צוּפֶעלֶע וָאס וֶֶעט זוּ זייא מַאכֶען אִים לֶעבֶּע, דָאס הֵייסְט או אַלֶע ‏ זִייֶערֶע פְרֵיירֶען אוג לֵיירֶען , דֶען צִייש זֵייא זינֶען אִרְּטֶערְֶעקִיצען (אמער, געש.) פון

גנ פון זייֶער געדנְט את הָאכֶּען אַלוֹיא צוא ליב דֶעם אוֹיפְנֶעקֶערְט צוא לֶעבֶּען אין זֹיז אוּנד ויז (אִין הוק אוּג שְׁטוּק) דָאם הֵיימְט אוֹיפּגֶעהָארְט

צוּא מַאכֶען בַּייא זִיךְ בֶּעלֶער , | מוזיקַאלִישָע אַבֶענְלֶע ; = אוג דָאסגְלֵייבֶען אוֹיפְגֶעחֶערְט אָנְצוּנֶעהמֶען . אַיינְלַאדוּנְגֶען צוא אַנְדֶערֶע, אוּנ צוּא נֵיין אוֹיף מאקקארַאדֶען אונ אוֹית קאסִינֶעם,. אוּג הָאבֶּען אָנְגֶעהוֹיכֶּען . צוּא פִּיחרֶען אין שְׁטִילֶעס אוג. אֵיין הֶעכְסְט רוּהִינֶעם לֶעבָּעו, וא סִיטֶען דיעט , זיך לֵיינען בֶּעצֵייטֶען אוג אוֹיפשְׁטֵיין פְרִיה אוּג לֶעבֶּען ליא פָּאדְנַאזָארְאם פוּן זַייער הוֹיזָאַרְצֶט אוּג נָאך דיא פָארְשְׁרִינְטֶען 5 דֶער מֶעלִיִץ , זייא וַארֶען אלא אוֹיסְנֶעמִירֶען נאנְץ אונד נַאר פו אַלֶע ערע בִּיסְהֶערִיגֶע = פְלייסיגֶע ‏ בַּע- ער וָואס פְלֶעגֶען זי דאן אִיפֶּער נִימְליךְ מְחון בֵּייא זייֶער ‏ מישׁ וָאס וַואר אִיממֶער גֶענֶעצְט מִיט דיא בֶּעסְטֶע שְׁפִיזֶען אוג בֶּעסְטֶע גֶעטְרַאנְקֶען אוּנ אס הָאכְּש קין ‏ מָאל נִי אוֹימנֶעלְאזען קייגֶע = אֵיינְלַארוּנְג אָדֶער ‏ אֵיינֶע גֶעלֶעגֶענְהֵייט זָאנָאר יא זין פון דִיא עֶרְשְׁטֶע ַנְטְהיילְגֶעהמֶער אָן וֶערֶען פָרֵיידֶענְמַאחל,

ליא האבֶּען זייא אוֹיסגֶעמִידֶען ב"א זיר וִיססֶען הָאס דֶער הי הָאט זיך אוֹיפְגֶעהֶערְט שׁוֹין דָארְמֶען צוּא גִיסמֶען אונ דָאס אוֹיף דָארְטִינֶץ טִישֶׁען אִיז שׁוֹין מָעהר גִיט ‏ דָא. אֵין גוּטֶער בִּיססֶען , ליא הָאבֶּען זיא גַאנְץ אונד נָאר אוֹיסגֶעטְ דֶען אוג מִיט דֶער צַייט גאנץ פֶערְנֶעססֶען דָאם זייא (דֶער איזאק אוג זִינֶע פְרוֹיא) הָאבֶּען זך גֶעפִיחלְט נַאנְץ עלֶענְד אוּ פֶּערְלָאזֶען אנ , הָאבֶּען זיך אַלְוֹיא גֶעֶעגֶעט ‏ (גֶעבִּינְקֶם) ‏ נָאךְ. אֵייֶענֶע בּלוּ קרוֹבִים). וָאס זייא זָאלֶען לא אִימֶער בּייא ‏ דֶער זֵייטֶע בְּליבֶען אֵלָם מְרִינֶ וָואכְטֶער א זיר געזונדְמיש, פון וִיֶר פֶעְמֶענֶען. אוג וָואס זָאלֶען זא דער לַאנְנְוַיילֶע. (סקנקא) קִנְצֶּען אונ דָאס גֶעשְְׁרָאך מִיט פְרָאסְט וָוארְמֶע וִוירְצֶען. דק יא דִיא דָארְטיגֶעאַיינוָאהנֶער, וָאס ‏ וַארֶען דַאן נוּר אֵ"ן = צְזַאמֶענְגֶעלָאפֶענֶעס גֶעוִינְדֶעל (פָוָואלָאטְשׁ) , ווַאֹר עס אוֹיף קיין פַאל צוּא בֶּעקמֶען ! נן פַארֶען זֵייא פָאלֶער פְּרֵיידֶע, הָאס דֶער אבראם , זַיִין פָאמֶערְס ְּוּדֶער, ז אֵיין גַאמֶעסְפִירְכְטִינֶער מַאן אוּנ פון אֵיינֶעם הֶעכְסְט אֵיידֶעלֶען בַאבַאקְטֶער , = אִיז עעבֶּען מִים. דייגֶער פַּאמִילְנֶע . גֶעקוּמֶען אַהֶער יוא פֶערבְּלִיבֶּען דַאחִיר פִיר אִימֶער, עס אִיז דִזֶעם, הָאט זִיךְ דָאן דֶער איזאק אָבְּגֶערוּפֶען צוּא זִיעֶער פְרוֹיא, ‏ פִיל מֵעהֹר אֵלָס אֵיין בְּלוֹיזְער צוּפַאל דָאס דִיזֶע לֵייטֶע ‏ זֵיינֶען יא אֵעָו גֶעקִימֶען אִין דִזער מְרִיבֶּען צֵייט , נין! עֶס אִיו דִינֶעם אֵיצֶע דִירֶעקְטֶע (פְריאמַאיֵא). גָאטטלִיבֶע . שִׁיקּנג אים צוא גֶעבֶּען . אונְֶערֶעם לֶעבֶּן איינֶען בֶּעססֶענֶען גֶעחַאלְט (וֶערְמָה), דֶען אִיך וֶעל הָאבֶּען אִין דִיזֶעם פּעטֶער מיינֶעם, = אֵיינֶען וַואחדֶען גּטֶען פְרַיינֶד , אֵיינֶען נוּטֶען רַאטְהנֶעבֶּער , איינען. צְווייטֶען פָאמֶער , אוּנ ‏ אִין זֵיינֶעם אֵיידִים אֵייגֶען נוּשֶען אויבֶּערְפֶערְַוַאלְמֶער א אֵיינֶען גימֶען זַאשְׁצִימְניק (אַדְוָואקָאט) אִין מיינֶע פְרַאצֶֶעסְטֶען (מִשְׁפַטִּים), דֶען ער שֵׁיינְט מִיר צוּא זַיין

(אמער. געש) איין

29 אֵיין מִיכְטיגֶער יּנְגֶער מֶענְשׁ וָואס פֶערְשֵׁייט זי אוֹיף גֶעשֶׁעְטֶען (איֶעש. ְֶעלֵא), שִׁפּייכט וט אֵיינְגֶעלְש, הָאלֶענְדִישׁ, פְרַאנְציזִישׁ, עס אִיז מִיר גְענוּג דָאס ;ער גֶעפֶעלְט מֵיינֶעם פֶעטֶער - אנ וֶוען עִי ואר הֶעכְסְטּ צר ַּרִידֶען ‏ מִיט זַינֶער. פְּרַאוְלֶעניֶע אִיבֶּער = זי שְׁלִיפַארְגע דָאְט אין אמסטערדאם , וֶעל אִיך פֶערְגֶעוִים זיין צוּפְּרִידֶען מִיט זַיינֶער אויבֶּעךְ- פְרַאוִיטֶעלְסְטוֶע. אִיבֶּער + אוּנזֶערֶע . בֵּידֶע ‏ פֶערְמֶעס - דֶען בַּייא מינֶעם יֶעצְטִינֶען ,‏ אוּנְגֶעזּנְדֶען צוּשְׁטַאנְד דָאס אִיך זֶעלבְסְט אוּג דָאנְלֵייכֶען דוא מוּזֶען אוּנז אִיממֶער פֶּערְהַאלְטֶען צוּא הויז איז אוּנְז דֶער הונא אַלֵיין, דֶער בִּיְהֶערִיגֶע פֶערְוַואלְטֶער אוּנזֶערֶער ,. שוֹין נִיט נֶענוּנ אוּם צוא פֶערְלָאזֶען זי אוֹיף אִיהם אַלֵיין , דֶען ער אִיו נָאךְ צוּא ינָג אוּם צוּא אוּפְּרַאולְיאעָ אַלֵיין ‏ אוּנזֶערֶע ‏ בֵּיירֶע ‏ פֶערְמֶעם ,. אִיךְ הָאבּ צְוַאר נִיט וָאס צוא רֵיידֶען אוֹיף אִיהם, עֶר אִיו אֵיין גֶעשִׁיקְטֶער יּנגֶע ‏ אוּג = אֵיינֶע געַהרְלִיכֶע הוֹיט / אוּנ וֶֶעט מִיט דֶער צֵייט וֶוערֶען אֵיין גְרוֹיסֶער פֶערְוַאלְטֶער, דֶערוַיילֶע אבֶּער אִיז עֶר צוּא קנאפ צוּא. אוּפְרַאולִיֶאעֶן אֶהנֶע מִיךְ מִיט דִיא בֵּיירֶע פֶערְמֶען, ‏ אַלְוֹיא קוּמְט בַּייא מִיר אוֹים דָאס אִיךְ זָאל דֶעם אראן מַאכֶען פִּיר אֵיינֶען אוֹיבֶּערפֶערְווַאלְטֶער וָואס זָאל זִיטְצֶען אִין אוּנְזֶער גְרוֹיסֶע קָאלָאנָיִע אוּנ דֶער הונא , וָאס ווֶעט שְׁטֵיין אוּנְטֶער ייגֶער פְּרַאולֶענְיֶע , זָאל זִיטְצֶען אִין. אוּנְזֶער קליינע ‏ קָאלָאנְיֶע (דָאס הֵיימְט אִין יֶענֶע וָאס עֶר הָאט גֶעעִרְבּם פוּן ֵיינֶעם פַאטֶער), דָאמגְלֵייכֶען וֶעסְט דוא הָאבֶּען אֵיינֶע נוּטֶע מומפער אִין ‏ אוּנְזֶער מוּמֶען , אֵיינֶע גְרוֹיסֶע וִוירְטְהִין , אוּג אִין דֶער הולדא וֶועקְט דוּא הָאתֶּען אֵיינֶע גוּמֶע גֶעזֶעלשַׁאפְּטֶערִין ‏ אַלְזֹיא הָאבֶּען מִיר שׁוֹין גענג אוּרְזַאךָ אוּם צוּא זַיין הֶעכְסְט צוּפְרִיִדֶען מִיט זֵייער קוּמֶען אַקֶער, דֶען יֶערֶער פוּן זֵייא אִיז אוּנז אִין אוּנזֶערֶער יֶעצְטִינֶען לַאנֶע גַאנְץ אוענְטְֶּעהרְלךְ (ִיעֶאָבְּהָאדִימָא) . | | ;אִין דֶערזֶעלְבֶּען מֵיינוּנג בִּין אִיך אוֹידִי הָאט זִיך דִיא עכסה אֶבִּי גֶערוּתֶען צוּא אִיהֹם, אִם מֶעהרְסְטֶען אָבֶּער פְּרֵייט מֶיךְ דִיא הולדא, דֶען עָם אִיז אֵיינֶע לוּסְט אֶנְצוּזֶעחֶען אִיהר . נָאדּ מָעהר אוּם אוּנְטֶערְצוּהַאלְמֶען